Nuôi lươn có bùn là cách nuôi lươn trong bể hoặc ao có một lớp bùn trộn rơm mục làm chỗ cho lươn đào hang, phía trên giữ một lớp nước nông và thả cây thủy sinh che mát. Cách này gần với môi trường tự nhiên của lươn, ít tốn điện bơm nước và ít phải thay nước hơn nuôi trong bể không bùn, nhưng khó quan sát lươn, khó biết lươn ăn hết hay không và thu hoạch vất vả hơn.
Mô hình này hợp với hộ có ao nhỏ, mương vườn hoặc chỗ đất trống làm được bể đất, nguồn nước không dồi dào. Bài đi từ chỗ nuôi, lớp bùn, nước, chống thất thoát tới chăm sóc qua các mùa và thu hoạch. Phần thức ăn cho lươn và bệnh lươn có bài riêng trong chuyên mục, ở đây chỉ nhắc những điểm riêng của nuôi có bùn.
Có bùn hay không bùn: khác nhau ở đâu
Trước khi đào đắp, nên so hai cách để chắc chắn mô hình có bùn là thứ nhà mình cần. Bảng dưới so ở mức nông hộ.
| Tiêu chí | Nuôi có bùn | Nuôi không bùn trong bể |
|---|---|---|
| Chỗ trú của lươn | Lươn tự đào hang trong bùn | Giá thể nhân tạo: ống nhựa, dây, rơm, lưới |
| Nước | Thay ít, nước nông trên mặt bùn | Phải thay nước thường xuyên, cần nguồn nước và điện bơm ổn định |
| Quan sát | Khó thấy lươn, khó biết con nào yếu | Thấy lươn hằng ngày, dễ phát hiện sớm |
| Thức ăn thừa | Dễ lẫn vào bùn, phải canh lượng kỹ | Dễ vớt |
| Mùa nóng, mùa lạnh | Bùn giúp lươn chịu nhiệt tốt hơn | Nhiệt độ nước thay đổi nhanh, phải che chắn kỹ |
| Thu hoạch | Phải tháo nước, bới bùn, lươn dễ trầy | Gom giá thể, bắt nhanh, lươn ít trầy |
Không có mô hình nào hơn hẳn. Hộ có nước máy, có điện, muốn kiểm soát sát thì chọn không bùn; hộ ở vùng nước khó, có sẵn ao, bùn, rơm thì có bùn đỡ tốn hơn. Một số hộ làm cả hai để so trên chính điều kiện nhà mình.
Nếu bạn ở vùng hay ngập theo mùa, cần cân nhắc kỹ: bể bùn đặt thấp rất dễ bị nước lũ tràn qua, lươn theo nước đi mất, còn bể không bùn đặt cao trên nền thì chủ động hơn.
Làm bể hoặc ao nuôi lươn có bùn
Bể có thể xây gạch, xây xi măng có đáy đất, hoặc đào ao đất nhỏ lót bạt thành. Các bước chung như sau:
- Chọn chỗ: đất cao ráo, không ngập khi mưa lũ, gần nguồn nước sạch, có bóng cây nhưng không bị lá rụng phủ kín; xa chuồng heo, hố phân để nước rỉ không chảy vào.
- Làm thành chắc: thành bể hoặc bờ ao phải chắc, mặt trong trơn, chôn sâu xuống đất để lươn không đào xuyên ra ngoài. Ao đất nên lót bạt hoặc lưới quanh bờ, chôn sâu mép dưới.
- Đặt ống cấp và ống xả: cả hai ống đều bọc lưới mắt nhỏ. Ống xả có thể làm dạng ống nhựa gấp góc để điều chỉnh mực nước.
- Đổ lớp bùn: dùng bùn ao sạch trộn rơm rạ đã ủ mục, có thể thêm ít phân chuồng đã ủ hoai kỹ; không dùng phân tươi vì sinh khí độc khi phân huỷ trong bùn. Lớp bùn đủ dày cho lươn đào hang, mặt bùn có thể đắp thành những ụ cao thấp.
- Cho nước và trồng cây: cho nước ngập mặt bùn một lớp nông, thả lục bình, rau muống hoặc bèo phủ phần lớn mặt bể.
- Để bể ổn định: chờ vài ngày tới một tuần cho bùn lắng, rơm hết sủi bọt, nước không còn mùi rồi mới thả giống.
Chi phí làm bể phụ thuộc vật liệu sẵn có. Ví dụ giả định: một hộ có ao nhỏ không dùng, tận dụng bùn ao, rơm sau vụ gặt, chỉ mua thêm bạt và lưới quây. Phần tiền chính là công đào đắp và lưới; nếu không có ao sẵn, chi phí xây sẽ cao hơn nhiều, nên tính kỹ trước khi làm.
Giữ nước và cây che trên mặt bể bùn
Nước nông, không quá sâu. Lươn cần lên mặt để lấy khí trời, nên lớp nước trên bùn chỉ cần vừa đủ để lươn bơi kiếm ăn và ngoi lên dễ dàng. Nước sâu quá làm lươn mất sức và bùn đáy thiếu khí.
Cây thủy sinh làm mái che. Lục bình, rau muống, bèo giúp nước mát, che lươn khỏi chim, và rễ cây hút bớt chất thải. Khi cây mọc quá dày, kín hết mặt bể, nên vớt bớt để mặt nước còn chỗ thông thoáng.
Thay nước nhẹ, định kỳ. Mỗi lần chỉ cho chảy bớt lớp nước mặt rồi bù nước mới, không xáo bùn. Nước bể bùn tự làm sạch được một phần nhờ cây và vi sinh trong bùn, nhưng không tự sạch mãi được khi thức ăn thừa tích dần.
Ngửi mùi nước. Bùn có mùi đất là bình thường. Mùi trứng thối, nổi bọt khí đen là dấu hiệu bùn đang thối do thức ăn thừa hoặc phân chưa hoai, phải thay nước, giảm thức ăn ngay.
Coi chừng nước mưa đầu mùa. Trận mưa đầu mùa cuốn theo bụi bẩn, có thể làm nước chua. Lúc này lươn hay bò lên tìm đường đi, vì vậy vừa phải canh nước, vừa phải kiểm lưới quây.
Chống lươn trốn: điểm yếu lớn nhất của nuôi có bùn
Lươn là con vật trốn giỏi. Chúng có thể đào hang xuyên bờ đất, chui qua khe ống xả, trườn lên theo rễ cây, theo dây leo bám thành bể, đặc biệt vào những đêm mưa to, sấm chớp, nước dâng. Nhiều hộ chỉ sau một đêm mưa đã mất một phần đáng kể lươn mà không biết vì không nhìn thấy lươn trong bùn.
Cách phòng là nghĩ như con lươn: chỗ nào có khe, có đường dốc lên, có nước rỉ ra ngoài là chỗ lươn sẽ tìm tới. Thành bể phải cao hơn mặt nước một khoảng rõ ràng và mặt trong trơn; bờ ao đất phải có lưới hoặc bạt chôn sâu xuống dưới lớp bùn. Mép trên của lưới nên gập vào trong để lươn trườn lên bị chặn lại. Không để cây, cành, dây leo bắc từ trong bể ra ngoài.
Ống xả là điểm hay bị bỏ quên. Lưới bọc ống bị mục, bị chuột cắn thủng là lươn ra theo dòng nước. Nên kiểm lưới ống xả mỗi tuần và sau mỗi trận mưa lớn. Những đêm dự báo mưa to, hạ bớt mực nước trước để có khoảng trống phòng tràn.
Một mẹo đơn giản để biết lươn có trốn hay không là đi quanh bể vào sáng sớm sau đêm mưa: lươn trốn thường còn nằm trong rãnh, bụi cỏ quanh bể. Nếu thấy lươn ngoài bể, tìm ngay chỗ hở thay vì chỉ nhặt lươn thả lại.
Thả giống và cho ăn trong bể bùn: những điểm riêng
Cách chọn lươn giống và công thức thức ăn có bài riêng. Ở bể bùn, cần lưu ý thêm:
- Nên dùng lươn giống đã quen ăn thức ăn do người cho, đồng cỡ, không trầy xước; lươn bị trầy khi bắt, khi chở rất dễ nhiễm bệnh trong bùn.
- Thả giống vào lúc chiều mát, cho túi lươn nổi trên mặt bể một lúc cho quen nhiệt rồi mới mở.
- Đặt sàn hoặc khay cho ăn cố định ở mép bể, sát mặt nước; mọi thức ăn chỉ thả vào đó để kiểm tra lượng thừa.
- Cho ăn chủ yếu chiều tối vì lươn kiếm ăn về đêm; sáng hôm sau nhấc khay lên xem còn bao nhiêu.
- Không rải thức ăn khắp mặt bể: phần lọt xuống bùn sẽ thối, gây hôi nước và khó phát hiện.
- Mấy ngày đầu lươn mới thả thường ăn ít, đừng tăng lượng vì lo lươn đói.
Trong bể bùn, cái khay cho ăn chính là cửa sổ duy nhất để bạn nhìn thấy sức khoẻ của đàn lươn. Lươn ăn đều, ăn mạnh là đàn khoẻ; lươn đột ngột bỏ ăn là tín hiệu phải kiểm tra nước và bùn ngay.
Ghi lại lượng thức ăn mỗi ngày và lượng còn thừa trên khay. Sau vài tuần, con số này cho bạn biết đàn lươn lớn đến đâu mà không cần bới bùn bắt lên cân.
Những lỗi hay gặp ở lứa lươn có bùn đầu tiên
Làm bùn xong thả lươn ngay. Rơm và mùn trong bùn còn đang phân huỷ, sinh khí và làm nước chua. Lươn thả vào lúc này hay bỏ ăn, ngoi lên liên tục, chết rải rác mà người nuôi không hiểu vì sao.
Rải thức ăn khắp bể. Thức ăn rơi xuống bùn không ai thấy, ngày qua ngày làm bùn thối. Đến khi nước có mùi thì lớp bùn đã hỏng, phải làm lại.
Tin rằng bể bùn không cần thay nước. Bể bùn thay nước ít hơn chứ không phải không bao giờ thay. Bỏ mặc vài tháng là nước mặt xanh đặc, thiếu khí về đêm.
Quây lưới thấp, không chôn chân lưới. Lươn trốn qua đáy lưới hoặc trườn qua mép. Lỗi này thường chỉ lộ ra khi thu hoạch, lúc số lươn bắt được ít hơn hẳn số đã thả.
Thả nhiều cỡ lươn lẫn lộn. Lươn lớn tranh ăn, lươn nhỏ còi; lươn có thể cắn nhau khi đói. Thả đồng cỡ giúp đàn lớn đều và dễ tính thời điểm thu.
Không có bể dự phòng. Khi bùn hỏng hay lươn bệnh, không có chỗ chuyển lươn sang để làm lại bể chính. Một bể nhỏ hoặc vài thùng lớn để sẵn nước sạch giúp bạn xoay xở khi có chuyện.
Chăm qua mùa nóng, mùa lạnh và thu hoạch
Mùa nắng nóng, lươn chui sâu vào bùn và ăn ít đi vào buổi trưa. Giữ cây che phủ tốt, có thể che thêm lưới đen phía trên, bổ sung nước mát vào chiều. Không để mực nước quá nông dưới nắng gắt vì nước sẽ nóng lên rất nhanh.
Mùa lạnh, nhất là ở các tỉnh phía Bắc, lươn ăn rất ít hoặc gần như ngừng ăn khi trời rét. Lớp bùn giúp lươn trú đông, nhưng bạn cần giảm hẳn thức ăn để không thừa thối, tăng mực nước một chút, che bớt gió lạnh. Đây là lúc nhiều người lo lươn đói mà cho ăn nhiều, rồi nước hỏng khi trời ấm lên.
Khi thu hoạch, có thể thu tỉa bằng cách đặt ống trúm, giỏ có mồi vào ban đêm để bắt con lớn, giữ con nhỏ lại. Thu toàn bộ thì tháo bớt nước, bới bùn từng góc, bắt nhẹ tay, tránh dùng vật cứng gây trầy. Lươn bắt lên nên để trong thùng nước sạch mát, không chất quá nhiều một chỗ, vì lươn quấn nhau nhiều sẽ nóng lên và yếu.
Bán ở quy mô nông hộ thì hỏi trước quán ăn, mối buôn quanh vùng về cỡ lươn họ cần để thu đúng lúc. Sau khi thu sạch, dọn bớt bùn cũ, phơi đáy, thay rơm mới trước lứa sau.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi lươn có bùn có cần bơm nước liên tục không?
Không cần bơm liên tục như nhiều mô hình nuôi bể không bùn. Bể bùn có cây che và lớp nước nông chỉ cần thay bớt nước mặt định kỳ và khi nước có dấu hiệu hôi. Tuy vậy vẫn phải có nguồn nước sạch dự phòng cho những ngày nắng nóng hay khi bùn bị thối.
Bùn nuôi lươn lấy ở đâu thì an toàn?
Nên lấy bùn ao, mương sạch trong nhà, không nhận nước thải sinh hoạt hay chất thải chuồng trại, không phải ruộng vừa phun thuốc. Bùn nên trộn rơm đã mục và để ổn định ít ngày trước khi thả lươn, để các chất hữu cơ phân huỷ bớt.
Có nên trộn phân chuồng vào bùn nuôi lươn không?
Một số hộ trộn ít phân chuồng đã ủ hoai kỹ để bùn có thêm mùn, nhưng phân tươi thì không nên vì khi phân huỷ trong bùn sẽ sinh khí độc, làm nước hôi và lươn chết. Nếu không chắc phân đã hoai, tốt nhất bỏ qua bước này.
Làm sao biết lươn trong bùn còn sống khoẻ?
Quan sát khay cho ăn mỗi sáng: lươn ăn hết thức ăn đều đặn là dấu hiệu tốt. Ngoài ra, ban đêm soi đèn sẽ thấy lươn thò đầu khỏi hang. Thấy lươn nằm phơi trên mặt bùn ban ngày hoặc bò lên bờ là có vấn đề với nước hoặc bùn.
Ao đất cũ có nuôi lươn có bùn được không?
Được nếu bờ ao chắc, không bị rò, và quây được lưới hoặc bạt chôn sâu quanh bờ để lươn không đào trốn. Ao cũ cần tháo cạn, vét bớt bùn quá đen, phơi đáy trước khi làm lại lớp bùn và rơm.
Lươn nuôi có bùn có ngon hơn lươn không bùn không?
Nhiều người cho rằng lươn nuôi bùn có màu và thịt gần với lươn đồng hơn, nhưng điều này tuỳ thức ăn, nước và thời gian nuôi. Quan trọng với người bán là lươn sạch, khoẻ, không trầy; trước khi bán nên để lươn trong nước sạch một thời gian.