Nuôi heo trên đệm lót sinh học là nuôi heo trên một lớp dày trấu, mùn cưa hoặc vật liệu xơ khô trộn chế phẩm vi sinh; phân và nước tiểu rơi xuống được vi sinh vật phân giải ngay trong đệm, nên chuồng không phải xối nước, ít mùi và gần như không có nước thải. Đổi lại, người nuôi phải đảo đệm, giữ độ ẩm đúng mức, không phun thuốc sát trùng lên đệm và tính chuyện đệm sinh nhiệt vào mùa nóng.
Cách nuôi này được khuyến nông giới thiệu ở nhiều tỉnh cho hộ nuôi quy mô nhỏ và vừa, nhất là nơi thiếu nước hoặc nhà ở gần nhau. Nó không hợp với mọi chuồng và mọi người; phần cuối bài nêu những trường hợp nên cân nhắc kỹ trước khi chuyển.
Đệm lót sinh học hoạt động thế nào
Trong lớp đệm dày có vô số vi sinh vật, một phần sẵn có trong vật liệu và môi trường, một phần được bổ sung qua chế phẩm vi sinh lúc làm đệm. Khi phân và nước tiểu rơi xuống, vi sinh vật dùng chúng làm thức ăn, phân giải chất hữu cơ, giảm khí amoniac và mùi. Quá trình này sinh nhiệt, nên lớp đệm phía dưới thường ấm hơn không khí.
Vật liệu xơ như trấu, mùn cưa đóng vai trò khung giữ ẩm và giữ không khí. Vi sinh vật có lợi cần cả độ ẩm vừa phải lẫn oxy; nếu đệm sũng nước hoặc bị nén chặt, phần bên dưới thiếu oxy, quá trình phân giải chuyển sang kiểu yếm khí và sinh mùi hôi. Vì vậy việc đảo đệm, xới tơi lớp trên không phải để cho đẹp mà là để cung cấp không khí cho vi sinh vật làm việc.
Heo có tập tính ủi, đào bới; trên đệm lót, heo tự xới lớp mặt một phần, đồng thời ít căng thẳng hơn so với đứng trên nền xi măng cứng. Tuy vậy, heo không xới đều được cả ô, nhất là góc chúng hay đi vệ sinh, nên người nuôi vẫn phải can thiệp.
Từ cơ chế đó suy ra mấy điều thực hành. Thứ nhất, đệm chỉ xử lý được một lượng phân nhất định mỗi ngày, nên mật độ heo trên đệm phải thưa hơn nuôi nền xi măng; nuôi dày là ép đệm làm quá sức. Thứ hai, độ ẩm là thứ phải canh hằng ngày: quá khô thì vi sinh vật ngừng hoạt động và chuồng bụi, quá ướt thì đệm thối. Thứ ba, bất cứ thứ gì giết vi sinh vật — thuốc sát trùng, vôi, kháng sinh trộn bừa — đều làm đệm mất tác dụng. Hiểu ba điều này thì phần lớn hướng dẫn chăm đệm bên dưới tự nhiên trở nên dễ nhớ.
Chuẩn bị chuồng trước khi làm đệm
Không phải chuồng nào cũng chuyển sang đệm lót được ngay. Những điều kiện nên có:
- Hố đệm hoặc tường ô đủ cao để giữ lớp đệm dày mà heo không hất ra lối đi. Nhiều hộ đào sâu nền hoặc xây thêm gờ quanh ô.
- Nền không bị nước ngầm, nước mưa thấm lên; chuồng ở chỗ trũng, hay ngập thì đệm sẽ ướt từ dưới và hỏng.
- Mái che kín mưa tạt; nước mưa rơi vào đệm là kẻ thù số một.
- Một dải nền xi măng riêng đặt máng ăn và núm uống, để nước rơi ra khi heo uống không chảy vào đệm.
- Thông thoáng tốt, vì đệm sinh nhiệt và hơi ẩm; chuồng kín sẽ rất nóng và ngột.
- Lối đi và cửa đủ rộng để đưa vật liệu vào và đưa đệm cũ ra khi thay.
Chuồng cũ nền xi măng dốc vẫn chuyển được nếu xây thêm gờ giữ đệm và chuyển chỗ uống nước ra dải nền riêng. Nếu không làm được những điều trên, đệm lót dễ thành một lớp bùn phân ẩm ướt, tệ hơn cả nền xi măng dọn sạch.
Các bước làm đệm lót cho ô heo thịt
Quy trình chung dưới đây được nhiều tài liệu khuyến nông mô tả; chi tiết lượng chế phẩm nên theo hướng dẫn trên bao bì của sản phẩm bạn mua:
- Vệ sinh ô chuồng, để khô. Không rắc vôi hay phun sát trùng ngay trước khi rải đệm vì sẽ ảnh hưởng đến vi sinh vật.
- Chuẩn bị vật liệu khô, sạch, không mốc: trấu, mùn cưa từ gỗ không tẩm hoá chất, có thể thêm rơm băm ngắn hoặc lõi ngô nghiền tuỳ vùng sẵn có.
- Rải vật liệu thành từng lớp, mỗi lớp rắc hoặc phun chế phẩm vi sinh đã pha theo hướng dẫn, trộn đều. Tổng độ dày thường được khuyến nông đề xuất ở mức vài chục phân, dày hơn với heo lớn và với vùng lạnh.
- Giữ độ ẩm vừa: nắm một nắm thấy hơi ẩm tay, buông ra vẫn rời, không đóng cục, không chảy nước.
- Để đệm ổn định vài ngày trước khi thả heo, kiểm tra thấy lớp dưới hơi ấm và không có mùi chua, mùi hôi.
- Thả heo cùng cỡ vào ô với mật độ thưa hơn so với nuôi nền xi măng, để đệm kịp phân giải lượng phân.
Đệm làm từ vật liệu mốc, vật liệu có hoá chất hoặc mùn cưa gỗ tẩm thuốc bảo quản có thể gây hại cho heo. Nếu không chắc nguồn mùn cưa, hãy chọn trấu.
Chăm đệm hằng ngày và hằng tuần
Xới lớp mặt ở góc vệ sinh. Heo hay đi vệ sinh ở một góc cố định; góc đó sẽ ướt và đặc phân nhanh hơn cả ô. Mỗi ngày dùng cào hoặc chĩa xới tơi góc đó, rải phân ra phần đệm khô xung quanh để vi sinh vật phân giải đều.
Đảo sâu định kỳ. Theo định kỳ, đảo sâu toàn bộ đệm để đưa không khí xuống lớp dưới. Lúc đảo nếu thấy mùi hôi thối, lớp đệm đen nhão, đó là dấu hiệu đệm thiếu khí, quá ướt.
Bổ sung vật liệu và chế phẩm. Đệm bị heo dẫm, ăn bớt và phân giải nên mỏng dần. Bổ sung thêm trấu, mùn cưa khô và chế phẩm theo hướng dẫn khi đệm mỏng đi hoặc ẩm quá.
Giữ nước không vào đệm. Kiểm tra núm uống rò, mái dột, mưa tạt sau mỗi trận mưa. Một chỗ ướt lan rộng có thể làm hỏng cả ô chỉ trong vài ngày.
Không phun sát trùng lên đệm. Thuốc sát trùng giết cả vi sinh vật có lợi. Sát trùng lối đi, cổng, dụng cụ vẫn làm bình thường theo hướng dẫn của thú y, nhưng tránh phun lên mặt đệm.
Không tắm heo trên đệm. Tắm heo sẽ làm đệm ướt. Chống nóng cho heo nuôi đệm lót phải dựa vào mái, thông gió, quạt và mật độ.
Đệm lót và nền xi măng: chọn cách nào
Hai cách nuôi đều có chỗ mạnh, chỗ yếu. Bảng so sánh ở mức nông hộ:
| Tiêu chí | Đệm lót sinh học | Nền xi măng dọn hằng ngày |
|---|---|---|
| Mùi | Ít mùi khi đệm chăm đúng | Phụ thuộc cách dọn phân và xử lý nước thải |
| Nước | Không xối chuồng, tiết kiệm nước | Tốn nước rửa, phát sinh nước thải |
| Công lao động | Ít công dọn, nhưng phải xới đảo đệm đều | Công dọn mỗi ngày |
| Mùa nóng | Đệm sinh nhiệt, heo dễ nóng hơn | Có thể tắm, phun mát |
| Chi phí vật liệu | Phải mua hoặc gom trấu, mùn cưa, chế phẩm | Chủ yếu tiền nước, sát trùng |
| Sau mỗi lứa | Đệm cũ thành phân bón | Phân ủ và nước thải phải xử lý |
Không có lựa chọn đúng cho mọi nhà. Vùng thiếu nước, nhà sát hàng xóm, có nguồn trấu rẻ thì đệm lót rất đáng thử. Vùng nắng nóng gay gắt kéo dài, chuồng thấp kém thông gió thì phải tính kỹ chuyện nhiệt trước. Một số hộ chọn cách kết hợp: nửa ô làm đệm, nửa ô để nền xi măng có máng nước, heo tự chọn chỗ nằm theo nhiệt độ trong ngày.
Khi nào không nên chuyển sang đệm lót, và xử lý đệm cũ
Nên cân nhắc kỹ nếu chuồng ở chỗ trũng, hay ngập; mái thấp, chuồng kín gió; vùng có mùa nắng nóng kéo dài mà không có điều kiện làm mát bằng thông gió; hoặc không có nguồn trấu, mùn cưa ổn định. Người nuôi không có thời gian xới đệm mỗi ngày cũng sẽ thấy đệm hỏng nhanh, vì đệm lót đổi công dọn phân thành công chăm đệm chứ không xoá bỏ hẳn công việc.
Khi trong vùng có dịch, đệm lót cũng cần được xử lý cẩn thận theo hướng dẫn của cơ quan thú y, vì đệm chứa phân của cả lứa heo. Nếu đàn có heo bệnh dịch, không tự ý đem đệm ra vườn hay bán cho người khác; hãy làm theo chỉ dẫn của thú y xã.
Hết thời gian sử dụng, đệm cũ là một khối phân hữu cơ đã phân giải một phần. Thường người nuôi đưa đệm ra ủ thêm một thời gian ở nơi có mái che rồi mới bón cho cây ăn trái, rau màu. Thời gian dùng một lớp đệm dài hay ngắn tuỳ cách chăm, mật độ heo và chất lượng vật liệu; khi đệm đã nhão, đen, có mùi hôi dù đã đảo và bổ sung, đó là lúc thay.
Những lỗi khiến đệm lót hỏng sớm
Phần lớn đệm hỏng không phải do men kém mà do một trong các lỗi lặp đi lặp lại dưới đây:
- Thả heo quá dày ngay từ lứa đầu, lượng phân vượt quá khả năng phân giải của đệm.
- Đặt núm uống ngay trên đệm, nước rơi xuống suốt ngày đêm.
- Rải đệm quá mỏng để tiết kiệm vật liệu, lớp dưới nhanh chóng bị nén chặt và yếm khí.
- Bỏ qua việc xới góc vệ sinh vài ngày, phân dồn thành mảng ướt rồi lan ra.
- Phun thuốc sát trùng hoặc rắc vôi lên mặt đệm theo thói quen chuồng nền xi măng.
- Dùng vật liệu ẩm mốc, mùn cưa lẫn dăm gỗ to hoặc gỗ tẩm hoá chất.
- Để mưa tạt vào một đầu ô cả mùa mưa mà không che rèm.
- Thấy đệm hôi thì đổ thêm men mà không tìm nguyên nhân ướt.
Đa số lỗi trên sửa được nếu phát hiện sớm. Cách đơn giản nhất là mỗi sáng thọc tay vào đệm ở hai ba chỗ khác nhau: đệm tốt thì tơi, hơi ấm, mùi đất; đệm có vấn đề thì nhão, lạnh hoặc nóng bất thường, mùi chua khai. Phát hiện ở mức một góc thì chỉ cần xử lý một góc, để lan cả ô thì gần như phải làm lại.
Khi mới chuyển sang đệm lót, nhiều hộ nuôi thử một ô trước, giữ các ô còn lại như cũ. Sau một lứa so sánh mùi, công lao động, tốc độ lớn của heo và chi phí vật liệu, mới quyết định có chuyển cả chuồng hay không. Cách thử nhỏ này rẻ hơn rất nhiều so với việc chuyển toàn bộ rồi phải xúc bỏ cả chuồng đệm hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Đệm lót sinh học dùng được bao lâu thì phải thay?
Tuỳ mật độ heo, vật liệu và cách chăm. Đệm được xới, bổ sung đều có thể dùng qua nhiều lứa; khi đệm đã nhão, đen, có mùi hôi dù đã đảo và bổ sung vật liệu, đó là lúc thay đệm mới và đưa đệm cũ đi ủ.
Đệm lót bị ướt và hôi thì xử lý thế nào?
Trước hết tìm nguồn nước: núm uống rò, mái dột, mưa tạt. Sau đó xúc bỏ phần đệm nhão nhất, đảo sâu phần còn lại cho thoáng khí, bổ sung trấu hoặc mùn cưa khô và chế phẩm vi sinh theo hướng dẫn, đồng thời giảm bớt số heo trong ô nếu đang quá đông.
Mùa hè nuôi heo đệm lót có bị nóng không?
Có, vì đệm sinh nhiệt khi phân giải phân. Cần mái cao, chuồng thoáng, quạt nếu có, nuôi thưa hơn, có thể làm mỏng đệm ở một phần ô để heo có chỗ mát hơn. Không tắm heo trên đệm vì làm ướt đệm.
Có tự làm men vi sinh cho đệm lót được không?
Một số nơi hướng dẫn tự nhân men từ nguyên liệu tại chỗ, nhưng chất lượng khó kiểm soát. Hộ mới làm nên dùng chế phẩm có nguồn gốc rõ ràng, theo hướng dẫn trên bao bì, và hỏi cán bộ khuyến nông địa phương về cách làm phù hợp.
Heo ăn đệm lót có sao không?
Heo thường ủi và nhai một ít đệm, nhìn chung không đáng lo nếu vật liệu sạch, không mốc, không có hoá chất. Nếu heo ăn đệm nhiều bất thường, có thể chúng đang đói hoặc thiếu chất xơ; xem lại lượng thức ăn và giờ cho ăn.
Đệm lót có giúp phòng dịch tả heo châu Phi không?
Không. Đệm lót giúp giảm mùi và nước thải, không ngăn được virus. Phòng dịch vẫn dựa vào an toàn sinh học: kiểm soát người, xe, thức ăn ra vào, không cho heo ăn thức ăn thừa chưa nấu chín và báo thú y khi thấy dấu hiệu bất thường.