Nuôi ngan thịt ở nông hộ, sau giai đoạn úm, xoay quanh năm việc: chuồng khô có chỗ đậu, thức ăn tinh đủ đạm kết hợp nhiều rau xanh, nuôi tách trống mái để cho ăn và xuất bán theo nhóm, giữ mật độ thưa để ngan không mổ lông nhau, và rào chắn chống bay. Ngan nuôi lâu hơn vịt thịt nhưng ít cần nước, ít ồn, tận dụng rau cỏ giỏi, nên hợp với hộ có vườn mà không có ao.
Nếu bạn còn đang phân vân giữa nuôi ngan và nuôi vịt, phần so sánh hai con nuôi đã có ở bài riêng. Bài này dành cho người đã chọn ngan và cần cách làm cụ thể cho một lứa ngan thịt, từ chọn kiểu chuồng tới lúc bắt bán.
Một lứa ngan thịt đi qua những chặng nào
Giống như vịt thịt, một lứa ngan chia làm úm, nuôi lớn và vỗ cuối. Khác ở chỗ mỗi chặng của ngan kéo dài hơn, và từ khoảng giữa lứa, ngan trống bắt đầu bỏ xa ngan mái về khung và cân nặng. Từ lúc này, nếu nuôi chung, máng ăn sẽ thuộc về những con trống to, ngan mái và con nhỏ phải chờ phần thừa.
Ở nông hộ, phổ biến nhất là ngan nội, như ngan trâu, ngan sen ở nhiều vùng phía Bắc, và các dòng ngan nhập nội lớn nhanh hơn. Ngan nội nuôi lâu, chịu kham khổ, hợp chăn thả trong vườn; dòng nhập nội cần khẩu phần tốt hơn và chuồng trại bài bản hơn để phát huy tốc độ lớn. Chuyện giống quý bản địa và nguồn gen có chuyên trang riêng; ở đây chỉ cần bạn biết mình đang nuôi dòng nào để hỏi đúng thời gian nuôi.
Ngan con mới hết úm vẫn còn nhạy với gió lùa và mưa tạt, nên tuần đầu ra chuồng nuôi giữ chuồng kín gió hơn, thả dần ra sân.
Mỗi chặng cần chú ý một chuyện chính: chặng nuôi lớn là khung xương và bộ lông, cần đủ đạm; chặng vỗ là tích thịt, cần năng lượng; suốt lứa là giữ nền khô, chuồng thưa. Ghi cân mẫu hằng tuần, tách riêng trống mái, bạn sẽ thấy rõ lúc nào nên đổi thức ăn.
Chuồng ngan: nuôi trên nền độn hay trên sàn
Ngan ít nghịch nước nên nuôi trên cạn rất hợp. Câu hỏi là để ngan trên nền có chất độn hay trên sàn kê cao. Mỗi kiểu có chỗ mạnh, chỗ yếu riêng.
| Kiểu chuồng | Điểm mạnh | Điểm yếu, điều cần chú ý |
|---|---|---|
| Nền đất nện hoặc xi măng, có chất độn | Dễ làm, rẻ, ngan đi lại tự nhiên | Phải thay, đảo độn thường xuyên; nền ướt là ngan bẩn lông bụng, viêm chân. |
| Sàn tre, gỗ kê cao | Phân rơi xuống dưới, ngan khô chân, ít bẩn lông | Khe sàn vừa chân để không kẹt, gãy chân; dưới sàn phải dọn phân đều. |
| Sàn lưới nhựa | Sạch, dễ rửa, bền | Chi phí ban đầu cao hơn; lưới phải đủ chắc với ngan trống nặng. |
| Chuồng ngủ kèm vườn thả ban ngày | Ngan vận động, ăn thêm rau cỏ, giảm cám | Vườn cần rào chắc, có bóng mát; không thả vào vườn rau vừa phun thuốc. |
Dù chọn kiểu nào, chuồng ngan nên có thêm vài thanh đậu thấp, chắc chắn để ngan đứng ngủ, và một góc che kín gió. Chuồng sàn phải chừa lối dọn phân bên dưới; chính khoảng dưới sàn bị bỏ quên mới là nơi sinh mùi và ruồi.
Về mật độ, ngan cần thưa hơn vịt cùng cân nặng vì tính hay gây gổ. Không có con số đúng cho mọi chuồng; dấu hiệu chuồng đã chật là ngan đứng dồn, con nhỏ đứng ngoài máng, nền ướt nhanh, xuất hiện vết mổ trên lưng. Thấy những dấu hiệu đó, chia bớt đàn trước khi chuyện mổ lông lan ra.
Cho ngan ăn theo tuổi: phối thức ăn tinh với rau
Ngan ăn rau giỏi, nhưng rau chỉ thay được một phần thức ăn tinh. Trình tự cho ăn trong một ngày và qua các chặng nên theo khung sau:
- Chặng nuôi lớn: thức ăn hỗn hợp hoặc cám tự trộn đủ đạm là phần chính; rau, bèo băm nhỏ cho thêm, tăng dần theo tuổi.
- Chặng vỗ: tăng phần năng lượng như ngô, thóc, tấm; giữ một phần đạm; rau vẫn cho đều để ngan tiêu hoá tốt.
- Rau cho ăn phải rửa sạch, để ráo, băm vừa miếng; treo bó rau lên thành chuồng giúp ngan có việc để mổ, đỡ mổ nhau.
- Chia bữa đều đặn, đổ thức ăn đủ để cả đàn cùng ăn; kiểm tra xem con nhỏ có chen được vào máng không.
- Nước sạch luôn có trong máng sâu vừa nhúng mỏ, thay ít nhất hai lần mỗi ngày.
- Đổi loại thức ăn trong vài ngày, trộn dần cũ với mới; ghi ngày đổi vào sổ.
Ngan cũng nhạy với thức ăn mốc như vịt. Ngô, cám để lâu trong kho ẩm, rau ôi để qua đêm đều không dùng. Mọi thuốc, chất bổ sung chỉ dùng theo chỉ định của thú y và tuân thủ thời gian ngưng trước khi bán.
Tách trống mái và nuôi theo nhóm
Vì ngan trống và ngan mái chênh lệch lớn về cân nặng và thời gian đạt cỡ bán, nhiều hộ nuôi ngan thịt tách hai nhóm ra ô riêng ngay khi phân biệt được. Lợi ích rõ ràng: mỗi nhóm được ăn đúng phần, ngan mái không bị chen ở máng, mật độ trong từng ô dễ tính, và bạn có thể xuất ngan mái trước, giải phóng chỗ cho ngan trống lớn tiếp.
Ở tuần tuổi nhỏ, phân biệt bằng mắt thường chưa chắc. Người có kinh nghiệm nhìn tốc độ lớn, cỡ chân, mảng da quanh mắt; người mới có thể nhờ nơi bán giống hoặc người nuôi lâu năm trong xóm tách giúp lần đầu, rồi tự học dần. Tách sai vài con không sao, có thể đổi ô khi chúng lớn rõ hơn.
Ngan trống lớn cuối lứa có thể khá hung, đá, cắn khi bị bắt. Bắt ngan trống nên dồn vào góc, ôm chắc thân, giữ hai cánh áp sát, tránh để móng chân sắc cào vào tay. Đeo găng tay vải dày khi bắt số lượng nhiều.
Nếu chuồng nhỏ, không chia được ô, ít nhất hãy làm thêm máng ăn để con yếu có chỗ ăn, và cân mẫu riêng trống, mái để biết nhóm nào đang chậm. Cuối lứa, xuất theo nhóm cũng giúp bạn bán đúng cỡ người mua cần, vì nhiều quán ưa con vừa, không phải con to nhất.
Ngan mổ lông, cắn nhau: nguyên nhân và cách giảm
Chuồng chật. Nguyên nhân hàng đầu. Ngan cần khoảng cách để tránh nhau; chật là con khoẻ bắt nạt con yếu. Giảm mật độ hoặc chia ô.
Thiếu việc để mổ. Ngan thích mổ, nhổ cỏ, bứt rau. Chuồng trống trơn, không có rau treo, không có cỏ, ngan quay sang mổ lông nhau. Treo bó rau, rải cỏ non là cách rẻ nhất.
Khẩu phần thiếu chất. Thiếu đạm, thiếu khoáng làm ngan hay mổ lông, ăn lông rụng. Xem lại thức ăn, nhờ cán bộ khuyến nông xem công thức trộn.
Nóng và ánh sáng gắt. Chuồng nóng, nắng chiếu thẳng, đèn sáng quá làm ngan bứt rứt. Che bớt nắng, mở thoáng, giảm đèn ban đêm.
Có vết thương máu. Ngan rất dễ mổ vào chỗ có máu. Con bị mổ chảy máu phải tách riêng ngay tới khi lành, nếu không cả đàn sẽ dồn vào mổ.
Một con đầu têu. Có khi chỉ một hai con có thói mổ, cả đàn bắt chước theo. Quan sát vài buổi để tìm ra con đó, tách riêng hoặc xuất bán sớm, đàn thường yên trở lại.
Thời kỳ mọc lông. Lúc lông mới mọc, chân lông có máu, ngan dễ mổ nhau hơn. Đây là lúc cần chăm kỹ nhất về mật độ và thức ăn.
Chống bay, chống thất thoát và thú dữ
Ngan mái nhẹ cân bay được qua rào thấp, ngan trống nặng thì ít bay nhưng hay đi lang thang. Các biện pháp nông hộ hay dùng:
- Rào cao hoặc căng lưới trên sân thả, nhất là phía giáp vườn, ruộng nhà bên.
- Tỉa lông bay một bên cánh: chỉ cắt phần lông bay dài ở mút cánh, tránh phần chân lông còn máu; lông mọc lại sau lần thay lông nên phải tỉa lại. Lần đầu nên nhờ người có kinh nghiệm chỉ.
- Nhốt ngan về chuồng trước khi tối, đếm đàn mỗi tối.
- Bịt kín lỗ hổng chuồng ngủ, lưới chắc ở chân rào để chặn chó, chồn, cầy; ngan hoảng ban đêm dễ giẫm nhau.
- Không thả ngan ra đường làng: vừa dễ mất, vừa gây phiền cho người qua lại, vừa tiếp xúc với gia cầm thả rông nhà khác.
Ngan đi lạc sang vườn nhà bên phá rau là nguồn mâu thuẫn hay gặp ở nông thôn. Một đoạn lưới cao thêm vài gang tay rẻ hơn nhiều so với việc đền rau và mất lòng hàng xóm.
Mỗi tối đếm đàn cũng là lúc nhìn nhanh sức khoẻ: con nào về chậm, đứng riêng, lông xù, không tranh ăn là con cần theo dõi. Ghi số đếm vào sổ, vì số hụt dần qua nhiều tối mà không rõ lý do thường là dấu hiệu thú dữ đang rình chuồng.
Phòng bệnh và khi nào gọi thú y
Ngan mắc nhiều bệnh chung với vịt, trong đó ngan được ghi nhận là rất nhạy với dịch tả vịt, và cũng có thể mắc cúm gia cầm. Lịch tiêm phòng cho ngan hỏi cán bộ thú y xã theo đúng loài và tuổi, không tự áp dụng lịch của vịt. Con giống mua từ nơi có theo dõi dịch bệnh, con mới về nuôi riêng một thời gian, chuồng dọn sạch và để trống giữa hai lứa là những việc nền tảng.
Gọi thú y ngay khi: ngan chết tăng bất thường; nhiều con cùng chảy nước mắt, sưng đầu, đi xiêu vẹo, ngoẹo cổ; cả đàn bỏ ăn; hoặc đàn gia cầm hàng xóm đang chết nhiều. Trong lúc chờ, nhốt đàn, ngưng bán, thu gom xác vào bao kín, đeo găng tay khi tiếp xúc. Không tự mua kháng sinh về cho uống thử, và không bán chạy ngan đang ốm.
Ngan cũng hay bị viêm chân, sưng khớp gối và bàn chân khi nuôi trên nền ướt, nền xi măng thô ráp hoặc sàn có khe quá to. Dấu hiệu là ngan đi khập khiễng, ngồi nhiều, ít tranh ăn. Sửa nền, thêm độn khô, thay sàn là việc đầu tiên; con sưng nặng, nhiều con cùng bị thì hỏi thú y về nguyên nhân, đừng tự xử lý vết sưng.
Khi xuất bán, chỉ bán ngan khoẻ, đã qua đủ thời gian ngưng thuốc nếu có dùng thuốc theo chỉ định. Bán số lượng lớn nên qua nơi giết mổ được kiểm soát. Ghi lại kết quả lứa vào sổ để lứa sau làm tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ngan thịt nuôi bao lâu thì bán được?
Tuỳ dòng ngan, trống hay mái và khẩu phần. Ngan mái thường đạt cỡ bán sớm hơn ngan trống vài tuần; ngan nội nuôi lâu hơn dòng nhập nội. Hỏi nơi bán giống về thời gian nuôi dự kiến và cân mẫu hằng tuần để quyết định.
Nuôi ngan có cần cho ăn cám không, hay chỉ rau là đủ?
Rau không đủ. Rau nhiều nước, ít năng lượng và đạm, ngan ăn toàn rau sẽ chậm lớn, còi khung. Thức ăn tinh như cám, ngô, thóc vẫn là phần chính; rau, bèo là phần bổ sung giúp giảm cám và giữ ngan khoẻ.
Tỉa lông cánh có làm ngan đau không?
Nếu chỉ cắt phần lông bay đã trưởng thành ở mút cánh, giống như cắt móng tay, ngan không đau. Cắt vào chân lông đang mọc còn máu thì gây chảy máu, đau. Lần đầu nên nhờ người có kinh nghiệm hướng dẫn.
Nuôi ngan trên sàn có cần chất độn không?
Sàn tre, gỗ hoặc lưới để phân rơi xuống dưới nên thường không cần độn trên sàn. Bù lại, khu dưới sàn phải dọn phân đều, có thể rải độn hoặc vôi bột dưới đó để hút ẩm, giảm mùi.
Có nên thả ngan ra vườn cây ăn trái?
Được nếu vườn có rào chắc, không phun thuốc gần đây và có bóng mát. Ngan ăn cỏ, rau dại, côn trùng, giảm được cám. Cần nhốt về chuồng buổi tối và tránh để ngan phá gốc cây non.
Ngan có cần ổ để đẻ không khi nuôi thịt?
Ngan thịt thường xuất bán trước khi ngan mái vào đẻ, nên không cần ổ. Nếu giữ ngan mái lâu hơn và thấy bắt đầu đẻ, đó là chuyện của khâu giống và sinh sản, cần tìm hướng dẫn riêng.