Vật nuôi mới mua về nên được nuôi riêng ở một chuồng cách xa đàn cũ trong vài tuần, thường từ hai đến bốn tuần tuỳ loài, để xem chúng có phát bệnh hay không trước khi cho nhập đàn. Trong thời gian này, chuồng cách ly có dụng cụ riêng, người chăm cho ăn đàn cũ trước rồi mới sang đàn mới, và mỗi ngày ghi lại tình trạng ăn uống, phân, thân nhiệt nhìn bằng mắt. Thời gian cụ thể cho từng loài nên hỏi cán bộ thú y địa phương.
Cách ly là việc rẻ nhất mà hiệu quả nhất trong phòng bệnh nông hộ, vậy mà lại là việc hay bị bỏ qua nhất. Lý do quen thuộc: "con giống nhìn khoẻ lắm", "chuồng chỉ có một dãy", "nuôi riêng mất công". Bài này chỉ cách cách ly vừa sức một hộ nhỏ, kể cả khi bạn không có chuồng thứ hai, và những dấu hiệu nào trong thời gian đó cho thấy phải gọi thú y ngay.
Vì sao con trông khoẻ vẫn phải cách ly
Bệnh truyền nhiễm ở vật nuôi thường có thời gian ủ bệnh: mầm bệnh đã vào cơ thể nhưng con vật chưa có biểu hiện. Một con heo mua ở chợ hôm nay có thể vẫn ăn tốt, chạy nhảy bình thường, nhưng vài ngày sau mới sốt, bỏ ăn. Nếu ngay hôm đó bạn thả nó vào chung chuồng với đàn cũ, bệnh đã có đủ thời gian lây trước khi bạn nhận ra.
Ngoài ra, chuyến vận chuyển là một cú sốc với vật nuôi. Bị bắt, nhốt chật, xóc trên xe, đổi nước, đổi thức ăn làm sức đề kháng giảm trong những ngày đầu. Một số mầm bệnh vốn nằm im trong cơ thể có thể bùng lên đúng lúc này. Cách ly vừa giúp phát hiện bệnh, vừa cho con vật một chỗ yên tĩnh để hồi lại sau chuyến đi.
Cũng có những con vật mang mầm bệnh nhưng ít khi phát bệnh, chẳng hạn vịt với một số chủng cúm gia cầm. Với những trường hợp này, cách ly không phát hiện được hết, nhưng vẫn giảm rủi ro vì đàn cũ không tiếp xúc trực tiếp ngay từ đầu, và vì bạn có thời gian quan sát thêm những dấu hiệu nhỏ. Cách ly không đảm bảo tuyệt đối, nó chỉ giảm mạnh xác suất bệnh lọt vào đàn.
Chuồng cách ly đặt ở đâu và làm thế nào
Càng xa đàn cũ càng tốt. Lý tưởng là ở góc vườn khác, cuối hướng gió so với chuồng chính, để không khí, nước thải và phân không đi từ chuồng cách ly sang chuồng chính. Nếu đất hẹp, ít nhất phải là một ô riêng có vách kín, không chung máng ăn, máng uống, không chung rãnh thoát nước.
Không cần đẹp, cần dễ làm sạch. Với gia cầm, một quây lưới có mái che và nền rải chất độn là đủ. Với heo, dê, một ô nền xi măng nhỏ, có vách cao, có chỗ thoát nước riêng. Sau mỗi đợt cách ly, chuồng này phải dọn sạch và sát trùng được, nên tránh vật liệu khó rửa.
Có dụng cụ riêng. Xô, máng, chổi, xẻng của chuồng cách ly không đem sang chuồng chính. Có thể đánh dấu bằng màu sơn hoặc buộc dây để không lẫn. Nếu có thể, để riêng một đôi ủng ở cửa chuồng cách ly.
Không có chuồng thứ hai thì sao. Có thể mượn tạm một khu cách xa trong vườn, quây bằng lưới và bạt, hoặc thoả thuận để người bán giữ con giống thêm một thời gian dưới sự theo dõi của họ. Nếu không có cách nào, hãy cân nhắc chỉ mua con giống khi đàn cũ đã xuất bán hết và chuồng đã làm sạch, tức là áp dụng nguyên tắc cùng vào cùng ra cho cả chuồng.
Ngày đầu tiên khi con giống về tới nhà
Những việc làm trong ngày đầu giúp con vật hồi sức và giúp bạn có "mốc" để so sánh trong những ngày sau.
- Cho con vật xuống xe ở chỗ sát chuồng cách ly, không đi qua khu chuồng chính.
- Lồng, bao, xe chở của người bán để ở ngoài, không mang vào trong vườn.
- Cho uống nước sạch trước, để con vật nghỉ rồi mới cho ăn ít một; không cho ăn no ngay sau chuyến đi dài.
- Đếm lại số con, nhìn kỹ từng con: mắt, mũi, lông, da, chân, cách đi đứng; con nào khác thường thì ghi lại và để riêng hơn nữa nếu được.
- Hỏi và ghi lại thông tin từ người bán: nơi mua, ngày mua, con đã được tiêm phòng gì, đang cho ăn loại thức ăn gì để chuyển dần sang thức ăn của nhà.
- Thay đồ, rửa tay, nhúng ủng sau khi xong việc ở chuồng cách ly, rồi mới đi đâu khác.
Nếu người bán không cho biết được con giống đã tiêm phòng gì, hãy coi như chưa tiêm và hỏi thú y xã về việc tiêm sau khi qua thời gian theo dõi đầu tiên. Không tự tiêm thuốc, kháng sinh "phòng cho chắc" khi chưa có hướng dẫn.
Sổ theo dõi mỗi ngày trong thời gian cách ly
Một cuốn vở với vài cột là đủ. Điều quan trọng là ghi vào cùng một giờ mỗi ngày để so sánh được. Dưới đây là các mục nên nhìn và dấu hiệu đáng lo.
| Mục theo dõi | Bình thường | Đáng lo, cần để ý thêm |
|---|---|---|
| Ăn | Ăn hết khẩu phần trong thời gian quen thuộc | Bỏ ăn, ăn ít đi rõ rệt, chỉ uống nước |
| Uống | Uống đều, không quá nhiều | Uống rất nhiều hoặc không uống |
| Phân | Màu và độ đặc ổn định theo loài | Phân lỏng, có máu, màu lạ, mùi rất khác |
| Hô hấp | Thở êm, không tiếng khò khè | Thở gấp, há mỏ thở, ho, chảy nước mũi |
| Dáng đi đứng | Nhanh nhẹn, phản ứng khi có người lại gần | Nằm một chỗ, đi lảo đảo, khập khiễng, run |
| Da, lông, mắt | Lông mượt, mắt sáng, da không vết lạ | Lông xù, mắt nhắm, chảy nước mắt, da có nốt, mảng đỏ tím |
| Số con | Đủ như ngày nhận | Có con chết, nhất là chết đột ngột nhiều con |
Một dấu hiệu đơn lẻ ở một con chưa chắc là bệnh, có thể chỉ là mệt sau chuyến đi. Nhưng nếu nhiều con cùng có dấu hiệu, hoặc có con chết đột ngột, đó là lúc gọi thú y.
Cách ly theo từng nhóm con nuôi: khác nhau ở đâu
Nguyên tắc chung giống nhau, nhưng mỗi nhóm con nuôi có điểm cần chú ý riêng khi cách ly. Thời gian cụ thể luôn hỏi thú y địa phương.
- Gà, chim cút. Quây cách ly cần lưới kín để chim hoang không vào ăn chung. Gà con mới mua cần giữ ấm trong quây úm riêng, không úm chung với gà con của lứa khác. Gà lớn mua ở chợ là nhóm rủi ro cao nhất, nên theo dõi kỹ hô hấp và phân.
- Vịt, ngan. Không cho xuống ao chung, mương chung trong thời gian cách ly, vì nước là đường lây nhanh giữa các đàn. Cho uống và tắm bằng chậu, máng riêng, nước thải đổ vào hố riêng.
- Heo. Ô cách ly có vách kín, không cho mũi heo mới chạm mũi heo cũ qua song chuồng. Không cho ăn thức ăn thừa chưa nấu. Dịch tả heo châu Phi không có thuốc chữa, nên mọi heo mới đều phải được coi là có nguy cơ cho đến khi qua thời gian theo dõi.
- Bò, dê. Buộc hoặc nhốt riêng, không thả chung bãi cỏ với đàn cũ. Kiểm tra miệng, móng, da trong những ngày đầu vì một số bệnh nguy hiểm biểu hiện ở đó. Hỏi thú y về việc kiểm tra ký sinh trùng trước khi nhập đàn.
- Thỏ. Lồng cách ly đặt ở dãy riêng, khay phân riêng. Thỏ chịu nóng kém và dễ sốc, nên chỗ cách ly phải mát, thoáng, yên tĩnh.
- Cá, ếch, lươn. Nếu có thể, thả giống vào một bể hoặc giai nhỏ riêng vài ngày để quan sát trước khi thả ra ao, bể chính. Nước của bể cách ly không xả vào ao chính.
Khi nào gọi thú y trong thời gian cách ly
Hãy gọi nhân viên thú y xã ngay khi có con chết không rõ lý do, khi nhiều con cùng bỏ ăn hoặc cùng có dấu hiệu hô hấp, tiêu chảy, hoặc khi thấy những biểu hiện bạn chưa từng gặp như da đổi màu đỏ tím, chảy máu, mụn nước ở miệng, móng. Đây có thể là dấu hiệu của các bệnh dịch nguy hiểm như cúm gia cầm, dịch tả heo châu Phi, lở mồm long móng, những bệnh mà Luật Thú y 2015 yêu cầu chủ vật nuôi phải khai báo.
Trong lúc chờ thú y, giữ nguyên con vật trong chuồng cách ly, không di chuyển, không bán, không giết mổ. Con chết để nguyên, che lại, không vứt ra ngoài. Người chăm hạn chế ra vào chuồng chính. Đừng tự tiêm kháng sinh hay thuốc theo lời khuyên của người bán thuốc, vì vừa có thể không đúng bệnh, vừa làm chậm việc chẩn đoán.
Nếu con giống mua từ người bán có địa chỉ rõ ràng, báo cho họ biết. Người bán có trách nhiệm, và các hộ khác cùng mua lô đó cũng cần được cảnh báo. Đây cũng là lý do nên mua con giống ở nơi có nguồn gốc rõ và giữ lại thông tin người bán.
Kết thúc cách ly và cho nhập đàn
Khi hết thời gian cách ly mà đàn mới ăn uống bình thường, không có con chết bất thường, bạn có thể chuẩn bị nhập đàn. Nếu xã có lịch tiêm phòng và con giống chưa được tiêm, đây là lúc hỏi thú y về việc tiêm trước khi nhập. Nên nhập vào buổi sáng mát, khi bạn có thời gian đứng xem phản ứng của cả đàn.
Với heo và gia cầm, con mới và con cũ có thể cắn mổ nhau trong vài ngày đầu để phân thứ bậc. Nhập vào chuồng có đủ chỗ, đủ máng để con yếu không bị đẩy khỏi chỗ ăn. Với dê, bò, có thể cho đứng cạnh nhau qua rào vài ngày trước khi thả chung. Theo dõi kỹ ba bốn ngày đầu sau khi nhập, nhất là giờ ăn, vì con mới hay bị con cũ đẩy ra khỏi máng.
Sau khi chuồng cách ly trống, dọn sạch phân, chất độn, rửa và sát trùng, để khô trước khi dùng cho lứa sau. Nhiều hộ quên bước này, rồi lứa giống sau lại nhiễm mầm bệnh còn sót của lứa trước. Nếu bạn thường xuyên mua giống, chuồng cách ly nên được coi là một phần cố định của khu chuồng, không phải chỗ tạm dựng khi cần. Chuồng này cũng dùng được để tách riêng con ốm phát hiện trong đàn chính, nên giá trị của nó không chỉ nằm ở lúc mua giống.
Câu hỏi thường gặp
Cách ly gà mua ở chợ bao lâu thì cho nhập đàn được?
Thời gian thường được khuyến nghị cho gia cầm là vài tuần, phổ biến khoảng hai đến ba tuần, nhưng tuỳ hướng dẫn của thú y địa phương và tình hình dịch trong vùng. Mua gà ở chợ có nhiều rủi ro hơn mua ở cơ sở có nguồn gốc rõ, nên càng cần cách ly đủ thời gian.
Mua con giống có giấy kiểm dịch rồi còn cần cách ly không?
Vẫn nên cách ly. Giấy kiểm dịch cho biết lô con giống đã được kiểm tra tại một thời điểm, nhưng con vật vẫn có thể nhiễm bệnh trên đường vận chuyển hoặc đang trong thời gian ủ bệnh. Cách ly là lớp bảo vệ thêm ở nhà bạn.
Có nên cho con mới uống thuốc phòng ngay khi về nhà không?
Không nên tự cho uống hay tiêm kháng sinh, thuốc phòng khi chưa có hướng dẫn của thú y. Dùng thuốc không đúng có thể che mất dấu hiệu bệnh, gây kháng thuốc và để lại tồn dư. Nước sạch, thức ăn quen, chỗ nghỉ yên tĩnh là việc nên làm trước.
Đàn cũ đang khoẻ, có cần cách ly con mới mua từ nhà hàng xóm không?
Có. Đàn nhà hàng xóm có thể đang mang mầm bệnh mà chưa phát, và con vật vẫn chịu sốc khi đổi chỗ. Khoảng cách gần không làm rủi ro nhỏ đi, có khi còn khiến người nuôi chủ quan hơn.
Con vật đi hội chợ, đi chọi về có phải cách ly không?
Nên cách ly như con mới mua. Ở hội chợ, nơi tập trung đông vật nuôi từ nhiều nơi, nguy cơ tiếp xúc mầm bệnh cao. Nuôi riêng một thời gian sau khi về giúp bảo vệ phần còn lại của đàn.
Trong lúc cách ly, có con chết thì phải làm gì?
Giữ nguyên xác, che lại, không vứt ra sông, ruộng hay bãi rác, không giết mổ những con còn lại, và báo ngay cho nhân viên thú y xã. Hạn chế đi lại giữa chuồng cách ly và chuồng chính cho đến khi có hướng dẫn.