Phòng cúm gia cầm cho đàn vịt nông hộ dựa vào ba việc: chặn mầm bệnh vào chuồng bằng an toàn sinh học hằng ngày, tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y địa phương, và báo ngay cho thú y xã khi đàn có dấu hiệu bất thường. Vịt là mắt xích đặc biệt vì có thể mang và thải virus cúm mà dấu hiệu bệnh không rõ như ở gà, nên không thể đợi thấy vịt ốm mới bắt đầu phòng.
Cúm gia cầm là dịch bệnh phải khai báo, và một số chủng virus đã từng gây bệnh nặng cho người tiếp xúc với gia cầm bệnh. Vì vậy bài này nói cả hai phía: bảo vệ đàn vịt và bảo vệ người trong nhà. Những việc dưới đây đều làm được ở nông hộ, không cần thiết bị đắt tiền, chỉ cần làm đều tay mỗi ngày.
Vì sao vịt là mắt xích quan trọng trong dịch cúm
Virus cúm gia cầm lưu hành trong tự nhiên ở các loài chim nước hoang dã. Vịt nhà, cùng là thủy cầm, có thể nhiễm và thải virus qua phân, dịch mũi miệng. Với một số chủng, gà nhiễm thì chết nhanh, chết nhiều, rất dễ nhận ra; còn vịt nhiễm có khi chỉ hơi giảm ăn, giảm đẻ, thậm chí trông bình thường. Một đàn vịt như vậy vẫn đi đồng, xuống kênh, được bán ra chợ, và mang virus theo.
Ở Việt Nam, các ổ dịch cúm gia cầm đã xuất hiện nhiều lần trong hơn hai mươi năm qua, ở cả gà, vịt và ngan. Cơ quan thú y thường khuyến cáo người nuôi cảnh giác cao hơn vào mùa lạnh, lúc chuyển mùa và dịp cận Tết, khi việc mua bán, vận chuyển gia cầm tăng mạnh. Tình hình mỗi năm, mỗi vùng khác nhau, nên thông báo của thú y tỉnh, xã là nguồn đáng theo dõi nhất.
Ngan và một số dòng vịt có thể phát bệnh rõ hơn, với dấu hiệu thần kinh và chết nhiều. Không có nghĩa là vịt nhà bạn an toàn chỉ vì trông khoẻ: đàn vịt không triệu chứng vẫn có thể lây cho gà nuôi chung và cho người chăm.
Dấu hiệu nghi ngờ ở vịt và ngan
Vì dấu hiệu có thể mờ nhạt, người nuôi nên chú ý mọi thay đổi so với ngày thường của đàn. Những dấu hiệu sau, nhất là khi đi kèm nhau, đáng báo thú y:
- Chết bất thường: số chết tăng so với thường lệ, dù chỉ vài con mỗi ngày nhưng ngày sau nhiều hơn ngày trước.
- Giảm ăn, giảm uống, giảm đẻ đồng loạt mà không giải thích được bằng thời tiết hay đổi thức ăn.
- Dấu hiệu thần kinh: đi xoay vòng, ngoẹo cổ, run đầu, mất thăng bằng, bơi lệch.
- Sưng đầu, chảy nước mắt, mắt đục mờ.
- Khó thở, chảy nước mũi, há mỏ thở.
- Gà, ngan nuôi chung hoặc đàn hàng xóm chết nhiều, kể cả khi vịt nhà bạn chưa có dấu hiệu.
Cách phát hiện sớm rẻ nhất là ghi chép: mỗi ngày ghi số con chết, số trứng, lượng thức ăn đã cho. Khi số trứng tụt hay lượng ăn giảm vài ngày liền mà không rõ lý do, đó đã là tín hiệu đáng hỏi thú y, kể cả khi chưa có con nào chết.
Những dấu hiệu này cũng gặp ở dịch tả vịt và một số bệnh khác. Chỉ xét nghiệm mới xác định được; việc của người nuôi là báo sớm và giữ nguyên tình trạng đàn để thú y lấy mẫu.
Hàng rào an toàn sinh học hằng ngày
An toàn sinh học nghe như từ của trại lớn, nhưng ở nông hộ nó là những việc nhỏ lặp lại hằng ngày. Bảng dưới gom các việc chính, lý do và cách làm đơn giản.
| Việc | Vì sao | Cách làm ở nông hộ |
|---|---|---|
| Rào khu nuôi, có cổng | Chặn người, chó mèo, gia cầm thả rông vào chuồng | Rào lưới quanh chuồng và sân, một lối ra vào duy nhất. |
| Khử trùng ở cổng | Giảm mầm bệnh theo giày dép, bánh xe | Khay hoặc hố nông chứa dung dịch tiêu độc theo hướng dẫn thú y, thay định kỳ. |
| Đồ riêng cho khu nuôi | Không mang mầm bệnh từ ngoài vào | Một đôi ủng, một bộ áo chỉ dùng trong chuồng; rửa tay xà phòng sau khi ra. |
| Không cho người buôn vào chuồng | Họ đi từ đàn này sang đàn khác | Giao dịch ngoài cổng, mang vịt ra ngoài cho họ xem. |
| Tách vịt khỏi chim hoang dã | Chim nước hoang dã mang virus | Che lưới sân, không rải thức ăn ngoài trời thu hút chim, nhốt vịt khi có dịch. |
| Nước uống sạch | Ao, kênh chung là đường lây | Dùng nước giếng, nước máy cho uống; hạn chế thả xuống kênh chung mùa dịch. |
| Nuôi riêng từng loài | Vịt có thể lây cho gà mà không biểu hiện | Chuồng gà và chuồng vịt tách riêng, dụng cụ riêng. |
Không cần làm tất cả cùng một lúc, cũng không cần mua thiết bị đắt tiền. Bắt đầu với rào, cổng và đôi ủng riêng, rồi thêm dần. Điều quan trọng là duy trì đều, kể cả lúc không nghe thấy dịch, vì lúc nghe thấy dịch thường là virus đã có mặt trong vùng.
Mua bán, vận chuyển và chợ gia cầm
Mua con giống ở nơi có kiểm soát. Vịt, ngan giống từ cơ sở có theo dõi dịch bệnh, có thông tin tiêm phòng. Tránh mua vịt trôi nổi, vịt từ vùng đang có dịch.
Cách ly con mới. Nuôi riêng, theo dõi một thời gian theo hướng dẫn thú y trước khi nhập đàn.
Không mang gia cầm chợ về nhập đàn. Chợ gia cầm sống là nơi nhiều nguồn vịt, gà gặp nhau. Gia cầm mua ở chợ về để ăn nên làm thịt ngay ở nơi giết mổ, không thả vào chuồng nhà.
Lồng, xe chở phải sạch. Lồng đã chở vịt đi chợ về phải rửa, phơi, tiêu độc trước khi dùng lại. Không mượn lồng của nhà khác.
Không nhận gia cầm của người khác gửi nuôi lúc có dịch. Mùa dịch, có người muốn gửi tạm vài con vịt, ngan sang nhà khác để tránh bị kiểm tra. Nhận gửi là rước rủi ro về chuồng mình và có thể liên đới trách nhiệm nếu đó là gia cầm bệnh.
Bán vịt qua kênh rõ ràng. Bán cho người mua quen, qua nơi giết mổ được kiểm soát. Khi vùng có dịch, thực hiện theo hướng dẫn hạn chế vận chuyển của chính quyền.
Khi nghi đàn vịt có cúm: các bước làm ngay
Cúm gia cầm là dịch phải khai báo. Các bước dưới đây vừa bảo vệ đàn, vừa bảo vệ người và làng xóm.
- Nhốt toàn bộ đàn, ngưng thả ra ngoài, ngưng bán, cho, tặng bất kỳ con nào.
- Báo ngay thú y xã và chính quyền thôn, xã. Theo Luật Thú y 2015, chủ vật nuôi có trách nhiệm khai báo khi phát hiện động vật mắc bệnh hoặc nghi mắc bệnh thuộc danh mục phải công bố dịch; kiểm văn bản hiện hành để biết chi tiết.
- Người chăm đeo khẩu trang, găng tay, ủng; trẻ em, người già, phụ nữ mang thai không vào khu nuôi.
- Thu gom vịt chết vào bao kín, để chỗ riêng chờ hướng dẫn; không làm thịt, không ăn, không bán, không vứt ra sông, ao, bãi rác.
- Không đi sang chuồng nhà khác, không cho người ngoài vào.
- Làm theo hướng dẫn của cơ quan thú y về lấy mẫu, xử lý đàn, tiêu độc và thời gian nuôi lại.
Chính sách hỗ trợ khi phải tiêu huỷ gia cầm do dịch, nếu có, được quy định trong văn bản của Nhà nước và địa phương ở từng thời điểm. Bạn hỏi cán bộ xã về quyền lợi của mình; giấu dịch sẽ mất cả quyền lợi đó và phải chịu trách nhiệm nếu dịch lan.
Bảo vệ người trong nhà
Một số chủng virus cúm gia cầm đã gây bệnh nặng cho người, phần lớn ở những người tiếp xúc trực tiếp với gia cầm bệnh, chết: giết mổ, làm lông, nhặt xác, chăm gia cầm ốm mà không có bảo hộ. Rủi ro với người nuôi vì vậy nằm ở thói quen, và thay thói quen là cách phòng hiệu quả.
Những việc nên làm thành nếp: không giết mổ, không ăn gia cầm ốm, chết không rõ nguyên nhân; rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần vào chuồng, nhặt trứng, cho ăn; không để trẻ em chơi với vịt, ngan ốm hay nhặt lông, xác; nấu chín kỹ thịt và trứng; dụng cụ làm bếp dùng cho thịt sống phải rửa sạch.
Người làm việc trực tiếp với đàn đang nghi bệnh nên mặc áo dài tay, đeo khẩu trang, găng tay, ủng, và thay ra, giặt riêng ngay khi rời khu nuôi. Găng tay dùng một lần thì bỏ vào bao kín sau khi dùng; ủng rửa sạch ở cổng. Đồ bảo hộ đơn giản như vậy rẻ hơn nhiều so với cái giá của một ca bệnh trong nhà.
Nếu người trong nhà sốt, ho, khó thở sau khi tiếp xúc với gia cầm ốm, chết, hãy đi khám ngay và nói rõ với nhân viên y tế về việc tiếp xúc đó. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới đúng hướng và cơ quan y tế theo dõi kịp thời.
Tiêm phòng và vai trò của thú y địa phương
Việt Nam đã sử dụng vắc-xin cúm gia cầm cho gà, vịt trong các chương trình phòng chống dịch, áp dụng khác nhau theo vùng và theo từng giai đoạn. Có tiêm hay không, tiêm loại nào, lúc nào, do cơ quan thú y quyết định dựa trên nguy cơ của vùng; người nuôi nên hỏi thú y xã thay vì tự mua vắc-xin về tiêm.
Tiêm phòng giúp giảm mạnh số con phát bệnh và lượng virus đàn thải ra môi trường, nhưng không thay được an toàn sinh học. Vịt đã tiêm vẫn cần được giữ khỏi nguồn lây, vì miễn dịch có giới hạn và virus có thể biến đổi. Ghi chép ngày tiêm, loại vắc-xin, số con tiêm vào sổ; khi có dịch, sổ này giúp cơ quan thú y đánh giá đàn nhanh hơn.
Với ngan và vịt nuôi chung một nhà, hãy hỏi rõ thú y cả hai loài có cùng được tiêm không và tiêm lúc nào, vì lịch của từng loài có thể khác. Đàn vịt chạy đồng, đàn đi qua nhiều xã thường được yêu cầu tiêm phòng và có giấy tờ kèm theo khi di chuyển.
Cán bộ thú y xã là người bạn nên quen trước khi có chuyện. Một cuộc gọi hỏi thăm tình hình dịch trước mỗi lứa, một lần mời họ ghé xem chuồng, sẽ giúp bạn biết vùng mình đang có nguy cơ gì và nhận được thông báo sớm khi có dịch.
Câu hỏi thường gặp
Vịt trông khoẻ có thể mang virus cúm không?
Có. Với một số chủng virus cúm gia cầm, vịt nhiễm có thể ít hoặc không có dấu hiệu nhưng vẫn thải virus qua phân và dịch mũi miệng. Vì vậy an toàn sinh học phải làm đều cả khi đàn trông khoẻ.
Ăn thịt vịt, trứng vịt có bị lây cúm không?
Thịt và trứng từ gia cầm khoẻ, được nấu chín kỹ thì an toàn theo khuyến cáo chung của ngành y tế. Không ăn gia cầm ốm, chết không rõ nguyên nhân, và giữ vệ sinh khi sơ chế thịt sống.
Có nên tự mua vắc-xin cúm về tiêm cho vịt?
Không nên. Việc tiêm vắc-xin cúm gia cầm do cơ quan thú y quyết định theo nguy cơ của vùng, loại vắc-xin và cách tiêm cũng theo hướng dẫn riêng. Hãy hỏi thú y xã về chương trình tiêm ở địa phương.
Báo dịch có bị phạt hay mất trắng đàn không?
Báo dịch là trách nhiệm của chủ vật nuôi theo pháp luật về thú y. Chính sách hỗ trợ khi tiêu huỷ do dịch, nếu có, theo quy định từng thời điểm. Giấu dịch, bán chạy mới là hành vi có thể bị xử lý.
Nuôi vịt chung sân với gà có sao không?
Có rủi ro, vì vịt có thể mang virus cúm mà ít dấu hiệu rồi lây sang gà, vốn phát bệnh nặng hơn. Nên nuôi riêng từng loài, chuồng riêng, máng riêng và dụng cụ riêng.
Mùa nào cần đặc biệt cảnh giác với cúm gia cầm?
Cơ quan thú y thường khuyến cáo cảnh giác cao vào mùa lạnh, lúc chuyển mùa và dịp cận Tết khi mua bán, vận chuyển gia cầm tăng. Theo dõi thông báo của thú y tỉnh, xã để biết tình hình thực tế từng năm.