Một chuồng heo nhỏ sau nhà cần đúng bốn thứ làm cho kỹ: nền cứng, nhám, dốc nhẹ về một rãnh thoát; mái đủ cao và đủ mát; vách thấp phía dưới để giữ heo, phía trên thoáng để gió lùa; và một đường nước đưa phân – nước rửa về hố chứa có nắp. Phần còn lại như máng ăn, núm uống, rèm che có thể làm dần, nhưng nền và rãnh làm sai thì phải đập ra làm lại.
Bài này nói về chuồng cho heo thịt nuôi theo lứa ở nông hộ, vài con đến khoảng hai chục con. Chuồng nái đẻ có yêu cầu riêng (ô đẻ, ô úm heo con) và không thuộc phạm vi ở đây. Nếu bạn còn đang cân nhắc chỗ đặt chuồng, hãy xem lại phần chọn vị trí trước khi đổ móng.
Nền chuồng: cứng, nhám, dốc và khô nhanh
Nền là phần chịu nhiều nhất: heo đi lại, ủi mõm, nằm, đi vệ sinh trên đó mỗi ngày. Nền bê tông hoặc láng xi măng trên lớp đá, gạch vỡ đầm chặt là lựa chọn phổ biến ở nông hộ vì dễ rửa và bền. Mặt nền nên nhám, không láng bóng: nền trơn làm heo trượt ngã, dễ què chân, nhất là khi ướt. Nhiều người kẻ rãnh nhỏ hoặc đánh nhám bằng chổi lúc vữa còn ướt.
Nền phải dốc nhẹ về một phía, nơi có rãnh thoát. Độ dốc chỉ cần đủ để nước chảy, không dốc đến mức heo đứng không vững; khuyến nông thường hướng dẫn mức dốc vài phần trăm. Cách thử đơn giản: sau khi nền khô, đổ một xô nước ở góc cao nhất và xem nước có chảy hết về rãnh mà không đọng vũng không. Chỗ nào đọng nước là chỗ heo sẽ nằm bẩn và sinh mùi.
Nền nên cao hơn mặt đất xung quanh để nước mưa không chảy ngược vào. Ở vùng hay ngập, hãy lấy mốc theo trận lụt lớn gần nhất mà người lớn trong xóm còn nhớ. Nếu dùng chuồng sàn bằng tấm đan bê tông có khe hở cho phân lọt xuống, khe phải vừa với cỡ chân heo đang nuôi; khe quá rộng làm heo kẹt chân, quá hẹp thì phân không lọt.
Diện tích và chia ô cho heo thịt
Heo thịt lớn rất nhanh, nên diện tích phải tính theo cỡ heo lúc gần xuất chuồng chứ không phải lúc mới bắt. Bảng dưới là cách chia thường gặp ở nông hộ, mang tính tham khảo:
| Hạng mục | Cách tính gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Diện tích nằm | Khoảng một mét vuông mỗi con heo thịt lúc lớn là mức hay được khuyến nông nhắc tới | Mùa nóng nên rộng hơn, chật quá heo cắn nhau |
| Số con mỗi ô | Gom heo cùng cỡ, mỗi ô vài con đến khoảng mười con | Ô quá đông khó theo dõi con bỏ ăn |
| Ô dự phòng | Ít nhất một ô trống | Dùng tách con yếu, con ốm, con bị cắn |
| Lối đi | Đủ rộng cho xe rùa chở cám, chở phân | Không phải bước qua ô heo để đi tới ô khác |
Ô chuồng nên chia rõ ba vùng ngay từ đầu: chỗ ăn, chỗ nằm khô ráo và chỗ heo đi vệ sinh. Heo là loài có thói quen đi vệ sinh ở một góc cố định, thường là góc ẩm, gần nước uống và xa chỗ ăn. Đặt núm uống ở phía thấp của nền, gần rãnh, còn máng ăn ở phía cao, heo sẽ tự giữ chỗ nằm sạch hơn.
Nếu ngay lứa đầu heo đã đi vệ sinh lung tung, có thể do ô quá chật, quá nóng hoặc chỗ nằm không đủ khô. Dọn phân về đúng góc định sẵn trong vài ngày đầu cũng giúp heo quen chỗ.
Mái và vách: mát, thoáng mà không để mưa tạt
Mái đủ cao. Mái thấp giữ nhiệt và làm chuồng ngột ngạt; mái cao cho khí nóng bốc lên và thoát đi. Với mái tôn, chiều cao càng phải tính kỹ vì tôn hấp nắng rất mạnh vào buổi trưa.
Vật liệu mái. Ngói, tấm lợp sinh thái hoặc lá cọ, tranh truyền thống mát hơn tôn trần. Nếu dùng tôn, có thể lót lớp cách nhiệt bên dưới, trồng giàn cây leo hoặc phủ lưới che nắng bên trên. Mái hai mái có khe thoát khí ở nóc giúp đối lưu tốt hơn mái một mái thấp.
Vách thấp, phía trên để thoáng. Phần vách dưới xây gạch hoặc bê tông đủ cao để heo không nhảy ra, không ủi đổ. Phần trên để trống hoặc dùng song sắt, lưới để gió đi qua. Chuồng kín bốn phía như phòng ở làm khí độc từ phân tích tụ, heo dễ mắc bệnh hô hấp.
Rèm che cho mùa mưa và mùa rét. Bạt hoặc rèm có thể cuộn lên hạ xuống là cách rẻ nhất để chặn mưa tạt và gió lạnh. Ở miền Bắc mùa đông, buổi tối nên hạ rèm phía đầu gió nhưng vẫn để hở phía trên cho thoáng khí.
Hướng dãy chuồng theo nắng. Dãy chuồng dài thường được đặt sao cho hai mặt dài tránh nắng chiều chiếu xiên vào sâu trong ô. Nếu đất không cho chọn hướng, bù lại bằng mái hiên dài hơn ở phía tây, trồng một hàng cây tán rộng hoặc treo lưới che ở phía nắng gắt. Mục đích chỉ là để chỗ heo nằm có bóng râm suốt buổi chiều, lúc chuồng nóng nhất trong ngày.
Mái hiên che máng. Máng ăn đặt dưới chỗ mưa hắt vào thì cám ướt, lên men, mốc rất nhanh. Kéo dài mái phía máng ăn hoặc đặt máng sâu vào trong là việc nhỏ nhưng giảm hao cám rõ rệt.
Chống nóng cho chuồng heo mùa hè
Heo có rất ít tuyến mồ hôi, gần như không tự hạ nhiệt bằng cách đổ mồ hôi như người. Vì vậy khi trời nóng, heo thở nhanh, há miệng, nằm duỗi dài trên nền ướt, ăn ít đi và lớn chậm lại. Heo càng lớn, càng mập thì càng chịu nóng kém. Ở nhiều vùng, những tuần nắng nóng gay gắt là lúc heo thịt chững cân rõ nhất trong cả lứa.
Cách chống nóng theo thứ tự từ rẻ đến tốn kém: che bớt nắng chiếu trực tiếp lên mái và vào chuồng (cây xanh, lưới che, giàn mướp, bí), làm thoáng phía trên vách, tăng khoảng trống cho mỗi con, bảo đảm nước uống mát và luôn có; sau đó mới tới quạt, phun sương hoặc nhỏ giọt nước lên vai heo. Tắm heo bằng cách xịt nước mạnh vào giữa trưa khi heo đang rất nóng không phải là cách tốt; làm mát từ từ, phun nhẹ vào lúc nắng bắt đầu gắt hiệu quả hơn.
Đổi giờ ăn cũng là một cách: cho ăn nhiều hơn vào sáng sớm và chiều mát, bớt vào giữa trưa. Ống nước dẫn tới núm uống nếu chạy lộ thiên dưới nắng sẽ làm nước nóng lên; chôn ống, bọc ống hoặc đặt bồn chứa trong bóng râm. Nếu thấy heo thở dồn dập, nằm li bì, da đỏ ửng kéo dài kể cả khi trời đã dịu, đừng nghĩ chỉ là do nóng; có thể heo đang sốt vì bệnh và cần gọi thú y.
Máng ăn, núm uống và những chi tiết nhỏ
Những chi tiết dưới đây quyết định chuyện hao cám, chuồng ướt hay khô và heo uống có đủ không:
- Máng ăn làm bằng xi măng gắn cố định hoặc máng inox, máng nhựa dày. Máng có gờ ngăn để heo không đứng lên, không hất cám ra ngoài. Đủ chỗ cho tất cả heo trong ô cùng ăn một lúc, nếu không con yếu sẽ luôn bị chen.
- Núm uống tự động giúp heo uống lúc nào cũng có nước và giữ chuồng khô hơn máng nước hở. Đặt núm ở độ cao vừa tầm vai heo, khi heo lớn phải nâng lên; nhiều chuồng lắp hai độ cao để dùng cho cả lứa.
- Kiểm tra núm uống mỗi ngày bằng cách bấm thử: núm tắc làm heo khát âm thầm, núm rò làm chuồng ướt và tốn nước.
- Cửa ô mở vào trong lối đi, chốt chắc; heo rất giỏi ủi cửa lỏng.
- Đèn đủ sáng để kiểm tra heo buổi tối; ổ cắm, dây điện đi cao, xa nước, có cầu dao chống giật.
- Kho cám kê cao khỏi nền, kín chuột, tách khỏi chuồng để cám không ẩm và không dính mùi.
Một chuồng nhỏ được làm kỹ những chi tiết này thường tiết kiệm được nhiều công hơn mọi loại máy móc mua thêm sau đó.
Rãnh, hố chứa và đường đi của nước thải
Rãnh thoát chạy dọc phía thấp của nền, có nắp đậy hoặc song chắn để heo không lọt chân, dẫn ra ngoài chuồng tới một hố chứa hoặc bể lắng. Rãnh nên có độ dốc liên tục, không đoạn nào đọng, và dễ cọ rửa. Nơi rãnh gặp hố nên có tấm chắn rác để giữ lại thức ăn rơi, rơm, lông.
Hố chứa phải có nắp hoặc mái che để mưa không làm tràn, và nằm đủ xa giếng nước. Nhiều hộ tách phân rắn ra trước bằng cách cào phân khô vào bao hoặc hố ủ, chỉ xối nước phần còn lại; cách này giảm hẳn lượng nước thải và mùi. Phân rắn đem ủ với rơm, trấu, vôi bột rồi bón cho vườn khi đã hoai. Phần nước thải có thể đi qua bể lắng nhiều ngăn hoặc hầm biogas trước khi dùng tưới cây.
Điều cấm kỵ là nối rãnh chuồng thẳng ra mương, kênh, ao chung của xóm. Ngoài chuyện vi phạm quy định về môi trường, nước thải chuồng heo mang mầm bệnh và gây mùi cho cả khu vực, là lý do thường gặp nhất khiến hộ nuôi bị phản ánh. Chi tiết về giảm mùi và xử lý phân, bạn có thể xem bài riêng về chuồng heo đỡ mùi trong cùng chuyên mục.
Trước khi thả lứa heo đầu vào chuồng mới
Chuồng xây xong chưa phải là đã nuôi được. Một vòng kiểm tra trước khi đón heo:
- Đổ nước thử độ dốc nền và đường chảy của rãnh tới hố chứa.
- Đi tay dọc vách, cửa, máng để tìm đinh, cạnh sắc, mép bê tông bén có thể làm heo bị thương.
- Bấm thử từng núm uống, kiểm tra bồn nước, đường ống và van khoá.
- Rửa sạch bụi xi măng, để khô, quét vôi hoặc phun sát trùng theo hướng dẫn, để trống vài ngày cho khô hẳn.
- Đặt khay hoặc hố sát trùng ở lối vào, chuẩn bị ủng và áo riêng chỉ mặc trong chuồng.
- Ghi lên một tấm bảng trong nhà ngày dự kiến bắt heo, ngày tiêm phòng do thú y hướng dẫn và người chịu trách nhiệm cho ăn mỗi bữa.
Chuồng cũ dùng lại cho lứa mới càng cần làm kỹ: cạo hết phân bám, cọ máng, thay núm hỏng, quét vôi và để trống. Thời gian để trống giữa hai lứa là lúc mầm bệnh trong chuồng giảm đi, đừng rút ngắn chỉ vì có heo giống rẻ.
Câu hỏi thường gặp
Nền chuồng heo nên làm bằng gì cho rẻ mà bền?
Nền láng xi măng trên lớp đá hoặc gạch vỡ đầm chặt là phổ biến nhất ở nông hộ vì dễ rửa và bền. Mặt nền cần đánh nhám để heo không trượt và đổ dốc nhẹ về rãnh. Nền đất nện chỉ hợp với chuồng tạm hoặc khi nuôi trên đệm lót.
Chuồng heo lợp tôn có được không?
Được, nhưng tôn trần hấp nắng rất mạnh, mùa hè chuồng sẽ rất nóng. Nếu dùng tôn, nên làm mái cao, có khe thoát khí ở nóc, lót cách nhiệt phía dưới hoặc che lưới, trồng cây leo phía trên để giảm nhiệt.
Heo đi vệ sinh khắp chuồng thì làm sao?
Thường do ô quá chật, quá nóng hoặc chỗ nằm bị ướt. Hãy giảm số con mỗi ô, làm khô chỗ nằm, đặt núm uống ở góc thấp gần rãnh và dọn phân về đúng góc đó trong vài ngày đầu để heo quen chỗ.
Có cần làm chuồng sàn cho heo không?
Không bắt buộc. Chuồng sàn có khe giúp phân lọt xuống, chuồng khô hơn, nhưng tốn công làm và cần tính khe vừa với cỡ chân heo. Với vài con, nền xi măng dốc về rãnh và dọn phân hằng ngày thường đủ.
Mùa đông miền Bắc có cần sưởi cho heo thịt không?
Heo thịt đã lớn chịu lạnh tốt hơn heo con, thường chỉ cần chắn gió lùa, hạ rèm phía đầu gió và giữ nền khô. Heo mới bắt về còn nhỏ hoặc con yếu có thể cần thêm chỗ ấm, nhưng vẫn phải để chuồng thoáng khí phía trên.
Bao lâu thì nên vệ sinh chuồng heo một lần?
Phân nên được dọn hằng ngày, máng ăn cọ khi còn thức ăn thừa. Sau mỗi lứa, cạo sạch, rửa, quét vôi hoặc sát trùng theo hướng dẫn của thú y và để trống chuồng một thời gian trước khi thả lứa mới.