Chống thất thoát khi nuôi ốc, lươn, ếch: lối thoát, đêm mưa và địch hại

Ốc, lươn và ếch thất thoát theo ba đường: tự thoát ra qua khe hở, mép thấp, ống xả (ốc bò, lươn trườn, ếch nhảy); bị nước cuốn đi khi mưa tràn bờ; và bị địch hại như chuột, rắn, chim, mèo bắt mất về đêm. Chống thất thoát là soát kỹ mọi lối thoát theo đúng cách từng loài di chuyển, chuẩn bị riêng cho những đêm mưa lớn, và đọc dấu vết để biết con nuôi mất vì đâu.

Nhiều hộ chỉ phát hiện hao hụt vào ngày thu hoạch, khi số bắt được ít hơn hẳn số đã thả. Lúc đó đã muộn để sửa. Bài này gom những việc cần làm cho cả ba loài vào một chỗ: bảng so cách mỗi loài thoát, danh mục soát hằng tuần, kế hoạch đêm mưa, cách đọc dấu vết và cách chặn địch hại không dùng hoá chất độc.

Mỗi loài thoát theo một kiểu khác nhau

Muốn chặn đúng, phải hiểu con nuôi di chuyển ra sao. Cùng một chiếc bể, chỗ hở với ốc khác chỗ hở với lươn hay ếch.

Điểm chung của cả ba là đêm mưa. Mưa làm mặt đất xung quanh ẩm ướt, con nuôi có thể di chuyển trên cạn mà không bị khô, trong khi người nuôi thì ngại ra ngoài. Vì vậy đêm mưa vừa là lúc thoát nhiều nhất, vừa là lúc ít được trông nhất.

Một khác biệt nữa đáng nhớ: ốc thoát chậm, có thể nhặt lại được nếu phát hiện sớm; lươn và ếch thoát nhanh, đi xa, thường mất hẳn. Vì vậy với lươn và ếch, phần chặn từ đầu phải kỹ hơn nhiều so với với ốc.

Danh mục soát lối thoát mỗi tuần

Đi một vòng quanh chỗ nuôi với danh mục dưới đây, nên làm vào ban ngày để nhìn rõ và lặp lại sau mỗi trận mưa lớn:

• Mép thành bể, mép rào: còn cao hơn mặt nước, mặt đất đủ khoảng không; phần gập vào trong còn nguyên.
• Lưới: không có lỗ thủng, chỗ mục, đường may bung; chỗ buộc vào cọc không lỏng.
• Chân rào, chân bờ: không có hang chuột, hang cua, chỗ đất sụt, khe hở dưới lưới.
• Ống cấp, ống xả, cống: lưới bọc còn nguyên, không bị bít làm nước dâng tràn.
• Cây cối: không có cành, dây leo, cỏ cao bắc từ trong ra ngoài hoặc từ ngoài vào trong.
• Vật dụng để quanh bể: không dựa ván, ống, bao tải vào thành bể tạo lối leo.
• Nắp vèo, nắp bể: đóng kín, cửa cho ăn buộc lại sau mỗi lần dùng.
• Dấu hiệu bất thường: vỏ ốc vỡ trên bờ, lươn chết ngoài rào, ếch ngồi bên ngoài vào buổi sáng.

Những sửa chữa nhỏ nên làm ngay trong ngày phát hiện. Một lỗ lưới để tới cuối tuần mới vá có thể đã đủ để cả chục con thoát ra trong một đêm mưa. Nên có sẵn một túi đồ sửa gồm lưới, kim, dây cước, dây kẽm bọc nhựa và vài tấm bạt nhỏ.

Chuẩn bị cho đêm mưa lớn

Khi dự báo có mưa to, bão hoặc nước lên, làm trước những việc sau ngay từ chiều:

1. Hạ mực nước trong bể, ao xuống thấp hơn bình thường để có khoảng chứa nước mưa, tránh tràn.
2. Kiểm tra và dọn rác ở lưới ống xả để nước thoát được, không bị bít làm nước dâng.
3. Che một phần mặt bể bằng bạt, lưới để giảm nước mưa dội thẳng vào.
4. Đắp hoặc kê thêm bao cát ở những chỗ bờ thấp, chỗ nước mặt từ sân, vườn hay chảy vào.
5. Gia cố cọc vèo, dây giằng, nắp lưới.
6. Chuẩn bị đèn pin, ủng, áo mưa, vợt và thùng chứa ở chỗ dễ lấy.
7. Sau mưa, ra soát quanh chỗ nuôi ngay khi an toàn, nhất là vào sáng sớm, để bắt lại con thoát và tìm chỗ hở.

An toàn của người nuôi đặt trước: không ra bờ ao, bờ sông khi đang có giông sét, nước chảy xiết, hay dây điện gần chỗ ngập. Ếch, lươn có thể mất vài con, còn tai nạn với người thì không bù lại được.

Sau mỗi trận mưa lớn, ghi lại mực nước cao nhất trong bể, ao và chỗ nào bị tràn. Qua một mùa mưa, những ghi chép này cho bạn biết cần nâng bờ ở đâu, cần thêm ống tràn ở đâu trước mùa mưa năm sau.

Làm chỗ nuôi ít thất thoát ngay từ đầu

Đặt chỗ nuôi trên nền cao. Bể, ao, vèo đặt ở chỗ không bị nước mặt từ sân, vườn, đường làng dồn về khi mưa. Chỉ riêng việc chọn chỗ cao đã loại được phần lớn nguy cơ tràn bờ.

Mặt trong trơn, mép chồm vào trong. Với cả ba loài, mặt trong của thành bể, rào lưới càng trơn càng khó leo. Mép trên gập chéo vào trong là chi tiết rẻ nhất mà chặn được nhiều nhất.

Mọi đường nước đều có lưới. Ống cấp, ống xả, cống tràn, rãnh thoát đều phải có lưới chắn và lưới phải tháo ra vệ sinh được. Lưới không vệ sinh được thì sẽ bị bít, nước dâng và tìm đường khác để tràn.

Có ống tràn đặt sẵn mức nước tối đa. Một ống tràn bọc lưới đặt ở mức nước cao nhất cho phép giúp nước mưa thừa tự chảy ra qua lưới, thay vì tràn qua mép bể kéo theo con nuôi.

Chừa khoảng trống quanh chỗ nuôi. Để một vòng đất trống, cỏ cắt thấp quanh bể, ao. Vòng đất này vừa giúp bạn nhìn thấy con thoát ra, vừa làm chuột, rắn ngại tiếp cận.

Đọc dấu vết: mất vì thoát hay vì địch hại

Biết con nuôi mất vì đâu thì mới sửa đúng chỗ. Một số dấu vết thường gặp giúp bạn phân biệt. Vỏ ốc vỡ vụn, rỗng thịt, rải dọc bờ bể thường là chuột hoặc chim đã ăn ốc; ốc thoát ra ngoài thì còn nguyên con, bò lạc trong cỏ, sát chân tường.

Lươn chết khô ngoài rào, nằm trong rãnh, bụi cỏ quanh bể là dấu hiệu lươn đã trườn ra qua đâu đó gần chỗ tìm thấy. Lươn bị cắn đứt, mất đầu, nằm trên bờ lại nhiều khả năng là chuột, mèo, chim lớn bắt lên.

Với ếch, vết lông chim, phân chim trắng trên nắp vèo, trên cọc quanh ao gợi ý cò, diệc hay các loài chim ăn cá đang ghé thăm. Lưới vèo bị cắn thủng thành lỗ tròn mép nham nhở là dấu răng chuột. Ếch giảm dần mà lưới còn nguyên, nắp kín thì nhiều khả năng ếch lớn đang ăn ếch nhỏ, cần phân cỡ.

Ví dụ giả định: một hộ thấy số ếch trong một vèo giảm dần mỗi tuần. Kiểm tra lưới không thấy hở, nắp kín, không có dấu chim. Khi bắt ra phân cỡ mới thấy trong vèo có vài con lớn vượt hẳn. Tách những con này sang vèo khác, hao hụt dừng lại. Nếu không đọc dấu vết, hộ này có thể đã tốn công thay lưới mà không giải quyết được gì.

Chặn địch hại mà không dùng hoá chất độc

Chuột. Chuột cắn lưới, bạt, ăn ốc, ếch nhỏ, cám. Dọn cỏ rậm, đống rác, đống củi quanh chỗ nuôi; cất cám trong thùng kín; bọc chân rào bằng tấm tôn trơn hoặc lưới kim loại mắt nhỏ ở đoạn sát đất. Không rải thuốc chuột quanh bể, ao: thuốc có thể trôi vào nước và vật nuôi, chó mèo, trẻ nhỏ có thể ăn phải.

Rắn. Rắn tìm tới chỗ có ếch, lươn. Dọn cỏ, bít khe hở, giữ nắp vèo kín, kiểm tra trước khi thò tay vào chỗ tối. Gặp rắn thì giữ khoảng cách, dùng sào dài đẩy ra xa, không bắt bằng tay; gặp rắn lạ, rắn độc thì nhờ người có kinh nghiệm, báo chính quyền khi cần.

Chim ăn cá. Cò, diệc, bói cá đứng rình ở bờ ao, cọc vèo. Căng lưới che phía trên bể, vèo; căng vài sợi dây cước ngang mặt ao làm chim khó đáp xuống. Đây là các loài chim hoang dã, chỉ xua và che chắn, không bẫy bắt.

Mèo, chó. Mèo nhà, mèo hàng xóm hay rình bể ếch, bể lươn vào ban đêm. Nắp lưới chắc và thành bể đủ cao là đủ chặn phần lớn.

Cá dữ và ếch lớn. Ao thả ếch, ốc mà còn cá lóc, cá trê lớn sót lại thì ếch nhỏ, ốc nhỏ bị ăn dần. Dọn sạch cá dữ trước khi thả, và không thả ếch nhỏ chung với ếch lớn.

Người lấy trộm. Chỗ nuôi gần nhà, có đèn, có hàng xóm biết chuyện thì ít bị lấy trộm. Không nên căng dây điện bảo vệ: vừa nguy hiểm chết người, vừa vi phạm pháp luật.

Đếm để biết mình đang mất bao nhiêu

Không đếm thì không biết hao hụt. Ghi số con thả vào từng bể, vèo, ao ngay ngày đầu; mỗi ngày ghi số con chết vớt được; mỗi lần phân cỡ, thu tỉa ghi số bắt ra. Đến cuối vụ, lấy số thả trừ đi số chết đã đếm và số thu được, phần còn lại là phần mất không rõ lý do.

Với ốc, đếm từng con thì mất công, có thể ước theo cân: cân một mẫu nhỏ đếm số con, rồi suy ra theo khối lượng. Với lươn trong bùn, chỉ đếm được khi thả và khi thu, nên khay cho ăn và lượng ăn hằng ngày là thước đo gián tiếp: lượng ăn giảm bất thường mà nước không xấu có thể là đàn đã vơi.

Phần mất không rõ lý do lớn là tín hiệu phải xem lại khâu chống thất thoát, địch hại. Phần chết đếm được lớn là tín hiệu xem lại nước, thức ăn, bệnh. Hai con số này chỉ về hai hướng xử lý khác nhau, nên tách chúng ra trong sổ ghi chép giúp bạn không sửa nhầm chỗ ở vụ sau.

Một sổ ghi chép giản dị bằng giấy treo cạnh chỗ để cám là đủ, không cần phần mềm. Điều quan trọng là ghi đều mỗi ngày, kể cả những ngày không có gì đặc biệt.

Câu hỏi thường gặp

Lươn có thể bò đi xa trên cạn không?

Lươn có thể trườn trên đất ẩm một đoạn, nhất là vào đêm mưa khi mặt đất ướt. Vì vậy lươn thoát khỏi bể thường được tìm thấy trong rãnh, bụi cỏ, vũng nước gần đó vào sáng hôm sau. Soát quanh bể sớm sau đêm mưa giúp bắt lại được một phần.

Ếch nhảy ra ngoài có tự quay lại không?

Thường là không. Ếch thoát ra sẽ tìm chỗ ẩm, mương, ruộng gần đó và sống tự do. Ngoài việc mất con nuôi, ếch thoát ra còn có thể ảnh hưởng tới hệ sinh vật xung quanh, nên chặn lối thoát từ đầu quan trọng hơn đi tìm bắt lại.

Có nên nuôi chó để giữ ao, bể không?

Chó giúp báo động khi có người lạ và làm chuột, mèo e dè hơn, nhưng chó cũng có thể nghịch, cắn lưới hoặc bắt ếch. Nếu nuôi chó canh, hãy rào khu nuôi riêng và tập cho chó không vào trong khu vực bể, ao.

Dùng bẫy chuột quanh ao có an toàn không?

Bẫy lồng, bẫy kẹp đặt đúng chỗ, có che chắn để vật nuôi khác và trẻ nhỏ không chạm tới là cách nhiều hộ dùng. Tránh rải thuốc diệt chuột gần nguồn nước và chỗ nuôi, vì thuốc có thể trôi vào nước hoặc gây ngộ độc cho động vật khác.

Mất con nuôi nhiều có nên báo ai không?

Nếu nghi bị lấy trộm, có thể trình báo công an xã. Nếu con nuôi chết hoặc mất kèm dấu hiệu nước bị ô nhiễm, nên báo cán bộ nông nghiệp, môi trường xã. Ghi chép số lượng, ngày giờ và chụp ảnh hiện trường giúp việc trình báo rõ ràng hơn.

Vèo đặt giữa ao có tránh được chuột, rắn không?

Vèo đặt cách bờ một khoảng nước giúp giảm bớt chuột, nhưng rắn nước và chim vẫn tiếp cận được. Nắp lưới kín và lưới đủ bền vẫn là lớp bảo vệ chính, cộng với việc kiểm tra vèo mỗi ngày.