Ếch nuôi ở nông hộ hay gặp bốn nhóm bệnh: đỏ chân (da đùi, bụng đỏ ửng, ếch lờ đờ), chướng bụng do thức ăn, mù mắt kèm quay cổ (mắt đục, đầu nghiêng, bơi vòng), và lở loét ở mõm, chân do trầy xước. Đằng sau gần như mọi ca bệnh là ba nguyên nhân quen thuộc: nước bẩn, thả quá dày, cám mốc hoặc cho ăn dư. Phòng bằng giữ nước, mật độ vừa phải, cám tốt thì hiệu quả hơn mọi cách chữa.
Bài này giúp bạn nhận biết các bệnh ở mức người nuôi quan sát được, làm những việc an toàn tại chỗ như tách con bệnh, làm sạch chỗ nuôi, và biết khi nào phải mời cán bộ thú y, thủy sản. Bài không nêu thuốc, kháng sinh hay liều dùng: dùng thuốc cho ếch phải có hướng dẫn của người có chuyên môn, vì sai liều vừa hại ếch vừa để lại dư lượng trong thịt.
Vì sao ếch nuôi dễ bệnh
Da ếch mỏng, ẩm, và ếch thở một phần qua da. Điều đó có nghĩa là mọi thứ có trong nước, từ khí độc do cám thừa phân huỷ tới vi khuẩn sinh sôi trong nước tù, đều tác động thẳng vào cơ thể ếch. Ếch ở trong vèo hay bể không có chỗ chạy khỏi nước xấu như ếch ngoài đồng.
Nguyên nhân thứ hai là trầy xước. Ếch nhảy va vào lưới, vào thành bể nhám, bị bắt bằng tay khô, bị ếch khác cắn khi tranh ăn. Vết trầy nhỏ là cửa ngõ cho vi khuẩn và nấm.
Nguyên nhân thứ ba là thức ăn. Cám viên để nơi ẩm bị mốc, cám thừa đọng trên sàn qua đêm, ếch ăn quá no trong một bữa, đổi loại cám đột ngột, tất cả đều có thể gây bệnh đường ruột.
Cuối cùng là thời tiết. Những đợt giao mùa, mưa dầm kéo dài, nắng nóng gay gắt hay rét đột ngột làm ếch yếu, sức đề kháng giảm. Nhiều người nuôi nhận thấy bệnh hay bùng lên vào những lúc thời tiết thay đổi mạnh. Hiểu bốn nguyên nhân này giúp bạn biết phải nhìn vào đâu khi ếch bắt đầu có dấu hiệu lạ.
Nhận biết nhanh các bệnh hay gặp
Bảng dưới dựa trên những gì người nuôi nhìn thấy được. Dấu hiệu có thể chồng lên nhau, nên chỉ dùng để khoanh vùng, không thay cho chẩn đoán.
| Bệnh | Dấu hiệu dễ thấy | Hay gặp khi |
|---|---|---|
| Đỏ chân | Da mặt dưới đùi, bụng đỏ ửng hoặc có chấm xuất huyết; ếch lờ đờ, bỏ ăn, nằm dạng chân | Nước bẩn, ếch trầy xước, thả dày, giao mùa |
| Chướng bụng | Bụng căng to, ếch nổi ngửa hoặc nằm im, bỏ ăn | Cám mốc, cho ăn quá no, đổi cám đột ngột |
| Mù mắt, quay cổ | Mắt đục trắng, đầu nghiêng một bên, bơi xoay vòng, mất phương hướng | Nước bẩn kéo dài, mật độ cao, nuôi nhiều lứa không vệ sinh |
| Lở loét | Vết loét ở mõm, đầu ngón chân, lưng; có thể có mảng trắng bám | Va vào lưới, thành bể; bị cắn; nước bẩn |
| Ngộ độc nước | Nhiều ếch cùng nhảy loạn, bám rào, chết nhanh trong thời gian ngắn | Nước nhiễm thuốc trừ sâu, hoá chất, nước thải |
Nếu chỉ vài con có dấu hiệu, tách ngay để bệnh không lan. Nếu cả đàn đồng loạt có biểu hiện trong một hai ngày, hãy nghĩ ngay tới nước và cám trước, vì đó là thứ cả đàn cùng tiếp xúc.
Đỏ chân: bệnh hay gặp và lây nhanh
Đỏ chân là tên người nuôi gọi hiện tượng da mặt dưới đùi, bụng của ếch đỏ ửng lên, có khi kèm những chấm xuất huyết nhỏ. Ếch bệnh kém nhanh nhẹn, ngồi im một góc, bỏ ăn, khi bắt lên thấy chân duỗi yếu. Bệnh thường liên quan tới vi khuẩn có sẵn trong môi trường nước, bùng lên khi nước bẩn, ếch bị trầy và sức khoẻ suy giảm.
Điều đáng lo ở đỏ chân là bệnh có thể lan nhanh trong một vèo, một bể. Vì vậy khi thấy con đầu tiên, việc phải làm ngay là tách con bệnh ra thùng riêng có nước sạch, vớt ếch chết, giảm cám, và thay một phần nước hoặc chuyển ếch khoẻ sang vèo, bể đã làm sạch.
Dụng cụ tiếp xúc với ếch bệnh như vợt, thau, găng tay cần rửa sạch, phơi khô trước khi dùng cho chỗ nuôi khác. Người chăm nên làm việc ở chỗ ếch khoẻ trước, chỗ ếch bệnh sau, để không mang mầm bệnh từ nơi bệnh sang nơi khoẻ.
Không tự đổ kháng sinh, thuốc tím, hoá chất vào nước theo lời mách. Nếu bệnh không dừng sau khi đã làm sạch nước và tách con bệnh, mời cán bộ thú y, thủy sản đến xem để có hướng xử lý đúng, kể cả việc có cần dùng thuốc hay không.
Chướng bụng và bệnh đường ruột: bắt đầu từ khay cám
Cám mốc, cám cũ. Cám viên để nơi ẩm, bao mở lâu ngày dễ mốc. Ếch ăn phải cám mốc có thể chướng bụng, bỏ ăn. Kiểm tra cám trước mỗi bữa, cám đổi màu, có mùi, vón cục thì bỏ.
Cho ăn quá no. Một bữa thật nhiều sau mấy bữa ít làm ếch ăn quá sức. Chia đều các bữa, giữ lượng ổn định, tăng dần theo cỡ ếch thay vì tăng đột ngột.
Đổi cám đột ngột. Chuyển sang loại cám khác, cỡ viên khác, nên trộn dần cám mới với cám cũ trong vài ngày để ếch quen.
Mồi sống bẩn. Côn trùng, giun, dế cho ếch ăn thêm phải sạch, không bắt ở chỗ phun thuốc, bãi rác. Mồi bẩn mang mầm bệnh thẳng vào ruột ếch.
Cách xử lý ban đầu. Khi thấy ếch chướng bụng, ngừng cho ăn một thời gian ngắn, dọn sạch sàn ăn, bỏ lô cám nghi ngờ. Cho ăn lại từ ít đến nhiều. Nếu ếch vẫn chết dần, mang mẫu đi hỏi người có chuyên môn.
Mù mắt, quay cổ: khó chữa nên phải phòng
Ở nhiều vùng nuôi ếch, người nuôi gọi chung là bệnh mù mắt hoặc quay cổ: mắt ếch đục trắng như phủ màng, đầu nghiêng hẳn về một phía, ếch bơi xoay vòng, không tìm được sàn ăn, gầy dần rồi chết. Đây là một trong những bệnh gây thiệt hại nặng ở các chỗ nuôi ếch mật độ cao.
Bệnh thường gắn với nước bẩn kéo dài, mật độ dày và chỗ nuôi dùng liên tục nhiều lứa không được vệ sinh kỹ. Một khi đã xuất hiện, bệnh khó xử lý ở quy mô nông hộ, và việc dùng thuốc nếu có cũng phải theo chỉ định chuyên môn. Vì vậy cách thực tế nhất là phòng: giữ nước sạch, không thả quá dày, tháo cạn, vệ sinh và để trống chỗ nuôi giữa các lứa.
Khi thấy ếch có dấu hiệu mắt đục, đầu nghiêng, tách ngay ra khỏi đàn. Những con bệnh nặng không còn ăn được thì xử lý theo hướng dẫn thú y địa phương, chôn sâu xa nguồn nước, không bán, không cho vật nuôi khác ăn. Ghi lại số con bệnh mỗi ngày để biết bệnh đang lan hay đã chững lại.
Nếu lứa trước đã có bệnh này, lứa sau càng phải làm kỹ khâu vệ sinh: lưới vèo cọ sạch, phơi nắng; bể tháo cạn, cọ, phơi; ao vét bùn, phơi đáy. Mua giống từ nơi đáng tin, hỏi kỹ lứa ếch đó có từng bị bệnh không.
Lở loét ở mõm, chân: sửa chỗ nuôi trước khi lo chữa
Lở loét ở ếch nuôi thường bắt đầu từ những vết trầy rất nhỏ. Ếch hoảng khi có người đến gần, nhảy đâm vào lưới, vào nắp; ếch tranh ăn cắn chân nhau; ếch ngồi lâu trên sàn nhám, thành bể có gờ sắc. Vết trầy ở mõm, đầu ngón chân, khớp chân là chỗ hay thấy nhất. Trong nước sạch, phần lớn vết trầy tự lành; trong nước bẩn, vết trầy loét rộng ra, có thể có mảng trắng bám.
Vì vậy khi thấy nhiều con loét mõm cùng lúc, hãy nhìn vào chỗ nuôi trước. Lưới có căng quá, cứng quá không; nắp có thấp quá khiến ếch nhảy lên là đụng không; sàn ăn có mảnh xốp vỡ, đinh, dây kẽm thò ra không; có ai hay đi lại, gõ vào bể làm ếch giật mình không. Sửa những chỗ đó thì số ca mới giảm hẳn.
Con đã loét nặng thì tách riêng ra thùng nước sạch, để chỗ yên tĩnh, ít người qua lại. Không cạo, nặn vết loét. Nếu vết loét lan nhanh, nhiều con cùng bị, hỏi cán bộ thú y, thủy sản về cách xử lý.
Thói quen phòng bệnh hằng ngày
Không có cách nào thay được những việc nhỏ làm đều đặn mỗi ngày. Một lịch đơn giản cho vèo, bể hoặc ao ếch:
- Sáng: nhìn sàn ăn, vớt cám thừa, vớt ếch chết; quan sát xem có con nào ngồi riêng, lờ đờ, đỏ chân, mắt đục.
- Ngửi và nhìn nước: có mùi hôi, váng nhớt, màu xanh đặc là phải thay nước hoặc giảm cám.
- Kiểm cám: mở bao lấy cám từ chỗ khô, đóng kín lại ngay; bỏ cám có mùi lạ.
- Chiều: cho ăn đúng giờ, đúng chỗ, đúng lượng; trời xấu thì giảm.
- Mỗi tuần: cọ sàn ăn, kiểm lưới, thành bể có chỗ sắc, nhám làm ếch trầy không; phân cỡ khi thấy chênh lệch.
- Mỗi lứa: tháo cạn, vệ sinh, phơi, để trống chỗ nuôi một thời gian trước lứa mới.
- Luôn ghi sổ: số ếch chết, lượng cám, thời tiết, việc đã làm.
Nhiều hộ nhận ra rằng số ếch chết giảm hẳn chỉ nhờ hai việc: không cho ăn dư và vớt ếch chết ngay buổi sáng. Hai việc đó không tốn tiền, chỉ cần đều tay.
Khi nào phải gọi cán bộ thú y, thủy sản
Hãy liên hệ cán bộ thú y, thủy sản hoặc khuyến nông xã khi gặp một trong những trường hợp sau:
- Ếch chết hàng loạt trong một hai ngày mà không rõ lý do.
- Đã làm sạch nước, giảm cám, tách con bệnh mà ếch vẫn tiếp tục bệnh, chết rải rác.
- Xuất hiện nhiều con mắt đục, quay cổ.
- Nhiều hộ nuôi ếch trong vùng cùng có ếch chết bất thường.
- Định dùng bất kỳ loại thuốc, hoá chất nào cho ếch.
Mang theo vài con ếch vừa chết hoặc đang bệnh trong túi sạch, mẫu nước, mẫu cám đang dùng và sổ ghi chép. Ếch đang được điều trị theo hướng dẫn chuyên môn phải chờ đủ thời gian cách ly mới được bán. Tuyệt đối không bán tháo ếch bệnh, ếch chết ra chợ: vừa có hại cho người ăn, vừa mang mầm bệnh đi xa.
Nếu ếch chết hàng loạt và hàng xóm cũng gặp tình trạng tương tự, hãy báo sớm cho thú y xã để họ nắm tình hình chung, thay vì mỗi nhà tự xoay xở riêng. Việc báo sớm giúp cả vùng khoanh được nguồn nước hay nguồn giống có vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Ếch bị đỏ chân ăn được không?
Không nên. Ếch bệnh có thể mang vi khuẩn, và nếu đã dùng thuốc thì còn dư lượng. Ếch bệnh, ếch chết nên được xử lý theo hướng dẫn thú y, chôn sâu xa nguồn nước, không bán và không dùng làm thức ăn cho vật nuôi khác.
Có nên tắm muối cho ếch bị bệnh không?
Tắm muối là cách dân gian nhiều người truyền nhau, nhưng nồng độ, thời gian không đúng có thể làm ếch yếu thêm vì da ếch rất nhạy. Thay vì tự làm, hãy tách con bệnh ra nước sạch và hỏi cán bộ thú y, thủy sản về cách xử lý phù hợp.
Ếch bỏ ăn mấy ngày có sao không?
Ếch bỏ ăn khi mới thả, sau phân cỡ, khi trời lạnh hoặc nắng nóng là thường gặp. Nếu bỏ ăn kéo dài kèm dấu hiệu lạ như đỏ chân, bụng chướng, mắt đục hoặc nước hôi thì cần kiểm tra nước, cám và theo dõi sát hơn.
Ếch quay cổ có lây sang con khác không?
Bệnh mù mắt, quay cổ thường xuất hiện ở nhiều con trong cùng chỗ nuôi, cho thấy có yếu tố lây lan và yếu tố môi trường chung. Cách an toàn là tách ngay con có dấu hiệu, làm sạch chỗ nuôi và hỏi người có chuyên môn.
Vì sao lứa ếch sau hay bệnh hơn lứa đầu?
Chỗ nuôi dùng liên tục tích lũy chất thải và mầm bệnh ở lưới, sàn, đáy bể, đáy ao. Nếu không tháo cạn, vệ sinh, phơi và để trống giữa các lứa, lứa sau gặp nhiều mầm bệnh hơn ngay từ đầu.
Có cần tiêm phòng cho ếch không?
Ở quy mô nông hộ, phòng bệnh cho ếch chủ yếu dựa vào nước sạch, cám tốt, mật độ vừa phải và vệ sinh chỗ nuôi. Nếu địa phương có chương trình hay hướng dẫn phòng bệnh cụ thể, cán bộ thú y, thủy sản sẽ là người tư vấn.