An toàn sinh học trong chăn nuôi nông hộ là tập hợp những việc làm để mầm bệnh không lọt vào chuồng của bạn, và nếu đã có trong chuồng thì không lan ra ngoài. Nó không phải thuốc, không phải vắc-xin, mà là cách bạn tổ chức chuồng, người, dụng cụ, thức ăn và con vật mới mua để giảm cơ hội tiếp xúc với mầm bệnh. Với các bệnh chưa có thuốc chữa như dịch tả heo châu Phi, đây gần như là hàng rào duy nhất.
Ở quy mô nông hộ, phần lớn biện pháp an toàn sinh học tốn công nhiều hơn tốn tiền: một cái rào, một đôi ủng riêng, một thói quen rửa tay, một quy tắc không cho người lạ vào chuồng. Bài này đi theo ba đường mầm bệnh vào chuồng, rồi sắp các việc cần làm theo thứ tự ít tốn kém trước.
Ba đường mầm bệnh đi vào chuồng
Con vật mới và con vật đi ra rồi quay về. Đây là đường nguy hiểm nhất. Một con giống mua từ chợ, một con gà đem đi chọi rồi mang về, một con heo gửi nuôi nhà khác rồi lấy lại đều có thể mang mầm bệnh dù trông khoẻ. Vì vậy con mới phải nuôi riêng một thời gian trước khi nhập đàn.
Người, xe và dụng cụ. Mầm bệnh bám vào giày dép, quần áo, bánh xe, bao đựng cám, xô, chổi. Thương lái đi qua nhiều chuồng trong một ngày, người đi đám ở nhà có heo bệnh, xe chở cám ghé nhiều trại: tất cả đều có thể mang mầm bệnh tới cổng nhà bạn.
Thức ăn, nước và các con vật trung gian. Nước sông, nước mương dùng chung, thức ăn thừa từ quán chưa nấu chín, rau cỏ cắt ở bờ ruộng gần nơi vứt xác vật nuôi đều là đường lây. Chuột, chim hoang, ruồi, chó mèo chạy qua lại giữa các nhà cũng mang mầm bệnh theo.
Đường ra cũng quan trọng như đường vào. Nếu đàn nhà bạn đã nhiễm bệnh, nước thải, phân, xác chết và chính người chăm có thể đưa mầm bệnh sang nhà bên. An toàn sinh học là trách nhiệm với cả xóm, không chỉ với chuồng của mình.
Ranh giới chuồng: một vòng rào, một lối vào
Việc đầu tiên là vạch rõ đâu là "khu chuồng" và đâu là "bên ngoài". Ở nông hộ, khu chuồng có thể chỉ là một góc vườn, nhưng nó nên có rào bao quanh và chỉ có một lối ra vào. Rào bằng lưới B40, tre đan hay tường gạch đều được, miễn là chó, gà nhà khác, trẻ con hàng xóm không chạy vào tự do.
Lối vào duy nhất là nơi đặt khay hoặc hố sát trùng cho giày dép, và chỗ treo ủng, áo dùng riêng trong chuồng. Từ lối này trở vào chỉ người chăm chính đi lại. Khách đến xem hay thương lái đến mua nên đứng ngoài rào, hoặc nếu bắt buộc phải vào thì thay ủng, đi qua khay sát trùng. Nhiều nhà ngại nói với khách, nhưng chỉ cần giải thích một câu là đa số người trong nghề hiểu.
Bố trí chỗ xuất bán ở sát rào, phía ngoài khu chuồng. Khi bán, bạn đưa con vật ra chỗ đó, xe của lái không chạy vào sân chuồng. Bao, lồng của lái cũng không mang vào trong. Đây là điểm hở hay gặp nhất, vì xe thu mua là thứ đi qua nhiều chuồng nhất trong ngày.
Người và dụng cụ: thói quen hằng ngày của người chăm
Các bước sau tốn rất ít tiền nhưng phải làm đều mỗi ngày mới có tác dụng. Một ngày quên là một ngày chuồng hở.
- Dùng một đôi ủng và một bộ quần áo chỉ để trong chuồng, không mặc ra chợ, ra đồng hay sang nhà khác.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi vào và sau khi ra khỏi chuồng, nhất là sau khi đi chợ, đi đám hay đến nhà có vật nuôi.
- Giữ khay sát trùng ở lối vào luôn có dung dịch, thay khi đã bẩn bùn phân; chất sát trùng pha theo hướng dẫn trên bao bì, không tự tăng nồng độ.
- Mỗi khu chuồng có xô, chổi, xẻng riêng; không mượn dụng cụ của nhà khác và không cho mượn.
- Chăm con khoẻ trước, con yếu hoặc con đang cách ly sau cùng, rồi mới tắm rửa thay đồ.
- Bao cám rỗng không tái sử dụng để đựng rau cỏ cho con vật; bao từ chỗ khác không đem vào chuồng.
Nếu nhà có nhiều người cùng chăm, hãy thống nhất các bước này và dán vào chỗ dễ thấy trong nhà. Một người làm đúng còn một người làm sai thì hàng rào vẫn có lỗ hổng.
Chuột, chim, ruồi, chó mèo: những vị khách không mời
Các con vật trung gian đi lại tự do giữa các nhà nên rất khó chặn hoàn toàn, nhưng có thể giảm đáng kể bằng những việc đơn giản.
- Chứa cám, ngô, lúa trong thùng có nắp hoặc kho kín, không để bao cám mở trên nền chuồng qua đêm.
- Dọn thức ăn rơi vãi mỗi ngày; thức ăn thừa trong máng là thứ kéo chuột và chim sẻ tới.
- Căng lưới ở chuồng gia cầm để chim hoang không vào ăn chung, uống chung với gà vịt nhà.
- Phát quang bụi rậm, dọn đống gạch đá quanh chuồng, nơi chuột làm tổ.
- Dọn phân và chất độn ẩm đều đặn để ruồi không có chỗ đẻ; ủ phân có che phủ thay vì để lộ thiên.
- Không để chó mèo nhà ra vào chuồng, càng không để chó mèo nhà khác chạy vào.
- Diệt chuột bằng bẫy hoặc biện pháp an toàn, đặt ở chỗ vật nuôi và trẻ em không với tới; xác chuột thu gom xử lý, không để vật nuôi ăn phải.
Thức ăn và nước uống: đường lây ít ai để ý
Nhiều hộ nuôi heo vẫn tận dụng thức ăn thừa từ quán ăn, bếp ăn tập thể. Đây là đường lây quan trọng của dịch tả heo châu Phi, vì vi rút có thể tồn tại lâu trong thịt heo và sản phẩm từ thịt heo chưa nấu chín kỹ. Nếu bắt buộc phải tận dụng, thức ăn thừa phải được nấu sôi kỹ trước khi cho ăn; tốt nhất là không dùng nguồn không rõ gốc.
Nước uống nên lấy từ giếng khoan, nước máy hoặc nước đã được lắng lọc, không lấy thẳng nước sông, ao chung, mương nơi nhiều nhà xả thải. Máng nước rửa mỗi ngày, vì máng đóng rêu và cặn là nơi vi khuẩn sinh sôi. Với gia cầm, máng uống nên đặt sao cho chim hoang không đậu vào uống chung.
Rau cỏ cắt cho thỏ, bò, dê, ngan nên lấy ở chỗ sạch, không cắt ở bờ mương gần nơi người ta vứt xác vật nuôi hay đổ nước thải chuồng. Mùa có dịch, nhiều nhà chuyển sang tự trồng một khoảnh cỏ riêng để không phụ thuộc vào cỏ ven đường.
Việc nào làm trước khi tiền ít
Không phải hộ nào cũng làm được mọi thứ cùng lúc. Bảng dưới sắp các biện pháp theo mức tốn kém tương đối ở quy mô nông hộ, để bạn làm trước những việc rẻ mà hiệu quả.
| Mức tốn kém | Biện pháp | Chặn đường lây nào |
|---|---|---|
| Gần như không tốn | Không cho người lạ vào chuồng; chăm con khoẻ trước con yếu; rửa tay | Người và dụng cụ |
| Gần như không tốn | Không cho heo ăn thức ăn thừa chưa nấu kỹ; dọn thức ăn rơi vãi | Thức ăn, chuột |
| Ít | Ủng và quần áo riêng; xô, chổi riêng; khay sát trùng lối vào | Người và dụng cụ |
| Ít | Thùng kín chứa cám; lưới chắn chim ở chuồng gia cầm | Chuột, chim hoang |
| Vừa | Rào bao quanh khu chuồng với một lối vào; chỗ xuất bán sát rào | Người, xe, chó mèo |
| Vừa | Ô hoặc chuồng riêng để cách ly con mới mua và con bệnh | Con vật mới |
| Nhiều hơn | Giếng khoan hoặc bể lọc nước riêng cho chuồng; hố xử lý chất thải | Nước, chất thải |
Hai dòng đầu không tốn đồng nào nhưng lại chặn được những đường lây quan trọng. Nếu chỉ làm được một việc trong tuần này, hãy bắt đầu từ đó.
Những hiểu lầm hay gặp về an toàn sinh học
"Đàn nhà mình trông khoẻ thì không có mầm bệnh." Nhiều bệnh có thời gian ủ trước khi biểu hiện, và có con vật mang mầm bệnh mà ít khi phát bệnh, như vịt với một số chủng cúm gia cầm. Trông khoẻ không có nghĩa là sạch bệnh; vì vậy các thói quen phải giữ cả khi đàn đang khoẻ.
"Đã tiêm phòng đủ thì không cần rào, không cần sát trùng." Vắc-xin chỉ có cho một số bệnh, và không vắc-xin nào bảo vệ tuyệt đối. Dịch tả heo châu Phi là ví dụ rõ: phòng bệnh dựa chủ yếu vào việc không để vi rút vào chuồng. Tiêm phòng và an toàn sinh học là hai lớp khác nhau, thiếu lớp nào cũng hở.
"Phun thuốc sát trùng thật nhiều là an toàn." Chất sát trùng phun lên nền đầy phân gần như mất tác dụng, vì chất hữu cơ làm giảm hiệu lực của nó. Pha đặc hơn hướng dẫn không làm sạch hơn mà chỉ tốn tiền và có thể hại da, mắt người và vật nuôi. Dọn sạch trước, sát trùng đúng hướng dẫn sau.
"Người nhà thì vào chuồng thoải mái." Người nhà cũng đi chợ, đi đám, đi làm thuê ở trang trại khác. Quy tắc thay ủng, rửa tay áp dụng cho mọi người bước vào khu chuồng, kể cả chủ nhà. Mầm bệnh không phân biệt người quen hay người lạ.
Khi trong xóm có dịch: siết lại những gì
Khi xã thông báo có dịch trên đàn vật nuôi ở thôn bên hoặc ngay trong thôn, an toàn sinh học chuyển sang mức chặt hơn. Ngừng nhập con mới hoàn toàn cho đến khi dịch được công bố hết. Hạn chế tối đa người ra vào, kể cả người thân. Người chăm hạn chế đi đến nhà có vật nuôi khác, không đi xem chuồng bệnh của hàng xóm dù là để giúp.
Tăng tần suất làm vệ sinh và sát trùng lối vào, dọn phân thường xuyên hơn. Theo dõi đàn kỹ mỗi ngày: con nào bỏ ăn, sốt, đi lại khác thường thì tách riêng và báo ngay cho nhân viên thú y xã. Không tự mua thuốc về tiêm thử, vì điều đó vừa không chữa được các bệnh do vi rút nguy hiểm, vừa làm chậm việc phát hiện.
Tuyệt đối không bán chạy con vật nghi bệnh, không vứt xác ra sông, ra ruộng hay bãi rác. Đó là con đường nhanh nhất đưa dịch từ một chuồng ra cả vùng. Luật Thú y 2015 quy định trách nhiệm khai báo khi vật nuôi có dấu hiệu mắc bệnh truyền nhiễm; chi tiết nên hỏi thú y xã và kiểm văn bản hiện hành. Sau khi dịch qua, đừng vội tái đàn: hỏi cán bộ thú y về thời điểm và cách làm sạch chuồng trước khi nuôi lại.
Câu hỏi thường gặp
An toàn sinh học có thay được tiêm phòng không?
Không. Tiêm phòng giúp con vật có sức đề kháng với một số bệnh cụ thể, còn an toàn sinh học giảm cơ hội tiếp xúc với mầm bệnh nói chung. Hai việc bổ sung cho nhau. Lịch tiêm phòng cho từng loài nên hỏi cán bộ thú y địa phương.
Hộ chỉ nuôi vài con gà sau nhà có cần làm an toàn sinh học không?
Có, nhưng ở mức vừa sức. Giữ gà trong vườn có rào, không cho chim hoang ăn chung, không nhập gà lạ vào đàn ngay, rửa tay sau khi bắt gà. Đàn nhỏ bị bệnh vẫn có thể lây sang đàn lớn nhà bên, nên trách nhiệm không nhỏ đi theo quy mô.
Rắc vôi bột quanh chuồng có đủ để chống dịch không?
Vôi bột giúp sát trùng lối đi và nền đất ở mức nhất định, nhưng không thay được việc kiểm soát người, con vật mới, thức ăn và chuột. Vôi cũng có thể làm bỏng chân, da vật nuôi nếu rắc trực tiếp vào chỗ chúng nằm, nên chỉ rắc ở lối đi và quanh chuồng.
Thương lái đòi vào tận chuồng để chọn con thì làm sao?
Bạn có thể giải thích rằng nhà đang giữ an toàn sinh học và đưa con vật ra chỗ xuất bán sát rào. Nếu lái vẫn cần vào, đề nghị họ thay ủng của nhà bạn, đi qua khay sát trùng, và không mang bao, lồng vào trong khu chuồng.
Mua thức ăn công nghiệp có phải lo về an toàn sinh học không?
Thức ăn đóng bao từ nơi sản xuất uy tín ít rủi ro hơn thức ăn thừa không rõ gốc, nhưng bao cám và xe chở cám vẫn có thể mang mầm bệnh từ nơi khác. Đỡ bao ở ngoài khu chuồng, chứa trong kho kín, và không dùng lại bao rỗng cho việc khác trong chuồng.
Sau khi đàn bị bệnh, bao lâu thì nuôi lại được?
Thời gian để trống chuồng tuỳ loại bệnh và hướng dẫn của cơ quan thú y. Trước khi tái đàn, chuồng phải được dọn sạch, sát trùng và để trống một thời gian. Nên hỏi cán bộ thú y xã cho trường hợp cụ thể của nhà bạn.