Lươn là loài ăn động vật: thức ăn nuôi lươn phổ biến ở nông hộ là cá tạp, cá vụn, giun đất, trùn quế, ốc đập bỏ vỏ, tép, và cám viên có độ đạm cao khi lươn đã được tập quen. Lươn kiếm ăn chủ yếu về đêm, đánh hơi mồi bằng mùi nên thích mồi tươi, tanh, và bỏ qua thức ăn đã ôi. Cho ăn vào chiều tối, ở khay cố định, lượng vừa đủ ăn hết là ba nguyên tắc giữ cho lươn lớn đều mà nước không hỏng.
Thức ăn thường là khoản chi lớn nhất khi nuôi lươn, và cũng là nguồn gây bẩn nước, gây bệnh hàng đầu nếu dùng sai. Bài này giúp bạn so các loại mồi, giữ mồi sạch, tập lươn ăn cám, cho ăn theo cỡ và theo mùa, và tự tạo một phần nguồn mồi tại nhà. Không có công thức chung cho mọi nhà: nguồn mồi sẵn có quanh bạn quyết định cách phối.
Lươn ăn gì và kiếm ăn ra sao
Ngoài đồng, lươn ăn giun, ấu trùng côn trùng, tôm tép, cá con, nòng nọc, ốc nhỏ và những con vật nhỏ sống trong bùn, rìa ruộng. Lươn ít dùng mắt để tìm mồi mà chủ yếu dựa vào khứu giác và cảm nhận rung động trong nước. Đó là lý do mồi có mùi tanh tự nhiên dẫn dụ lươn tốt hơn mồi nhạt mùi.
Lươn hoạt động mạnh nhất từ chập tối tới gần sáng. Ban ngày chúng nằm trong hang, trong giá thể, chỉ thò đầu ra khi đói lâu hoặc khi nước có vấn đề. Lươn đớp mồi rồi nuốt, không nhai kỹ, nên miếng mồi phải vừa miệng: lươn nhỏ cần mồi băm nhuyễn, lươn lớn ăn được miếng to hơn.
Điểm cần nhớ là lươn rất kén mồi ôi. Mồi để qua đêm, có mùi chua, mùi thối thì lươn bỏ, và phần bỏ lại làm nước hỏng. Khi lươn quen với một loại mồi, đổi đột ngột sang loại khác thường làm lươn bỏ ăn vài ngày. Vì vậy, chọn nguồn mồi ổn định ngay từ đầu quan trọng hơn chọn loại mồi "tốt nhất".
Trong điều kiện nuôi, lươn có thể bị đói lâu mà không chết ngay, nhưng đói kéo dài thì lươn cắn nhau, con nhỏ bị thương, và đàn lớn không đều. Cho ăn đều đặn mỗi ngày quan trọng hơn cho thật nhiều trong một bữa.
So các loại thức ăn cho lươn ở quy mô nông hộ
Phần lớn hộ nuôi dùng kết hợp hai ba loại. Bảng dưới so theo những gì người nuôi quan tâm hằng ngày.
| Loại thức ăn | Điểm mạnh | Điểm phải coi chừng |
|---|---|---|
| Cá tạp, cá vụn tươi | Lươn rất thích, dễ kiếm ở vùng có chợ cá, ghe cá | Nhanh ôi, dễ mang mầm bệnh, nguồn không đều theo mùa |
| Giun đất, trùn quế | Mồi tự nhiên, lươn ăn mạnh, tự nuôi được | Phải có nguồn đủ lớn; giun bắt ngoài đất có thể dính đất bẩn, thuốc |
| Ốc bươu đen, ốc nhỏ đập bỏ vỏ | Tận dụng ốc nuôi, ốc vớt ở ao nhà | Tốn công đập, phải bỏ sạch vỏ vụn; không dùng ốc từ nguồn nghi nhiễm thuốc |
| Tép, tôm nhỏ | Đạm tốt, mùi dẫn dụ mạnh | Nguồn ít, theo mùa |
| Cám viên đạm cao | Chủ động, dễ trữ, ít làm bẩn nước nếu cho đúng | Phải tập lươn mới ăn; chất lượng tuỳ nơi sản xuất |
| Thức ăn tự phối (cá xay trộn cám) | Tận dụng được mồi tươi lẫn cám, giảm phụ thuộc mồi tươi | Phải làm mỗi ngày, khó giữ đều chất lượng |
Nếu bạn ở gần chợ cá hoặc vùng có nhiều cá vụn, mồi tươi là lợi thế. Nếu xa nguồn cá, nên tính sớm chuyện tập lươn ăn cám hoặc tự nuôi trùn quế. Cám viên chọn loại ghi rõ nơi sản xuất, hạn dùng, không mua cám trôi nổi không nhãn, và tuyệt đối không dùng chất kích thích tăng trọng không rõ nguồn gốc.
Tập lươn chuyển từ mồi tươi sang cám viên
Lươn giống đã quen ăn cám từ nơi ương là thuận lợi nhất. Nếu lươn chỉ quen mồi tươi, có thể tập dần theo trình tự sau, kéo dài từ vài ngày tới vài tuần tuỳ đàn:
- Cho lươn ăn mồi tươi quen thuộc ở một khay cố định, cùng một giờ mỗi chiều, cho tới khi lươn ăn đều, kéo nhau ra khay khi bạn thả mồi.
- Xay hoặc băm nhuyễn mồi tươi, trộn thêm một phần nhỏ cám viên đã ngâm mềm, nắm thành viên nhỏ đặt lên khay.
- Quan sát sáng hôm sau: lươn ăn hết thì lần sau tăng phần cám thêm một chút; còn thừa nhiều thì giữ nguyên tỷ lệ thêm vài ngày.
- Tăng dần phần cám, giảm dần phần mồi tươi, mỗi lần chỉ thay đổi ít để lươn không nhận ra khác biệt lớn về mùi.
- Khi lươn đã ăn được hỗn hợp chủ yếu là cám, thử cho cám viên ngâm mềm có trộn ít nước cá để giữ mùi tanh.
- Cuối cùng cho cám viên khô hoặc ngâm sơ, nhưng thỉnh thoảng vẫn xen bữa mồi tươi nếu sẵn.
Ví dụ giả định: một hộ tập đàn lươn trong ba tuần, tuần đầu chủ yếu cá xay, tuần hai khoảng nửa cá nửa cám, tuần ba phần lớn là cám. Có đàn quen nhanh hơn, có đàn chậm hơn; đừng ép nhanh vì lươn bỏ ăn mấy ngày còn thiệt hơn tập chậm. Những con không chịu ăn sau thời gian dài thường là con yếu, nên tách riêng để theo dõi.
Cho ăn đúng giờ, đúng chỗ, đúng lượng
Giờ ăn. Cho ăn chính vào chiều tối, khi lươn bắt đầu hoạt động. Nếu chia hai bữa, bữa sáng sớm nhỏ hơn bữa chiều. Giữ giờ cố định giúp lươn tập thói quen ra khay đúng lúc.
Chỗ ăn. Dùng khay, sàng tre hoặc tấm lưới có viền đặt sát mặt nước ở vài điểm cố định quanh bể. Khay giúp thức ăn không rơi xuống đáy, và là nơi duy nhất bạn đánh giá được lươn ăn bao nhiêu.
Lượng ăn. Không có con số cố định cho mọi đàn. Cách làm thực tế là cho một lượng, sáng hôm sau nhấc khay xem: sạch trơn là có thể tăng nhẹ, còn thừa là phải giảm. Lượng ăn thay đổi theo cỡ lươn, nhiệt độ và sức khoẻ đàn.
Vớt thức ăn thừa. Mỗi sáng dọn khay, vớt mọi mẩu mồi còn sót. Mồi tươi ôi trong nước một đêm là nguồn bẩn nước lớn nhất ở bể lươn.
Theo dõi bất thường. Lươn đột ngột ăn ít hơn hẳn mà thời tiết không đổi là dấu hiệu sớm của nước xấu hoặc bệnh. Ghi lượng ăn hằng ngày để thấy sự thay đổi này kịp thời.
Ngày thời tiết xấu. Trời chuyển mưa bão, nắng nóng bất thường hay rét đậm, giảm lượng ăn, vì lươn ăn kém và thức ăn thừa dễ làm nước hỏng.
Giữ mồi tươi sạch để lươn không bệnh từ miệng
Rất nhiều ca lươn bệnh đường ruột bắt nguồn từ mồi bẩn. Một vài thói quen đơn giản giảm đáng kể rủi ro:
- Chỉ mua cá tạp còn tươi, mắt trong, không nhớt, không mùi lạ; không dùng cá đã ươn chỉ vì rẻ.
- Rửa sạch mồi trước khi băm, loại bỏ phần ruột cá đã có mùi.
- Mồi dùng không hết trong ngày thì cấp đông thành từng phần nhỏ đủ một bữa; rã đông bao nhiêu dùng bấy nhiêu.
- Giun bắt ngoài vườn nên cho nhả đất trong nước sạch trước khi cho ăn; không bắt giun ở ruộng vừa phun thuốc, bãi rác, chỗ nước thải.
- Ốc đập phải bỏ sạch mảnh vỏ sắc, vì mảnh vỏ có thể làm tổn thương miệng, ruột lươn.
- Dao, thớt, thau băm mồi dùng riêng cho lươn, rửa sạch và phơi khô sau mỗi lần dùng.
- Cám viên cất nơi khô ráo, kín, tránh chuột; cám bị ẩm, đóng cục, có mùi mốc thì bỏ.
Mồi tươi lấy từ cá ngoài tự nhiên có thể mang mầm bệnh, ký sinh trùng vào bể. Một số nơi khuyến nông hướng dẫn cách xử lý mồi trước khi cho ăn phù hợp với từng vùng; nếu đàn lươn hay bị bệnh đường ruột, nên hỏi họ thay vì tự đoán.
Tự tạo một phần nguồn mồi tại nhà
Hộ nuôi lươn lâu năm thường cố gắng tự chủ một phần mồi để đỡ phụ thuộc chợ. Cách phổ biến nhất là nuôi trùn quế trên phân chuồng đã ủ: trùn sinh sôi đều, sạch hơn giun bắt ngoài đất, và phân trùn còn dùng cho vườn. Việc nuôi trùn quế có chuyên mục riêng trên trang, ở đây chỉ nhắc rằng nên làm luống trùn trước khi thả lươn vài tháng để có nguồn mồi kịp lúc.
Cách thứ hai là tận dụng ốc bươu đen nhỏ, ốc vớt ở ao nhà, tép bắt ở mương sạch. Cách thứ ba là liên hệ các vựa cá, ghe cá quanh vùng để nhận cá vụn, đầu cá còn tươi theo ngày. Mỗi nguồn đều không ổn định quanh năm, nên kết hợp nhiều nguồn và giữ cám viên làm nền.
Ví dụ giả định: một hộ có ba luống trùn quế cạnh chuồng bò, mỗi chiều bắt một mẻ trùn băm trộn với cám viên. Những tuần trùn ít thì tăng phần cám, tuần có cá vụn từ chợ thì xen cá. Đàn lươn vẫn ăn đều vì nền thức ăn chính không đổi, chỉ có phần mồi tươi thay đổi theo nguồn.
Điều chỉnh thức ăn theo cỡ lươn và theo mùa
Lươn mới thả còn nhỏ cần mồi băm thật nhuyễn hoặc cám viên cỡ nhỏ ngâm mềm. Khi lươn lớn dần, có thể cho miếng mồi to hơn, giun để nguyên con, cám cỡ viên lớn hơn. Thả lươn đồng cỡ giúp việc chọn cỡ mồi dễ hơn; nếu trong bể có nhiều cỡ, phải cho mồi đủ nhỏ cho con bé nhất.
Theo mùa, lươn ăn mạnh nhất khi trời ấm và ổn định, ăn kém khi trời lạnh hoặc oi bức. Ở miền Bắc và vùng núi, những đợt rét đậm lươn gần như ngừng ăn; lúc này giảm hẳn thức ăn, chỉ cho chút ít để thử, tránh thừa thối. Ở miền Nam, mùa nắng nóng cuối mùa khô lươn ăn kém vào buổi trưa, nên dồn bữa vào tối muộn khi nước đã mát.
Trước khi bắt lươn đi bán, nhiều hộ ngừng cho ăn một thời gian ngắn để ruột lươn sạch, lươn chịu được việc vận chuyển tốt hơn. Đây là việc làm phổ biến, nhưng đừng để lươn nhịn quá lâu làm lươn sụt ký và yếu.
Cuối mỗi lứa, nhìn lại sổ ghi lượng ăn theo từng tuần sẽ thấy rõ những giai đoạn lươn ăn mạnh, ăn yếu. Đó là căn cứ để lứa sau chuẩn bị mồi đủ vào đúng lúc cần nhiều, và giảm mua mồi vào những tuần lươn ăn ít, tránh trữ mồi rồi phải bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Lươn có ăn rau, cơm hay cám gạo không?
Lươn là loài ăn động vật, gần như không ăn rau. Cơm, cám gạo đơn thuần không đủ đạm và lươn thường bỏ, phần thừa làm bẩn nước. Nếu muốn dùng cám, phải là cám viên có độ đạm cao dành cho cá ăn thịt, và tập lươn quen dần.
Có nên cho lươn ăn thịt gà, ruột gà thải không?
Phụ phẩm lò mổ như ruột gà, lòng gia cầm dễ ôi, nhiều mỡ, dễ mang mầm bệnh và làm nước rất bẩn. Nhiều hộ tránh hẳn loại mồi này. Nếu buộc phải dùng, chỉ dùng phần tươi, rửa kỹ, nấu chín và cho rất ít, theo dõi nước sát.
Một ngày cho lươn ăn mấy lần?
Phần lớn hộ cho một bữa chính vào chiều tối, có nơi thêm một bữa nhỏ lúc sáng sớm. Số bữa không quan trọng bằng việc giữ đúng giờ, đúng khay và kiểm tra lượng thừa mỗi sáng để điều chỉnh.
Lươn không chịu ăn cám viên phải làm sao?
Quay lại bước có nhiều mồi tươi hơn, tăng tỷ lệ cám chậm hơn, ngâm cám mềm và trộn nước cá để giữ mùi. Kiểm tra cỡ viên có vừa miệng lươn không. Nếu cả đàn vẫn bỏ ăn mọi loại mồi, nguyên nhân có thể nằm ở nước hoặc bệnh, không phải ở cám.
Dùng trùn quế cho lươn ăn có cần rửa không?
Nên rửa qua để trôi bớt phân và chất độn bám ngoài, giúp nước bể sạch hơn. Trùn nuôi trên phân đã ủ hoai và không dính thuốc là nguồn mồi khá sạch, lươn rất thích. Có thể để nguyên con cho lươn lớn hoặc cắt khúc cho lươn nhỏ.
Cho lươn ăn nhiều có làm lươn lớn nhanh hơn không?
Không hẳn. Lươn chỉ ăn được một lượng nhất định; phần dư thối trong nước làm lươn yếu, dễ bệnh, và rốt cuộc lớn chậm hơn. Cho vừa đủ, đều đặn, mồi sạch là cách giúp lươn lớn ổn định.