Vệ sinh nhà yến gồm hai việc chính: dọn phân định kỳ để không khí trong nhà không nồng mùi, không sinh mầm bệnh, và chặn kẻ thù của chim như kiến, chuột, rắn, cú, thằn lằn, gián, mạt bằng biện pháp vật lý. Nguyên tắc xuyên suốt là không phun thuốc diệt côn trùng hay hoá chất có mùi trong khu chim ở, vì chim có thể bị hại hoặc bỏ nhà, và tổ yến là thực phẩm.
Một nhà yến sạch không có nghĩa là lau chùi bóng loáng như nhà ở. Mục tiêu là giữ mức phân, ẩm, mùi ở mức chim chịu được, kẻ thù không có đường vào, và người làm việc bên trong được an toàn. Bài này đi qua lịch dọn phân, cách tận dụng phân yến, từng loại dịch hại và cách chặn, an toàn cho người dọn, và dấu hiệu nào cần báo cán bộ thú y.
Vì sao phân tích tụ là vấn đề
Chim yến thải phân ngay dưới chỗ bám. Một đàn đông qua vài tháng tạo thành lớp phân dày dưới các thanh gỗ. Trong môi trường ẩm của nhà yến, phân phân huỷ sinh ra khí có mùi khai nồng, làm không khí nặng, có thể ảnh hưởng tới chim và tới chất lượng tổ. Lớp phân dày cũng là nơi côn trùng, giòi, mạt sinh sôi, kéo theo kiến và thằn lằn tìm tới.
Phân còn làm tăng độ ẩm cục bộ, giữ nước, khiến sàn trơn và nặng mùi. Ngược lại, khi phân khô thành lớp bụi, mỗi lần đi lại bụi bốc lên, người hít vào khó chịu. Vì vậy việc dọn phân không chỉ vì sạch sẽ, mà để giữ vi khí hậu và sức khoẻ cho cả chim lẫn người.
Tần suất dọn tuỳ số chim. Nhà mới ít chim có thể để lâu; nhà đông chim cần dọn đều hơn. Khi nào lớp phân dưới tổ đã dày rõ, mùi khai cảm nhận được ngay khi bước vào, là lúc nên dọn. Dọn vào ban ngày khi chim đi vắng, làm nhẹ tay, không gây tiếng động lớn. Đừng dồn quá lâu rồi dọn một lần thật lớn; lượt dọn lớn kéo dài nhiều giờ, khuấy nhiều bụi và làm chim về thấy chỗ ở khác hẳn.
Dọn phân đúng cách
Một lượt dọn phân gọn gàng thường theo các bước sau:
- Chọn giờ chim đi kiếm ăn, mang khẩu trang chống bụi, găng tay, áo dài tay, ủng.
- Dùng chổi mềm, xẻng nhựa gom phân thành đống nhỏ, tránh cào mạnh làm bụi bay.
- Cho phân vào bao hoặc thùng có nắp, đưa ngay ra khỏi nhà yến, không để lại trong phòng.
- Lau hoặc để khô những vệt ướt trên sàn; không rửa sàn bằng nhiều nước làm phòng ẩm đột ngột.
- Nhìn kỹ sàn sau khi dọn: có xác côn trùng, xác chim non, vỏ trứng rơi nhiều bất thường không; ghi lại nếu có.
- Ra khỏi nhà, tắm rửa, thay quần áo; giặt riêng đồ bảo hộ.
Một số nhà yến lót nhựa hay bạt dưới các khu chim đông để dễ gom phân. Vật lót phải không mùi, không bóng phản sáng, và được thay hay rửa định kỳ.
Mỗi lượt dọn cũng là dịp kiểm tra sức khoẻ của căn nhà: phân nhiều ở phòng nào cho biết chim đang tập trung ở đó, phòng nào ít phân hẳn có thể là phòng chim không ưa. Ghi điều này vào sổ cùng với số đo độ ẩm để so sánh.
Phân chim yến: dùng làm gì sau khi dọn
Làm phân bón sau khi ủ. Phân chim yến giàu chất hữu cơ, nhiều nhà vườn dùng bón cây sau khi ủ hoai. Ủ cùng rơm, lá, trấu, có che phủ, đặt xa giếng nước và nhà ở, đảo định kỳ cho phân hoai đều. Phân tươi không nên bón trực tiếp cho rau ăn lá.
Bán cho người làm vườn. Một số nơi có người thu mua phân yến để làm phân bón. Đóng bao kín, ghi rõ là phân yến, không lẫn rác. Không nói phân có công dụng gì đặc biệt mà bạn không chắc. Phân để bán cũng nên được để khô, không lẫn lông, xác côn trùng nhiều, để người mua dễ ủ.
Không đổ ra kênh rạch. Đổ phân xuống kênh mương làm ô nhiễm nước, bốc mùi cho cả xóm, có thể vi phạm quy định về chất thải chăn nuôi.
Không dùng làm "mồi" khi không sạch. Có người dùng phân yến tạo mùi dẫn dụ ở nhà mới. Phân dùng việc này phải sạch, không mốc, không có mạt, côn trùng; phân bẩn mang mầm hại sang nhà mới.
Kẻ thù của chim yến và cách chặn
Các biện pháp dưới đây là biện pháp vật lý, chặn đường vào và loại chỗ ẩn nấp. Mức độ cụ thể tuỳ từng nhà; hỏi kinh nghiệm người nuôi trong vùng.
| Kẻ thù | Gây hại thế nào | Cách chặn |
|---|---|---|
| Kiến | Bò lên tổ ăn trứng, cắn chim non; chim có thể bỏ tổ | Bịt khe tường, chân cột; giữ sàn sạch thức ăn rơi vãi; kiểm tra tổ định kỳ, xử lý tổ kiến bên ngoài nhà |
| Chuột | Ăn trứng, chim non, cắn dây điện, gây tiếng động | Bịt lỗ, lưới ô thoáng, cửa kín; đặt bẫy cơ học ở lối đi, không đặt bả độc trong khu chim |
| Rắn | Leo vào tổ ăn trứng, chim non, chim lớn | Dọn cỏ, cây bám sát tường; chặn khe hở; kiểm tra cửa chim, ô thoáng |
| Cú, chim săn mồi | Rình ở cửa chim bắt chim yến lúc ra vào | Không để gờ đậu rộng gần cửa; theo dõi giờ chim về; hỏi người có kinh nghiệm về cách bố trí chắn ở cửa |
| Thằn lằn, tắc kè, gián | Ăn trứng, làm bẩn tổ, kéo theo côn trùng khác | Giữ sàn khô sạch, bịt khe, lưới ô thoáng; dọn phân để giảm côn trùng làm mồi |
| Mạt, rệp | Sống trong tổ cũ, hút máu chim non, làm người dọn ngứa | Dọn tổ cũ bỏ hoang; giữ độ ẩm không quá cao; không phun thuốc trong khu chim, hỏi thú y khi mạt nhiều |
Cú và chim săn mồi là loài hoang dã, nhiều loài được bảo vệ; biện pháp là chặn và xua, không bẫy hay giết chúng. Rắn cũng vậy: mục tiêu là không cho vào, không phải săn bắt quanh vườn.
Không phun thuốc: vì sao và làm gì thay thế
Khi thấy côn trùng, nhiều người phản xạ muốn phun thuốc diệt. Trong nhà yến, đây là việc nên tránh:
- Chim yến hít thở trong không gian kín, thuốc phun lơ lửng trong không khí có thể làm hại chim lớn và chim non.
- Mùi thuốc lưu lại lâu trong phòng ẩm, chim có thể bỏ nhà.
- Tồn dư thuốc có thể bám vào tổ yến, là thực phẩm.
- Thay vào đó: bịt đường vào, dọn chỗ ẩn nấp, giữ sạch, bẫy cơ học với chuột, xử lý tổ kiến từ bên ngoài nhà.
- Với kiến, chặn từ chân tường bên ngoài: phát quang, không để cành cây chạm tường, tìm và xử lý tổ kiến ngoài vườn, xa nhà yến.
- Nếu dịch hại quá nhiều, hỏi cán bộ thú y hoặc khuyến nông về biện pháp phù hợp, thực hiện ngoài khu chim, vào thời điểm ít chim làm tổ.
Lưu ý thêm với thuốc diệt côn trùng phun ở ruộng vườn xung quanh: không pha, không để bình thuốc gần nhà yến, không rửa bình gần ô thoáng.
Chim chết bất thường: khi nào gọi thú y
Chim non rơi lẻ tẻ là bình thường. Trong một đàn lớn, thỉnh thoảng có chim non rơi khỏi tổ, chết. Ghi lại số lượng để theo dõi xu hướng.
Chim chết nhiều, đột ngột. Nếu thấy nhiều chim chết trong thời gian ngắn, chim lớn chết, chim bay yếu, đậu bất thường, hãy báo cán bộ thú y xã. Chim hoang có thể mang mầm bệnh, kể cả bệnh cúm gia cầm có thể lây sang gia cầm nhà.
Không cầm xác chim bằng tay trần. Dùng găng tay, cho xác vào túi kín, để riêng chờ hướng dẫn của thú y. Không vứt xác ra kênh rạch, không cho chó mèo ăn.
Đừng tự chữa cho chim. Chim yến là chim hoang, người nuôi không cho chim uống thuốc hay tiêm phòng. Việc của bạn là phát hiện sớm, báo đúng nơi, giữ vệ sinh và làm theo hướng dẫn của cán bộ thú y, kể cả khi được yêu cầu hạn chế ra vào nhà yến một thời gian.
Giữ gà vịt nhà xa nhà yến. Nếu nhà có nuôi gia cầm, không để gà vịt đi lại, ăn uống quanh khu phân chim yến, để giảm nguy cơ lây bệnh qua lại.
Lịch vệ sinh gợi ý trong năm
Không có lịch chuẩn cho mọi nhà, nhưng chia việc theo nhịp giúp không bỏ sót. Một khung tham khảo cho nhà yến nông hộ:
- Mỗi lần vào nhà: nhìn nhanh sàn, cửa chim, ô thoáng; ghi lại dấu vết lạ như phân chuột, da rắn lột, đường kiến.
- Theo nhịp phân tích tụ: dọn phân các khu đông chim, đưa phân ra hố ủ.
- Sau mỗi đợt thu hoạch: kiểm tra gỗ, dọn tổ cũ bỏ hoang ở khu trống, xem có mạt không.
- Trước mùa mưa: kiểm tra mái, máng xối, chỗ thấm; phát quang cây cỏ sát tường để giảm rắn, chuột.
- Trước mùa khô: vệ sinh hồ nước, béc phun, đường ống; thay lưới ô thoáng bị rách.
- Mỗi năm một lần: rà soát toàn bộ khe nứt tường, dây điện, thiết bị; lên kế hoạch sửa vào lúc ít chim làm tổ.
Ghi lịch này vào cùng cuốn sổ đo độ ẩm và sổ thu hoạch, để mọi thông tin về căn nhà nằm một chỗ.
An toàn cho người làm việc trong nhà yến
Nhà yến là không gian kín, ẩm, có bụi phân và có thể có nấm mốc. Người vào dọn phân, thu hoạch, sửa chữa thường xuyên nên có thói quen bảo hộ: khẩu trang chống bụi, găng tay, áo dài tay, ủng. Người có bệnh hô hấp mạn tính, người đang có thai, trẻ nhỏ không nên vào nhà yến khi đang dọn phân.
Sàn ẩm trơn, phòng tối, cầu thang hẹp là nguy cơ té ngã. Mang đèn đeo đầu, đi theo lối cố định, không mang vác nặng lên tầng cao một mình. Điện trong nhà yến phải có cầu dao chống giật; không chạm vào thiết bị điện khi tay ướt.
Sau mỗi lần làm việc trong nhà yến, rửa tay, tắm rửa, thay quần áo trước khi vào bếp hay bế trẻ. Nếu bị ho kéo dài, sốt, khó thở sau thời gian làm việc trong nhà yến, hãy đi khám và nói với bác sĩ về công việc của mình. Thông tin đó giúp bác sĩ nghĩ tới những nguyên nhân liên quan tới bụi phân chim và nấm mốc mà nếu không nói, có thể bị bỏ qua.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên dọn phân nhà yến một lần?
Tuỳ số chim. Nhà ít chim có thể để lâu, nhà đông chim cần dọn đều hơn. Khi lớp phân dưới tổ đã dày rõ, mùi khai cảm nhận ngay khi vào, là lúc dọn. Dọn vào ban ngày khi chim đi vắng, nhẹ tay, không gây tiếng ồn lớn.
Có dùng bả chuột trong nhà yến được không?
Không nên đặt bả độc trong khu chim ở, vì chuột chết trong khe tường bốc mùi, chim hoặc kẻ thù khác có thể tiếp xúc với bả. Ưu tiên bịt lỗ, lưới ô thoáng, bẫy cơ học ở lối đi người, và kiểm tra thường xuyên.
Kiến bò lên tổ yến thì xử lý thế nào?
Tìm đường kiến bò vào, bịt khe, dọn thức ăn và xác côn trùng trên sàn, xử lý tổ kiến ở bên ngoài nhà. Không phun thuốc trực tiếp lên tổ yến. Kiểm tra tổ định kỳ, đặc biệt các tổ đang có trứng và chim non.
Phân chim yến có bón trực tiếp cho cây được không?
Không nên bón phân tươi trực tiếp, nhất là cho rau ăn lá. Phân nên được ủ hoai cùng rơm, lá, trấu trước khi dùng. Phân ủ có thể bón cho cây ăn trái, cây cảnh theo liều vừa phải, tránh bón sát gốc.
Thấy rắn trong nhà yến thì làm gì?
Không tự bắt bằng tay. Rời khỏi phòng, đóng cửa, nhờ người có kinh nghiệm bắt rắn hoặc báo chính quyền địa phương nếu rắn lớn, rắn độc. Sau đó tìm đường rắn vào, dọn cỏ cây sát tường và bịt khe hở để tránh lặp lại.
Mạt trong nhà yến có hại cho người không?
Mạt chủ yếu sống trong tổ cũ, hút máu chim non, có thể bò lên người khi dọn gây ngứa, nổi mẩn. Mặc áo dài tay, găng tay, tắm rửa và thay quần áo ngay sau khi làm việc. Nếu mẩn ngứa kéo dài, nên đi khám da liễu.