Nuôi vịt không cần ao là làm được, và nhiều hộ đang nuôi như vậy: vịt sống trong chuồng khô, ra sân lát gạch hoặc nền đất nện có độ dốc, uống và nhúng đầu ở máng nước đủ sâu. Thứ vịt thật sự cần không phải là cả một mặt ao để bơi, mà là nước sạch đủ ngập đầu để rửa mắt, rửa lỗ mũi và làm ướt lông khi trời nóng. Thiếu cái máng đó, vịt dễ đau mắt, bết lông, khó chịu nóng; có nó, vịt vẫn lớn và đẻ bình thường.
Cái khó của nuôi khô nằm ở chỗ khác: vịt nghịch nước rất bẩn, phân vịt loãng, nên nền chuồng và sân ướt nhanh hơn nuôi gà nhiều lần. Nuôi khô thành hay hỏng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc bạn giữ được nền khô và nước sạch. Bài này đi qua chuyện chọn con vịt hợp nuôi khô, cách bố trí chuồng và sân, máng nước, chất độn, các lỗi người mới hay mắc và chuyện nước thải với hàng xóm.
Vịt cần nước để làm gì, và máng thay ao được tới đâu
Muốn nuôi khô cho đúng, trước hết phải hiểu nước làm gì cho con vịt. Thứ nhất là uống: vịt uống nhiều và hay uống xen kẽ với ăn, vì thức ăn khô dính ở mỏ phải có nước mới nuốt trôi. Thứ hai là vệ sinh đầu: vịt nhúng cả mỏ và đầu xuống nước để rửa mắt, đẩy cặn ra khỏi lỗ mũi. Đây là lý do máng nông chỉ đủ uống thường dẫn tới vịt đỏ mắt, chảy nước mắt, mắt dính.
Thứ ba là điều hoà thân nhiệt và chăm lông. Vịt không có tuyến mồ hôi; ngày nắng nóng, vịt hạ nhiệt chủ yếu qua thở và qua làm ướt thân. Vịt cũng rỉa lông, bôi dầu từ tuyến phao câu lên lông; có nước thì việc này dễ hơn, lông bóng và kín hơn. Ao đáp ứng cả ba nhu cầu này cùng lúc, nhưng một máng sâu, nước thay thường xuyên, cộng với chỗ mát, đáp ứng được hai nhu cầu đầu gần như trọn vẹn và nhu cầu thứ ba ở mức đủ dùng.
Điều máng không thay được là không gian vận động trên nước và nguồn thức ăn tự nhiên như tôm tép, ốc, bèo trong ao. Vì vậy vịt nuôi khô phụ thuộc gần như hoàn toàn vào thức ăn bạn cho. Ngược lại, nuôi khô có cái lợi: không làm bẩn ao cá, không làm đục mương chung, dễ kiểm soát dịch bệnh vì vịt không tiếp xúc với vịt trời hay đàn vịt khác qua nguồn nước.
Con vịt nào hợp nuôi khô, con nào không
Không phải loại vịt nào cũng hợp nuôi khô như nhau. Bảng dưới so ở mức nông hộ, dựa trên tập tính chung của từng nhóm, để bạn chọn trước khi mua con giống.
| Nhóm | Mức hợp nuôi khô | Lý do chính |
|---|---|---|
| Vịt thịt lớn nhanh (dòng siêu thịt) | Hợp | Ít vận động, quen ăn thức ăn hỗn hợp, thời gian nuôi ngắn; cần sân rộng vừa và máng sâu. |
| Vịt đẻ lấy trứng | Hợp nếu chuồng tốt | Cần ổ đẻ khô, ánh sáng đều, thức ăn đủ chất; nuôi khô giúp trứng sạch hơn nếu nền khô. |
| Vịt cỏ, vịt chạy đồng | Kém hợp | Quen đi kiếm ăn, vận động nhiều; nhốt sân nhỏ dễ stress, mổ nhau, bỏ ăn. |
| Ngan (vịt xiêm) | Rất hợp | Ít ham nước, sống tốt trên cạn, chỉ cần máng uống sâu và chỗ đậu cao. |
Nếu bạn mới bắt đầu, ngan hoặc vịt thịt nuôi một lứa nhỏ là cách dễ học nhất. Vịt cỏ, vịt chạy đồng vốn sống nhờ đồng ruộng, ép vào sân hẹp là đi ngược tập tính. Chọn con giống khoẻ thì nhìn mắt sáng, lông khô mượt, chân đứng vững, rốn khô kín, đàn đều cỡ; các dòng giống cụ thể nên hỏi nơi bán và cán bộ khuyến nông ở xã.
Bố trí chuồng ngủ và sân chơi
Mô hình nuôi khô phổ biến ở nông hộ gồm hai phần nối liền: chuồng có mái để vịt ngủ và tránh mưa, sân có rào để vịt ăn uống, đi lại ban ngày. Một số điểm nên làm ngay từ đầu, vì sửa sau rất tốn công:
- Chuồng đặt nơi cao ráo, nền cao hơn mặt đất xung quanh, không đọng nước mưa. Mái che kín phía hướng mưa tạt, hướng còn lại để thoáng.
- Sân dốc nhẹ về một phía, cuối dốc có rãnh thu nước dẫn vào hố lắng hoặc hố ủ, không chảy tràn sang vườn nhà bên.
- Khu máng nước đặt ở đầu thấp của sân, xa chuồng ngủ, để nước vịt vẩy ra không chảy ngược vào chỗ nằm.
- Có bóng mát: giàn cây leo, lưới che hoặc mái phụ trên một phần sân; trưa hè vịt cần chỗ đứng mát gần nước.
- Rào đủ kín để chặn chó, mèo, chồn, rắn; ban đêm vịt dễ hoảng loạn, giẫm nhau khi bị thú quấy.
- Mật độ vừa phải: nhốt dày thì nền ướt nhanh, vịt mổ lông nhau. Nên bắt đầu thưa rồi điều chỉnh theo độ khô của nền.
Diện tích cụ thể tuỳ loại vịt và tuổi, sách kỹ thuật khuyến nông mỗi nơi ghi một mức khác nhau. Cách thực tế nhất là quan sát: nền vẫn ướt nhão vào buổi sáng dù đã thay độn là dấu hiệu nuôi quá dày hoặc chuồng thiếu thoát nước.
Làm máng nước cho vịt nuôi khô
Máng nước là trái tim của mô hình nuôi khô. Làm đúng thì vịt khoẻ mà sân đỡ ướt; làm sai thì hoặc vịt đau mắt, hoặc cả sân thành bãi bùn. Trình tự nên theo:
- Chọn máng dài, hẹp và đủ sâu để vịt nhúng ngập đầu, nhưng không đủ rộng để vịt trèo vào tắm cả người. Máng ống nhựa lớn xẻ dọc, máng xây gạch láng xi măng, máng tôn đều dùng được.
- Kê máng trên một sàn lưới hoặc nền sỏi có rãnh thoát bên dưới, để nước vịt vẩy ra rơi xuống và chảy đi chứ không đọng trên nền.
- Đặt máng ở độ cao vừa tầm cổ vịt, nâng dần theo tuổi; máng quá thấp vịt dễ giẫm vào làm bẩn.
- Thay nước ít nhất hai lần mỗi ngày, ngày nóng thì nhiều hơn. Nước đục, có váng thức ăn là phải thay ngay.
- Cọ máng hằng ngày, định kỳ phơi khô; rêu và nhớt bám thành máng là nơi vi khuẩn sinh sôi.
- Đặt máng thức ăn cách máng nước một đoạn vừa phải: đủ gần để vịt đi lại uống, đủ xa để thức ăn không bị nước làm nhão, lên men.
Nhiều hộ để thêm một chậu nước nông vào trưa nắng gắt cho vịt dầm chân, rồi dọn ngay khi trời dịu. Đó là cách tốt, miễn là chậu nằm trên nền thoát nước và không để qua đêm.
Giữ nền khô: chất độn, đảo độn và thoát nước
Chọn chất độn hút ẩm. Trấu, mùn cưa từ gỗ không tẩm hoá chất, rơm băm ngắn là những thứ nông hộ dễ có. Lớp độn dày vừa đủ để vịt nằm không chạm nền. Rơm dài để nguyên dễ bết, mốc nhanh hơn rơm băm.
Đảo và bổ sung thường xuyên. Mỗi ngày nhìn lại chỗ gần máng và cửa chuồng, nơi ướt nhất. Cào bỏ phần bết, rắc thêm độn mới lên trên. Chuồng đã có mùi khai nồng là đã để quá lâu.
Dọn sạch giữa hai lứa. Hết lứa, bỏ toàn bộ độn cũ ra hố ủ, quét rửa, để chuồng khô và trống một thời gian trước khi thả lứa mới. Cách "cùng vào cùng ra" này giúp cắt vòng bệnh giữa các lứa.
Độn lót sinh học thì làm đúng hướng dẫn. Một số hộ dùng đệm lót có men vi sinh. Cách này cần độ dày, độ ẩm và việc đảo đúng theo hướng dẫn của nơi cung cấp men hoặc cán bộ khuyến nông; với vịt, đệm dễ bị quá ướt hơn với gà, nên phải theo dõi sát.
Đừng để độn mốc. Độn mốc vừa làm vịt hít phải bào tử nấm, vừa có thể bị vịt mổ ăn. Vịt nhạy với độc tố nấm mốc, nên độn có đốm mốc xanh, đen là phải bỏ.
Những lỗi người mới nuôi khô hay mắc
Chỉ cho uống bằng máng nông hoặc bình nhỏ. Vịt uống được nhưng không rửa được đầu. Sau một thời gian, mắt vịt đỏ, có ghèn, lông đầu bết. Đổi sang máng sâu thường thấy cải thiện, nhưng vịt mắt sưng, mờ hẳn thì nên hỏi thú y.
Cho vịt tắm thoải mái trong thau lớn đặt giữa sân. Vịt vui, nhưng một buổi là sân thành bùn, độn trong chuồng ướt theo chân vịt. Nước tắm phải nằm trên khu thoát nước riêng, không đặt giữa nơi vịt nằm.
Nuôi quá dày ngay từ lứa đầu. Nền ướt, mùi nặng, vịt mổ lông nhau, chậm lớn. Lứa đầu nên nuôi ít để học cách giữ khô, lứa sau mới tăng.
Để thức ăn ướt qua đêm. Cám trộn nước để lâu dễ chua, mốc, nhất là mùa nồm. Chỉ trộn đủ ăn trong bữa.
Quên chỗ mát. Sân lát gạch giữa trưa hè rất nóng. Vịt há mỏ thở, xoè cánh, đứng dồn quanh máng là đang chịu nóng; cần che bớt nắng và tăng nước mát.
Nước thải, phân vịt và chuyện với hàng xóm
Nuôi khô không có nghĩa là không có nước thải. Nước rửa máng, nước vịt vẩy ra, nước rửa chuồng đều mang theo phân và thức ăn thừa. Nếu cho chảy thẳng ra rãnh chung hay mương trước nhà, mùi và ruồi sẽ tới nhà bên trước khi tới lượt bạn thấy. Cách đơn giản ở nông hộ là dẫn nước về một hố lắng có nắp, phần cặn vớt ra ủ cùng độn chuồng, phần nước trong dùng tưới gốc cây xa nhà.
Phân vịt và nước thải chuồng vịt có mùi tanh nồng đặc trưng, nặng hơn khi trời nóng ẩm. Mùi thường bốc mạnh nhất ở hai chỗ: hố lắng không có nắp và góc chuồng gần máng, nơi độn ướt lâu ngày. Đậy nắp hố, rắc độn khô lên chỗ ướt, dọn phân dưới sàn lưới đều đặn là ba việc rẻ nhất mà giảm được phần lớn mùi.
Độn chuồng vịt trộn phân là nguồn phân hữu cơ tốt sau khi ủ hoai. Ủ có che phủ, đặt xa giếng nước và xa nhà hàng xóm. Phân tươi không nên bón thẳng cho rau ăn lá.
Về pháp lý, Luật Chăn nuôi 2018 đặt ra nghĩa vụ kê khai hoạt động chăn nuôi với chính quyền cấp xã cho chăn nuôi nông hộ và yêu cầu xử lý chất thải không gây ô nhiễm; một số khu vực, như nội thành, không được phép chăn nuôi. Chi tiết thi hành nằm ở các nghị định, thông tư và quy định của tỉnh, có thể đã thay đổi, nên bạn hỏi cán bộ xã hoặc cán bộ thú y trước khi dựng chuồng và kiểm văn bản hiện hành. Một câu chào hỏi hàng xóm trước khi nuôi cũng giúp tránh nhiều phiền toái hơn mọi tấm lưới che.
Câu hỏi thường gặp
Vịt nuôi khô có chậm lớn hơn vịt nuôi có ao không?
Nếu thức ăn đủ chất, máng nước sâu và nền khô, vịt thịt nuôi khô lớn không thua vịt có ao, nhiều nơi còn đều đàn hơn vì kiểm soát được khẩu phần. Vịt chậm lớn khi nuôi khô thường là do nền ướt, nóng, nuôi quá dày hoặc thức ăn kém.
Có cần cho vịt tắm định kỳ không?
Không bắt buộc nếu máng đủ sâu để vịt nhúng đầu và vẩy nước lên lưng. Một chậu nước dầm vào giờ nóng là đủ. Điều cần tránh là để vịt tắm trên nền không thoát nước, làm ướt chỗ nằm.
Nuôi vịt trên sàn lưới cao có được không?
Được, nhiều trại dùng sàn nhựa hoặc sàn lưới để phân rơi xuống dưới, vịt luôn khô chân. Với nông hộ, sàn cần chắc, mắt lưới vừa chân vịt để không kẹt, và khu dưới sàn phải dọn phân thường xuyên để không bốc mùi.
Mùa mưa nuôi khô có khó hơn không?
Khó hơn rõ rệt vì độn hút ẩm từ không khí, sân không khô. Mùa mưa nên giảm mật độ, che kín hướng mưa tạt, tăng lượng độn, kiểm tra thức ăn kỹ hơn vì cám dễ mốc trong thời tiết nồm ẩm.
Nuôi khô có giảm nguy cơ bệnh không?
Có ở một số mặt: vịt không dùng chung nguồn nước với vịt trời hay đàn khác nên khó lây bệnh qua nước. Nhưng nếu nền ướt và chật, bệnh đường hô hấp, viêm chân, nấm lại tăng. Lợi ích chỉ có khi giữ được vệ sinh.
Ngan có cần máng sâu như vịt không?
Ngan ít ham nước hơn vịt nhưng vẫn cần nước sạch đủ sâu để nhúng mỏ, rửa mắt. Máng cho ngan có thể nhỏ hơn máng vịt một chút, vẫn phải thay nước thường xuyên và đặt trên chỗ thoát nước.