Thu hoạch tổ yến đúng cách là chỉ lấy những tổ mà chim non đã rời đi, tuyệt đối không động vào tổ đang có trứng hay chim non, cạo nhẹ để không làm gãy gỗ và không làm kinh động cả đàn, vào lúc phần lớn chim đã ra ngoài kiếm ăn. Cách thu này cho tổ có lẫn lông và chút phân nhiều hơn so với thu sớm, nhưng giữ cho đàn chim sinh sản trọn vẹn và tăng dần qua các năm.
Áp lực thu sớm, thu dày luôn có: tổ sạch hơn, bán được giá hơn, chim lại làm tổ mới. Nhưng mỗi lần chim phải làm lại tổ là một lần tốn sức, mỗi lứa trứng bị gián đoạn là một phần đàn tương lai mất đi. Nhà yến là nguồn thu nhiều năm, không phải một vụ. Bài này đi qua các cách thu đang được áp dụng, vì sao nên chọn thu sau khi chim non bay, cách chuẩn bị, thao tác, ghi sổ và chuyện an toàn cho người thu.
Các thời điểm thu tổ và hệ quả với đàn chim
Trong thực tế có nhiều cách chọn thời điểm. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý để bạn thấy đánh đổi, không phải để khuyến khích cách thu sớm.
| Thời điểm thu | Tổ thu được | Ảnh hưởng tới đàn | Đánh giá |
|---|---|---|---|
| Sau khi chim non đã bay | Có lẫn lông, phân, cần sơ chế kỹ hơn | Chim nuôi trọn lứa con, đàn tăng tự nhiên | Nên áp dụng; cách thu có trách nhiệm |
| Khi tổ vừa hoàn thành, trước khi đẻ | Tổ sạch, ít lông | Chim phải làm tổ khác, tốn sức, lứa đẻ bị lùi | Không khuyến khích, nhất là khi đàn còn nhỏ |
| Khi tổ đang có trứng hoặc chim non | Không nên có | Mất trứng, chim non chết, chim bố mẹ có thể bỏ nhà | Không bao giờ làm |
Ở những nhà yến đã ổn định lâu năm, một số người áp dụng lịch thu kết hợp. Nhưng với nhà yến nông hộ, đàn còn đang lớn, nguyên tắc đơn giản nhất và an toàn nhất là chỉ thu tổ trống sau khi chim non đã rời đi.
Làm sao biết tổ đã trống
Chim non ở trong tổ hơn một tháng mới bay. Trong thời gian đó, chim bố mẹ ra vào mớm mồi, tiếng chim non kêu đòi ăn nghe rõ trong phòng. Khi chim non đã bay, tiếng kêu ở khu đó thưa hẳn, tổ để trống, có lẫn lông tơ và phân bám ở mép.
Cách kiểm tra chắc chắn là quan sát từng tổ trước khi thu. Dùng đèn ánh sáng yếu, tốt nhất là đèn có lọc màu đỏ mà nhiều người nuôi dùng để giảm làm kinh động chim, chiếu nhanh vào tổ để xem có trứng, có chim non hay không. Với nhà có camera hồng ngoại, có thể xem trước những khu nào chim non đã bay hết.
Một mẹo đơn giản nhiều người dùng là đánh dấu các khu, ghi ngày thấy tổ mới hoàn thành và ngày thấy chim non; cộng thêm khoảng thời gian nuôi con là ước được lúc chim non bay. Đánh dấu bằng ghi chép, không gắn vật lạ lên gỗ. Dù tính trước thế nào, vẫn phải nhìn tận mắt từng tổ trước khi cạo; chỉ một tổ có trứng bị cạo nhầm đã là thiệt hại.
Chuẩn bị trước khi vào thu
Thu hoạch là lần vào nhà yến lâu nhất trong năm, nên chuẩn bị đủ để làm gọn trong một lượt:
- Chọn giờ: ban ngày, khi phần lớn chim đã đi kiếm ăn; tránh sáng sớm và chiều muộn khi chim ra vào nhiều.
- Dụng cụ cạo: dao hoặc bay mỏng, bản rộng vừa phải, cạnh không quá sắc để không cắt vào gỗ; nhiều người tự mài theo tay quen.
- Khay hoặc hộp đựng sạch, khô, có nắp; chia theo phòng hoặc khu để ghi sổ được rõ.
- Đèn ánh sáng yếu, đeo đầu để rảnh hai tay; tránh đèn pha mạnh quét khắp phòng.
- Đồ bảo hộ: khẩu trang chống bụi, găng tay, áo dài tay, mũ; bụi phân khô và mạt có thể gây ngứa, khó chịu hô hấp.
- Thang, giàn đứng chắc chắn, có người phụ giữ thang nếu trần cao; sàn nhà yến ẩm trơn rất dễ ngã.
- Sổ ghi và bút, hoặc điện thoại để ghi số tổ, khu thu, khối lượng ước.
Trước khi vào, thống nhất với người đi cùng ai cạo, ai đỡ khay, ai ghi sổ, và quy ước dừng ngay khi gặp tổ có trứng hay chim non. Bàn trong phòng tối dễ làm chim hoảng hơn là chuẩn bị kỹ ở ngoài.
Các bước cạo tổ cho gọn và không hỏng gỗ
Thao tác thu không khó nhưng cần nhẹ tay và có thứ tự. Một trình tự thường dùng:
- Vào phòng, đứng yên một lúc cho mắt quen với bóng tối, nghe xem còn chim trong phòng không; nếu còn nhiều chim, chờ hoặc thu khu khác trước.
- Kiểm tra từng tổ bằng đèn yếu: tổ trống mới thu, tổ có trứng hoặc chim non thì bỏ qua và ghi lại vị trí.
- Đặt khay hứng ngay dưới tổ, đưa lưỡi cạo vào sát chân tổ nơi tổ bám gỗ, đẩy nhẹ cho tổ tách ra nguyên chén.
- Không bẻ, không giật; nếu tổ bám chặt, cạo dần từng bên. Không cạo sâu vào gỗ làm xơ mặt gỗ, vì chim cần mặt gỗ phẳng để làm tổ tiếp.
- Nhặt những mảnh tổ vỡ cho vào khay riêng; tổ vỡ vẫn dùng được nhưng nên phân loại riêng với tổ nguyên.
- Thu xong một khu, đậy khay, ghi số tổ và khu vào sổ trước khi sang khu khác.
- Ra khỏi nhà, kiểm tra lại cửa người đã đóng kín sáng, các loa và thiết bị vẫn hoạt động bình thường.
Tổ vừa thu cần được đưa vào khu sơ chế khô ráo càng sớm càng tốt; bài về sơ chế và bảo quản tổ yến thô trong chuyên mục này nói tiếp phần đó.
Thu bao nhiêu, bao lâu một lần
Những năm đầu: thu ít. Khi đàn còn nhỏ, nhiều người chọn để lại phần lớn tổ, chỉ thu những tổ cũ đã qua nhiều lứa hoặc tổ bị hỏng, để chim có sẵn chỗ ở và tập trung sức sinh sản. Đàn lớn dần thì phần thu được mới đáng kể.
Không thu toàn bộ một lúc. Cạo sạch trắng cả phòng làm chim về thấy chỗ ở biến mất hàng loạt, dễ hoảng. Thu theo khu, xen kẽ, để luôn còn tổ và chim trong mỗi phòng.
Tần suất theo nhịp sinh sản của đàn. Không có lịch cố định cho cả nước. Mỗi nhà, dựa vào sổ ghi thời điểm chim non bay ở từng khu, sẽ có nhịp thu riêng. Vào nhà thu quá nhiều lần trong năm cũng là một kiểu quấy rầy.
Lấy sổ làm căn cứ, không lấy nhu cầu tiền. Lúc cần tiền là lúc dễ thu dày, thu sớm nhất. Đặt trước quy tắc cho chính mình, ví dụ chỉ thu khu đã ghi nhận chim non bay, và giữ quy tắc đó cả khi đang cần tiền, là cách bảo vệ đàn chim tốt hơn mọi lời khuyên.
Giữ tổ ở khu chim non sắp bay. Khi đang thu mà gặp khu có chim non đã lớn, sắp bay, nên để lại thu lần sau, không cố thu cho xong một lượt.
Thu ở nhà yến cũ, nhà mua lại hoặc bỏ trống lâu
Nhà yến bỏ trống lâu hoặc vừa mua lại thường có nhiều tổ cũ đã qua nhiều lứa, tổ bỏ dở, tổ đen bẩn, có khi lẫn tổ đang dùng. Cám dỗ ở đây là cạo sạch một lượt cho "làm mới". Cách đó dễ phá luôn những tổ đang có trứng nằm lẫn giữa tổ cũ, và làm đàn chim đang ở mất phương hướng.
Cách an toàn hơn là quan sát vài tuần trước, xác định khu nào chim đang làm tổ, đẻ, nuôi con; khu nào thật sự bỏ trống. Thu dọn tổ cũ ở khu trống trước, chia làm nhiều đợt. Tổ cũ quá bẩn, mốc, có mạt nên tách riêng khỏi tổ đạt chất lượng, không trộn chung khi bán hay sơ chế.
Nhà yến cũ cũng hay có gỗ mục, mạt, kiến làm tổ trong kẽ gỗ. Lần thu đầu tiên ở nhà như vậy nên kết hợp ghi lại tình trạng gỗ, tường, ô thoáng, để lên kế hoạch sửa vào thời điểm ít chim làm tổ. Đừng vừa thu vừa sửa chữa lớn trong cùng một đợt, chim chịu quá nhiều xáo trộn một lúc.
Ghi sổ thu hoạch và vì sao nó quan trọng
Sổ thu hoạch ghi ngày thu, phòng, khu, số tổ nguyên, số tổ vỡ, khối lượng sau khi để ráo, người thu. Thoạt nghe có vẻ thủ tục, nhưng đây là dữ liệu duy nhất cho bạn biết đàn đang tăng hay giảm, phòng nào làm tổ tốt, mùa nào nhiều tổ. Sổ của vài năm là cơ sở để quyết định mở thêm phòng hay sửa phòng nào.
Sổ thu hoạch cũng là một phần hồ sơ truy xuất nguồn gốc. Ngày càng nhiều cơ sở thu mua, chế biến muốn biết tổ đến từ nhà yến nào, thu khi nào. Đặc biệt với chuỗi cung ứng xuất khẩu chính ngạch, nhà yến thường phải có hồ sơ ghi chép thu hoạch theo yêu cầu của cơ quan quản lý. Ghi đều từ đầu dễ hơn nhiều so với cố dựng lại sau này.
Nếu nhiều người cùng vào thu, mỗi người một khu, sổ cũng giúp tránh nhầm lẫn và giữ minh bạch trong gia đình hay giữa các bên góp vốn. Một mẫu sổ đơn giản, cố định cột, viết tay cũng đủ dùng. Điều quan trọng là ghi ngay trong ngày thu, không để dồn rồi nhớ lại, vì vài tuần sau gần như không ai còn nhớ chính xác phòng nào được bao nhiêu tổ.
An toàn cho người thu và cho tổ
Té ngã là rủi ro số một. Phòng tối, sàn ẩm, đứng trên thang lâu, tay cầm dụng cụ. Không thu một mình ở nhà cao tầng, luôn có người biết bạn đang ở trong nhà yến, thang đặt chắc trên nền khô.
Bụi phân và mạt. Phân chim khô thành bụi khi bị khuấy động; mạt, rệp có thể có ở tổ cũ. Khẩu trang, găng tay, áo dài tay và tắm rửa, thay đồ ngay sau khi thu là thói quen tối thiểu.
Vệ sinh tay và dụng cụ. Tổ yến là thực phẩm sau sơ chế. Dụng cụ cạo, khay đựng phải sạch, khô, chỉ dùng riêng cho việc thu; không dùng chung với dụng cụ dọn phân.
Chống trộm trong mùa thu. Thời gian có tổ trên gỗ và ngay sau khi thu là lúc dễ mất trộm nhất. Hạn chế số người biết lịch thu, cất tổ đã thu ở nơi khoá kỹ, kiểm đếm số tổ ngay khi ra khỏi nhà yến và ghi vào sổ có chữ ký người cùng thu.
Câu hỏi thường gặp
Thu tổ yến trước khi chim đẻ có sao không?
Chim sẽ phải làm tổ khác, tốn thêm sức và thời gian, lứa đẻ bị lùi lại. Với đàn nhỏ đang lớn, việc này làm chậm tốc độ tăng đàn. Nhiều hướng dẫn về khai thác có trách nhiệm khuyên chỉ thu sau khi chim non đã bay để giữ sức đàn.
Lỡ cạo nhầm tổ có trứng thì làm sao?
Không có cách gắn lại tổ để chim tiếp tục ấp. Điều làm được là rút kinh nghiệm: kiểm tra từng tổ bằng đèn yếu trước khi cạo, đánh dấu khu đang có trứng trong sổ, thu chậm lại. Một lần nhầm cũng là lý do để không thu vội.
Có nên thuê người ngoài vào thu tổ không?
Có thể, nếu người đó có kinh nghiệm và đáng tin. Nên có người nhà đi cùng, thống nhất trước nguyên tắc không thu tổ có trứng, con, ghi sổ cùng lúc thu, và kiểm đếm tổ ngay khi ra khỏi nhà yến để tránh hiểu lầm.
Thu tổ xong có cần làm gì cho gỗ không?
Kiểm tra mặt gỗ có bị xơ, nứt hay mốc không. Gỗ xơ nhẹ có thể vẫn dùng được; gỗ mục, mốc nặng thì nên thay vào thời điểm ít chim làm tổ, thay từng phần, dùng gỗ đã để thoáng mùi. Không sơn hay phun hoá chất có mùi lên gỗ.
Tổ yến thu về để bao lâu thì phải sơ chế?
Nên đưa vào khu khô ráo, sạch ngay trong ngày, để tổ ráo tự nhiên trước khi sơ chế hoặc bán thô. Tổ để trong khay kín ẩm lâu dễ mốc, hút mùi. Cách bảo quản chi tiết được nói trong bài sơ chế và bảo quản tổ yến thô.
Đèn đỏ có thật sự giúp chim đỡ hoảng không?
Nhiều người nuôi dùng đèn có ánh sáng đỏ yếu vì cho rằng chim ít phản ứng hơn với ánh sáng này. Dù dùng đèn gì, nguyên tắc là ánh sáng yếu, chiếu ngắn, tránh quét đèn khắp phòng và không ở trong phòng lâu hơn cần thiết.