Phân thỏ là nguồn phân hữu cơ tốt cho vườn nhà: dạng viên khô, ít mùi, dễ gom, dễ rải, và theo kinh nghiệm của nhiều người làm vườn thì ít gây xót rễ hơn phân gà tươi. Phân thỏ khô sạch có thể rải mỏng quanh gốc cây lâu năm, nhưng với rau ăn lá, rau ăn sống và chậu cây trong nhà thì nên ủ hoai trước khi dùng để giảm mầm bệnh, hạt cỏ và mùi.
Với hộ nuôi thỏ, phân thỏ là phần sản phẩm hay bị coi nhẹ. Gom đúng cách thì chuồng sạch hơn, mùi giảm, và vườn rau, cây ăn trái có thêm một nguồn phân không mất tiền. Bài này nói từ khâu gom phân trong chuồng, cách ủ ở quy mô gia đình, cách dùng cho từng loại cây và những lưu ý an toàn. Phần kỹ thuật ủ phân chuồng nói chung, mô hình vườn – ao – chuồng không bàn sâu ở đây.
Phân thỏ khác phân gà, phân bò ở chỗ nào
So với các loại phân chuồng quen thuộc khác ở nông hộ, phân thỏ có vài đặc điểm riêng. Bảng dưới so sánh ở mức kinh nghiệm thực hành, không phải số đo phòng thí nghiệm:
| Đặc điểm | Phân thỏ | Phân gà | Phân bò |
|---|---|---|---|
| Dạng | Viên tròn, khô, rời | Nhão, dính, lẫn chất độn | Bánh nhão, nhiều nước |
| Mùi khi tươi | Nhẹ, mùi khai chủ yếu từ nước tiểu | Nặng, hăng | Vừa phải |
| Độ "nóng" khi bón tươi | Ít gây xót rễ theo kinh nghiệm nhiều người | Dễ xót rễ, cần ủ | Thường cần ủ cho hoai |
| Dễ gom, dễ chở | Rất dễ, nhẹ | Vừa | Nặng, cồng kềnh |
| Lượng mỗi hộ có | Ít, theo số thỏ | Tùy đàn | Nhiều |
Ưu điểm lớn nhất của phân thỏ ở nông hộ là sự tiện: phân rơi xuống khay đã gần như khô, gom bằng chổi, đựng vào bao, rải bằng tay. Hạn chế là lượng không nhiều, và thường lẫn nước tiểu, chất độn, cỏ thừa, nên chất lượng thực tế phụ thuộc vào cách gom. Hàm lượng dinh dưỡng của phân thỏ cũng thay đổi theo khẩu phần: thỏ ăn nhiều thức ăn tinh cho phân khác thỏ ăn toàn cỏ.
Gom phân thỏ hằng ngày: sạch chuồng và giữ chất phân
Cách gom quyết định phân thỏ của bạn là phân tốt hay một thứ hỗn hợp ẩm, hôi. Ở chuồng lồng có khay hứng, phân và nước tiểu rơi xuống khay. Nếu khay để trống, nước tiểu đọng lại làm phân ướt, khai; nếu khay có lớp độn khô như trấu, mùn cưa sạch, rơm vụn, lớp độn hút nước tiểu, phân giữ được khô hơn.
Khi dọn, gom cả phân lẫn chất độn vào thùng hoặc bao có nắp, để ở chỗ có mái che. Không đổ đống ngoài trời không che, vì mưa làm phân trôi chất dinh dưỡng, nước rỉ chảy ra đất xung quanh, và đống phân ướt hút ruồi. Cỏ thừa lẫn trong phân không sao, khi ủ sẽ phân huỷ cùng.
Nên tách riêng phân của thỏ đang bệnh, đang trong ô cách ly. Phần này không đem dùng ngay cho vườn rau mà ủ riêng lâu hơn, hoặc xử lý theo hướng dẫn của thú y nếu thỏ mắc bệnh truyền nhiễm.
Một số nhà làm thêm một tấm lưới nhỏ trên khay để tách viên phân khỏi nước tiểu và chất độn. Cách này cho ra phân viên khá sạch, hợp dùng cho chậu cây, nhưng tốn công hơn. Với vườn lớn, gom chung cả phân lẫn độn rồi đem ủ là đơn giản và đủ dùng.
Dùng thẳng hay phải ủ: khi nào làm cách nào
Dùng thẳng được: rải mỏng quanh gốc cây lâu năm. Phân thỏ khô, sạch, không lẫn nhiều nước tiểu có thể rải mỏng quanh tán cây ăn trái, cây lâu năm, cách xa gốc một chút, rồi phủ lớp đất mỏng hoặc rơm. Vì viên phân phân huỷ từ từ, cây nhận dinh dưỡng chậm.
Nên ủ: rau ăn lá, rau ăn sống. Phân chuồng tươi nào cũng có thể mang vi khuẩn đường ruột. Với rau như xà lách, rau thơm, cải ăn sống, nên dùng phân đã ủ hoai và không bón sát ngày thu hoạch.
Nên ủ: phân lẫn nhiều nước tiểu, chất độn ướt. Hỗn hợp này dễ bốc mùi khai, nóng lên và có thể làm xót rễ cây non nếu bón tươi. Ủ giúp ổn định.
Nên ủ: chậu cây, cây con, bầu ươm. Rễ cây trong chậu và cây con nhạy cảm, đất ít nên dễ bị quá liều. Phân ủ hoai, trộn đều với đất là an toàn hơn.
Nên ủ: phân có lẫn hạt cỏ. Thỏ ăn cỏ có hạt, một số hạt đi qua đường ruột vẫn nảy mầm được. Đống ủ nóng giúp giảm hạt cỏ mọc lên trong luống rau.
Ủ phân thỏ ở quy mô gia đình
Lượng phân thỏ của một hộ thường không nhiều, nên một đống ủ nhỏ hoặc vài thùng ủ là đủ. Cách làm đơn giản như sau:
- Chọn chỗ có mái che hoặc che được bằng bạt, nền cao, không đọng nước, cách xa giếng, bếp và chỗ ngủ.
- Trộn phân thỏ cùng chất độn với vật liệu khô như rơm, lá khô, vỏ trấu, thân cỏ già thái nhỏ để đống ủ không quá ướt và thoáng khí.
- Đắp thành lớp, giữ độ ẩm vừa phải: bốc một nắm bóp lại thấy ẩm tay nhưng không chảy nước. Khô quá thì tưới thêm, ướt quá thì thêm rơm, lá khô.
- Che phủ đống ủ để giữ nhiệt, tránh mưa và ruồi.
- Đảo trộn định kỳ để phần ngoài vào trong, giúp ủ đều và thoáng khí.
- Phân được coi là hoai khi đống ủ đã nguội, có màu nâu sẫm, tơi xốp, mùi như đất ẩm, không còn mùi khai, không nhận ra viên phân và cỏ ban đầu.
Thời gian ủ dài ngắn tùy thời tiết, độ ẩm, cách đảo; mùa nóng nhanh hơn mùa lạnh. Không cần vội: đống ủ chưa hoai thì để thêm. Nếu đống ủ bốc mùi thối, thường là quá ướt và thiếu khí, thêm vật liệu khô và đảo lại.
Dùng phân thỏ cho từng loại cây trong vườn nhà
Mỗi loại cây cần cách bón khác nhau. Một số gợi ý thực hành:
- Rau ăn lá: trộn phân thỏ đã ủ hoai vào đất khi làm luống, trước khi gieo trồng; bón thúc thì rải phân hoai giữa hàng, xới nhẹ, tưới nước.
- Rau ăn quả như cà, ớt, bầu bí: bón lót phân hoai vào hố trồng, sau đó bón thúc quanh gốc khi cây ra hoa, nuôi quả.
- Cây ăn trái lâu năm: rải quanh mép tán, nơi có nhiều rễ hút, vùi nhẹ hoặc phủ rơm; có thể dùng phân khô sạch chưa ủ với lớp mỏng.
- Chậu cây, hoa trồng chậu: chỉ dùng phân đã ủ hoai, trộn một phần nhỏ vào đất chậu; rải một ít lên mặt chậu rồi tưới khi bón thúc.
- Đất trồng bị chai, bạc màu: phân thỏ ủ trộn cùng rơm, lá mục giúp cải thiện độ tơi xốp qua nhiều vụ.
Lượng bón bao nhiêu phụ thuộc loại đất, loại cây và độ hoai của phân, nên cách an toàn là bắt đầu ít, quan sát cây vài tuần rồi điều chỉnh. Lá cây non bị vàng mép, cháy mép sau khi bón có thể là dấu hiệu bón quá tay hoặc phân chưa hoai. Phân hữu cơ tốt nhất khi dùng đều đặn qua nhiều vụ chứ không phải dồn nhiều một lúc. Ghi lại luống nào đã bón, bón khi nào, giúp bạn so được hiệu quả giữa các vụ.
Lưu ý an toàn khi dùng phân thỏ
Phân của thỏ đang dùng thuốc. Thỏ đang được thú y chữa bệnh có thể thải tồn dư thuốc qua phân. Gom riêng, ủ lâu hơn và không dùng ngay cho rau ăn sống.
Phân của thỏ chết vì bệnh truyền nhiễm. Phân và chất độn trong lồng thỏ nghi mắc bệnh như bại huyết thỏ phải xử lý theo hướng dẫn của thú y, không đem bón vườn.
Rửa tay sau khi làm. Đeo găng khi gom, trộn, rải phân; rửa tay bằng xà phòng sau đó, nhất là trước khi nấu ăn. Trẻ nhỏ không chơi gần đống ủ.
Không bón sát ngày thu hoạch. Với rau ăn lá, rau ăn sống, giữ một khoảng thời gian giữa lần bón cuối và ngày hái; rửa rau kỹ trước khi ăn.
Không để nước rỉ chảy ra nguồn nước. Đống ủ, thùng phân phải đặt xa giếng, ao, mương; nước rỉ có thể làm ô nhiễm nguồn nước chung.
Nước tiểu thỏ, mùi và chuyện với hàng xóm
Phần gây mùi trong chuồng thỏ chủ yếu là nước tiểu chứ không phải phân viên. Nước tiểu thỏ có mùi khai nồng, đôi khi có màu vàng đậm, cam hoặc đỏ nâu tùy thức ăn, không hẳn là dấu hiệu bệnh. Khi đọng lâu trên khay, nền, nước tiểu bốc hơi khai, hút ruồi.
Cách xử lý thực tế ở nông hộ là để chất độn hút nước tiểu rồi đem ủ chung với phân, thay vì tìm cách hứng riêng. Một số người làm vườn có pha loãng nước tiểu thỏ để tưới cây, nhưng cách này dễ quá tay làm cháy lá, cháy rễ; nếu muốn thử, chỉ thử trên vài cây, pha rất loãng và quan sát.
Với hàng xóm, phân thỏ ủ có che, đặt xa ranh giới đất, không để nước rỉ chảy sang, là ít khi gây chuyện. Phân hoai còn là thứ dễ đem biếu nhà bên trồng rau, một cách giữ hoà khí đơn giản ở xóm quê.
Phân thỏ cũng là thức ăn ưa thích của trùn quế. Nhiều hộ nuôi thỏ kết hợp nuôi trùn quế trên phân thỏ để có thêm phân trùn cho vườn và thức ăn cho gà, cá; phần này có bài riêng ở chuyên mục nuôi trùn quế.
Phơi khô, bảo quản và đóng bao phân thỏ
Nhà nuôi ít thỏ thường thấy phân gom mỗi ngày chỉ được một ít, chưa đủ một đống ủ. Cách làm là tích dần: phân khô rời thì trải mỏng phơi dưới nắng nhẹ hoặc chỗ thoáng gió cho khô hẳn, rồi cho vào bao dứa, thùng có nắp; phân lẫn chất độn ẩm thì đổ dần vào thùng ủ, mỗi lần đổ phủ thêm một lớp rơm, lá khô.
Phân thỏ khô bảo quản ở chỗ khô ráo, có mái che, kê cao khỏi nền giữ được khá lâu. Bao phân không nên để sát vách nhà ở, vì khi ẩm lên vẫn có mùi và hút côn trùng. Phân đã ủ hoai nếu chưa dùng hết thì để nơi râm, đậy kín để không khô cứng và không bị mưa rửa trôi.
Nếu định đem phân biếu hoặc đổi với nhà khác, nên dùng phân đã ủ hoai, đóng bao gọn, ghi nhớ lô phân đó lấy từ lồng nào, thời gian nào. Lỡ sau này đàn thỏ có bệnh, bạn biết được phân nào đã đi đâu để báo cho người nhận.
Câu hỏi thường gặp
Phân thỏ có cần ủ không?
Không bắt buộc với cây ăn trái lâu năm nếu phân khô, sạch và rải mỏng. Nhưng với rau ăn sống, chậu cây, cây con, hoặc phân lẫn nhiều nước tiểu, nên ủ hoai trước để giảm mầm bệnh, hạt cỏ và nguy cơ xót rễ.
Phân thỏ bón cho lan, cây cảnh được không?
Dùng được nếu là phân đã ủ hoai và dùng lượng ít. Lan và nhiều cây cảnh có rễ nhạy, giá thể ít, dễ bị quá liều hoặc úng nếu phân giữ ẩm nhiều. Bắt đầu với lượng nhỏ và quan sát rễ, lá.
Phân thỏ để lâu có mất chất không?
Phân để ngoài trời bị mưa rửa trôi và nắng làm bay hơi sẽ mất một phần chất dinh dưỡng. Gom vào bao, thùng có nắp, để chỗ có mái che, hoặc đem ủ, thì giữ được tốt hơn.
Có thể bán phân thỏ không?
Nhiều hộ bán hoặc đổi phân thỏ cho người trồng rau, trồng hoa quanh xóm ở mức nhỏ lẻ. Muốn kinh doanh phân bón như một sản phẩm thương mại có nhãn mác thì phải theo quy định về phân bón; bạn hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương trước khi làm.
Phân thỏ có hạt cỏ mọc lên trong vườn không?
Có thể có, vì một số hạt cỏ đi qua ruột thỏ vẫn còn nảy mầm được. Ủ nóng giúp giảm đáng kể. Nếu dùng phân tươi, nên chú ý nhổ cỏ sớm ở chỗ đã bón.
Nước tiểu thỏ màu đỏ có phải thỏ bị bệnh không?
Không nhất thiết. Nước tiểu thỏ có thể chuyển màu cam, đỏ nâu do sắc tố trong thức ăn. Nhưng nếu thỏ đi tiểu khó, tiểu ra máu thật, kèm bỏ ăn, đau, thì cần hỏi thú y.