Phụ phẩm như rau lang, thân chuối, bèo, bã đậu, bã bia, cám gạo, sắn, cơm thừa đều có thể dùng để nuôi heo ở nông hộ, nhưng chỉ an toàn khi được xử lý đúng: thức ăn thừa phải nấu chín kỹ, sắn phải khử độc, rau phải sạch và không vừa phun thuốc, bã phải tươi không mốc, và phụ phẩm chỉ là phần bổ sung chứ không thay hẳn cám. Bỏ qua bước xử lý, phụ phẩm rẻ có thể thành nguyên nhân làm mất cả đàn.
Rủi ro lớn nhất hiện nay là dịch tả heo châu Phi: virus có thể nằm trong thịt heo, đồ chế biến từ heo bệnh và sống được lâu trong thức ăn thừa. Vì vậy chuyện cho heo ăn cơm thừa, nước gạo nhà hàng — thói quen lâu đời ở nông thôn — cần được nhìn lại cẩn thận.
Phụ phẩm thường gặp và cách dùng an toàn
Bảng tổng hợp một số phụ phẩm hay có ở nông thôn Việt Nam, điểm lợi và điều cần lưu ý:
| Phụ phẩm | Lợi | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Rau lang, rau muống, bèo | Rẻ, có chất xơ, heo thích | Rửa sạch; rau mọc ở ao bẩn, mương nước thải nên nấu chín; không dùng rau vừa phun thuốc |
| Thân chuối | Nhiều nước, mát, dùng mùa nóng | Ít dinh dưỡng, chỉ là phần độn; băm nhỏ, dùng tươi |
| Bã đậu phụ | Có đạm, rẻ | Chua nhanh, mùa nóng chỉ dùng trong ngày; bã chua hôi, có mốc thì bỏ |
| Bã bia, bã rượu (hèm) | Có năng lượng và đạm | Cho ăn lượng vừa phải; bã lên men quá, có mốc thì bỏ; heo nhỏ hạn chế |
| Sắn (khoai mì) củ và lá | Nhiều tinh bột | Có chất sinh độc tố; phải bóc vỏ, ngâm, phơi khô hoặc nấu kỹ; không cho ăn sắn tươi sống |
| Đậu tương hạt | Giàu đạm | Không cho ăn sống; phải rang hoặc nấu chín |
| Cơm thừa, thức ăn thừa | Tận dụng được | Phải nấu sôi kỹ; không dùng thức ăn thừa có thịt heo không rõ nguồn; coi chừng mặn |
Bảng trên không thay cho khẩu phần cân đối. Phụ phẩm phần lớn giàu nước, giàu xơ hoặc giàu tinh bột, thiếu đạm và khoáng; heo ăn quá nhiều phụ phẩm sẽ no bụng nhưng thiếu chất, lớn chậm, bụng to. Cách dùng hợp lý là vẫn giữ cám hỗn hợp hoặc cám đậm đặc làm nền, phụ phẩm chiếm một phần vừa phải.
Thức ăn thừa và dịch tả heo châu Phi
Virus gây dịch tả heo châu Phi không lây sang người nhưng rất bền: nó có thể tồn tại lâu trong thịt heo tươi, đông lạnh, trong một số sản phẩm chế biến như giò chả, lạp xưởng, thịt muối, xúc xích làm từ heo bệnh nếu chưa được xử lý đủ nhiệt. Khi heo ăn phải thức ăn thừa chứa những thứ đó, heo có thể nhiễm bệnh. Ở nhiều nước, việc cho heo ăn thức ăn thừa từ bếp ăn bị cấm hẳn vì lý do này.
Ở nông hộ Việt Nam, thói quen xin nước gạo, cơm thừa từ quán ăn, bếp tập thể về nuôi heo còn khá phổ biến. Lời khuyên an toàn nhất là không dùng thức ăn thừa từ bên ngoài, đặc biệt khi trong vùng đang có dịch. Nếu vẫn dùng thức ăn thừa của chính gia đình, phải nấu sôi kỹ và đủ lâu trước khi cho heo ăn, không để thức ăn thừa sống lẫn với thức ăn đã nấu, và dụng cụ chứa phải rửa sạch.
Người đi chợ mua thịt heo về, người bán thịt, người làm ở lò mổ cũng có thể mang virus về chuồng qua tay, quần áo, giày dép. Nhà nuôi heo nên rửa tay, thay đồ trước khi vào chuồng, và không mang túi đựng thịt, đồ ăn vào khu chuồng. Phần phòng dịch chi tiết có trong bài riêng về dịch tả heo châu Phi ở nông hộ.
Nấu cám heo đúng cách ở nông hộ
Nhiều nhà vẫn nấu cám heo bằng bếp củi hoặc bếp trấu. Một quy trình gọn và an toàn:
- Chọn và rửa sạch rau, loại bỏ lá úa, rau dập nát, rau có mùi thuốc.
- Băm nhỏ rau, thân chuối vừa miệng heo; phần cứng như thân chuối già băm mỏng hơn.
- Thức ăn thừa, bã đậu đã để qua đêm, rau thủy sinh vớt ở ao mương: đun sôi kỹ, để sôi một lúc chứ không chỉ hâm nóng.
- Để nguội bớt rồi mới trộn cám gạo, ngô xay hoặc cám đậm đặc, vì nhiệt cao kéo dài có thể làm giảm một phần vitamin trong cám.
- Chia đủ cho từng bữa; phần còn lại đậy kín, để chỗ mát và dùng trong ngày, mùa nóng càng phải nhanh.
- Rửa nồi, thùng chứa sau mỗi lần nấu; nồi cám để bẩn qua đêm là chỗ ruồi đẻ trứng và vi khuẩn sinh sôi.
Củi, khói và nồi cám sôi là nguồn nguy cơ với trẻ nhỏ trong nhà; đặt bếp nấu cám ở chỗ có mái, xa chỗ trẻ chơi, xa vật dễ cháy. Mùa khô có gió, không để bếp củi cháy không người trông.
Sắn, rau phun thuốc và muối: ba mối nguy hay bị coi nhẹ
Sắn tươi. Củ và lá sắn chứa hợp chất có thể giải phóng chất độc gốc xyanua khi heo ăn sống. Giống sắn đắng nguy hiểm hơn sắn ngọt. Cách giảm độc thường dùng là bóc vỏ, thái lát, ngâm nước, phơi khô hoặc nấu kỹ mở vung. Heo ngộ độc sắn có thể khó thở, run, co giật và chết nhanh; khi nghi ngờ, ngừng ngay nguồn sắn và gọi thú y.
Rau vừa phun thuốc bảo vệ thực vật. Rau lang, rau muống hái ở ruộng nhà hàng xóm vừa phun thuốc, cỏ ven ruộng lúa vừa phun thuốc trừ cỏ có thể làm heo ngộ độc. Chỉ hái rau ở nơi mình biết rõ, hoặc hỏi chủ ruộng đã qua thời gian cách ly chưa.
Muối trong thức ăn thừa. Cơm canh thừa, nước mắm, nước dưa, nước luộc mặn đổ vào nồi cám nhiều ngày liền có thể làm heo bị ngộ độc muối, đặc biệt khi nước uống không đủ. Heo có thể khát, đi loạng choạng, co giật. Giữ nước uống luôn có và hạn chế đồ mặn.
Thức ăn mốc. Ngô, lạc, cám, bã để ẩm sinh nấm mốc; một số loại nấm mốc sinh độc tố gây hại gan, giảm ăn, giảm sức đề kháng. Mắt thường không phải lúc nào cũng thấy mốc; có mùi hôi mốc là đủ lý do để bỏ.
Phụ phẩm ảnh hưởng đến tốc độ lớn và chất lượng thịt
Heo nuôi nhiều phụ phẩm thường lớn chậm hơn heo nuôi bằng cám cân đối, vì phần lớn phụ phẩm nghèo đạm và khoáng. Đổi lại, chi phí thức ăn mỗi ngày có thể thấp hơn. Người nuôi cần tự cân đối: kéo dài thời gian nuôi cũng có nghĩa là thêm công, thêm thời gian chiếm chuồng và thêm rủi ro bệnh. Ghi chép giúp nhận ra khi nào phụ phẩm thực sự có lợi và khi nào chỉ là cảm giác tiết kiệm.
Nhiều hộ thích nuôi heo bằng rau, cám gạo, chuối vì cho rằng thịt "thơm hơn", và có người mua ưa loại heo này. Đó là lựa chọn hợp lý nếu có đầu ra và chấp nhận heo lớn chậm. Nhưng cần phân biệt: nuôi bằng phụ phẩm không có nghĩa là bỏ qua tiêm phòng, vệ sinh chuồng hay kiểm soát dịch bệnh. Heo ăn rau vẫn mắc dịch như heo ăn cám.
Một ý nữa là phụ phẩm làm chuồng ẩm hơn và phân lỏng, nhiều nước hơn. Chuồng nuôi nhiều phụ phẩm cần chú ý dọn phân, thoát nước và xử lý mùi hơn chuồng ăn cám khô.
Ví dụ giả định: hai ô heo cùng cỡ, một ô ăn cám hỗn hợp, một ô ăn nửa cám nửa rau và bã đậu. Sau một tháng, ô thứ hai tốn ít tiền cám hơn nhưng heo nhẹ cân hơn và phải nuôi thêm vài tuần mới đạt cỡ bán. Muốn biết cách nào lợi hơn cho nhà mình, cần cộng cả tiền cám của những tuần nuôi thêm, công cắt rau, nấu cám, củi lửa, và rủi ro bệnh khi heo nằm chuồng lâu hơn. Không có câu trả lời chung cho mọi nhà; chỉ có sổ ghi chép của chính mình mới trả lời được.
Trước khi nhận phụ phẩm từ bên ngoài
Bã bia từ xưởng, bã đậu từ lò đậu, rau thải từ chợ là nguồn rẻ nhưng đi kèm rủi ro. Một số điều nên hỏi và kiểm tra:
- Bã được thải ra từ khi nào, đã để bao lâu, có được đậy kín không.
- Có lẫn rác, nilon, kim loại, mảnh thuỷ tinh không.
- Xe chở phụ phẩm có đi qua các chuồng heo khác, lò mổ, chợ thịt không — xe và người chở là đường mang mầm bệnh.
- Có ổn định nguồn không, hay lúc có lúc không; heo đổi thức ăn liên tục dễ rối loạn tiêu hoá.
- Rau thải ở chợ có lẫn rau dập úng, đất cát, có từ nguồn đã phun thuốc gần đây không.
- Nhận phụ phẩm ở ngoài cổng, đổ vào thùng của nhà mình, không cho xe và người giao vào tận chuồng.
Trong thời gian vùng có dịch, nên tạm ngừng mọi nguồn phụ phẩm từ bên ngoài, kể cả từ người quen. Một mùa tiết kiệm vài bao cám không đáng so với nguy cơ mất cả đàn và bị tiêu huỷ bắt buộc.
Dùng phụ phẩm theo mùa và đưa thứ mới vào từ từ
Phụ phẩm ở nông thôn đến theo mùa: mùa gặt có rơm, cám gạo, tấm; mùa thu hoạch sắn có củ và lá; mùa nắng chuối trổ buồng có thân chuối; mùa mưa rau muống, rau lang mọc nhanh. Khẩu phần của heo vì vậy thay đổi theo mùa nhiều hơn người nuôi tưởng. Mỗi lần nguồn phụ phẩm đổi là một lần đổi thức ăn, và heo phản ứng với việc đổi thức ăn y như khi đổi cám: dễ tiêu chảy, bỏ bữa, chững cân.
Cách làm an toàn là coi mỗi phụ phẩm mới như một loại cám mới: những ngày đầu chỉ trộn một ít, theo dõi phân và mức ăn, rồi tăng dần qua vài ngày. Đừng đổ cả thúng bã đậu hay cả gánh thân chuối vào máng ngay ngày đầu chỉ vì hôm đó có nhiều. Khi nguồn phụ phẩm sắp hết, cũng giảm dần thay vì cắt đột ngột.
Một số hộ phơi khô hoặc ủ chua phụ phẩm để dùng dần, chẳng hạn ủ thân chuối, rau lang với cám gạo và một ít muối trong thùng kín. Ủ chua giúp kéo dài thời gian sử dụng nhưng đòi hỏi kỹ thuật: thùng phải kín khí, nguyên liệu phải sạch, ủ hỏng thì thành thối và mốc. Nếu muốn thử, hãy học cách làm từ cán bộ khuyến nông địa phương và bắt đầu với lượng nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Cho heo ăn cơm thừa có an toàn không?
Chỉ khi thức ăn thừa là của chính gia đình, không có thịt heo không rõ nguồn và được nấu sôi kỹ trước khi cho ăn. Thức ăn thừa từ quán ăn, bếp tập thể có nguy cơ mang virus dịch tả heo châu Phi; tốt nhất không dùng, nhất là khi vùng đang có dịch.
Heo ăn sắn sống có sao không?
Có thể ngộ độc vì sắn tươi chứa chất sinh độc tố gốc xyanua, nhất là sắn đắng. Sắn phải bóc vỏ, ngâm, phơi khô hoặc nấu kỹ mở vung trước khi cho ăn. Heo khó thở, run, co giật sau khi ăn sắn cần được gọi thú y ngay.
Bã bia cho heo ăn bao nhiêu là vừa?
Bã bia là phần bổ sung, không thay cám. Nên cho lượng vừa phải, tăng dần để heo quen, ưu tiên heo lớn hơn heo nhỏ. Bã đã chua quá, có mốc, có mùi lạ thì bỏ. Lượng cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông theo khẩu phần của nhà bạn.
Rau bèo vớt ở ao cho heo ăn sống được không?
Rau và bèo mọc ở ao, mương có thể mang trứng ký sinh trùng, đặc biệt nơi nước thải chảy vào. An toàn hơn là nấu chín trước khi cho heo ăn, và không vớt rau ở nguồn nước bẩn, gần nơi xả nước thải chuồng trại.
Nuôi heo hoàn toàn bằng rau và cám gạo được không?
Được nhưng heo sẽ lớn chậm vì thiếu đạm và khoáng, thời gian nuôi kéo dài. Nếu muốn nuôi theo hướng này, nên bổ sung cám đậm đặc hoặc nguồn đạm như đậu tương đã nấu chín, và chấp nhận heo xuất chuồng muộn hơn.
Nấu cám heo có làm mất chất không?
Nấu chín cần thiết với thức ăn thừa, rau thủy sinh, đậu tương và sắn để diệt mầm bệnh và khử độc. Cám hỗn hợp, cám đậm đặc thì không cần nấu; nên trộn sau khi nồi đã nguội bớt để giữ vitamin trong cám.