Heo bỏ ăn, sốt hoặc đỏ da là ba dấu hiệu cho thấy heo đang ốm và cần được xem kỹ ngay trong ngày. Nếu chỉ một con bỏ một bữa nhưng vẫn nhanh nhẹn, không sốt, hãy tách theo dõi và kiểm tra nước, thức ăn, nhiệt chuồng. Nếu nhiều con cùng bỏ ăn, sốt, da đỏ tím, ho thở khó, có mụn nước ở miệng móng, đi loạng choạng hay có con chết bất thường, phải cách ly và gọi cán bộ thú y ngay, không tự tiêm thuốc rồi chờ.
Người nuôi nông hộ không cần biết chẩn đoán từng bệnh — việc đó cần thú y và nhiều khi cần xét nghiệm. Cái cần là thói quen quan sát đàn mỗi bữa ăn để phát hiện sớm, biết nhóm dấu hiệu nào là khẩn cấp, và biết kể lại cho thú y đúng những thông tin họ cần.
Quan sát đàn heo mỗi bữa ăn
Bữa ăn là lúc dễ phát hiện heo ốm nhất, vì heo khoẻ luôn tranh nhau lên máng. Mỗi bữa, hãy dành vài phút nhìn theo thứ tự:
- Ai không lên máng: con nằm lì một góc, đứng dậy chậm, ăn vài miếng rồi bỏ đi.
- Dáng nằm và dáng đi: nằm chồng đống dù trời không lạnh, run, đi khập khiễng, đi xiêu vẹo, đầu nghiêng.
- Da và tai: đỏ ửng, có nốt, có mảng tím ở tai, bụng, chân; da khô ráp, ngứa, cọ vào vách.
- Mắt và mũi: chảy nước mắt, có ghèn, chảy nước mũi, mí mắt sưng.
- Hơi thở: thở nhanh, thở bụng, ho, há miệng thở khi trời không nóng.
- Phân và nước tiểu: phân lỏng, có máu, có nhầy, quá khô thành viên nhỏ; nước tiểu đỏ, đục.
- Miệng, mõm, móng: chảy nước dãi, có mụn nước hoặc vết loét, heo ngại đứng.
- Máng và núm uống: máng còn cám bất thường, núm uống có chạy không.
Ghi lại số con ăn kém mỗi ngày trong sổ. Một con số tăng dần qua hai ba ngày là tín hiệu quan trọng hơn bất kỳ dấu hiệu riêng lẻ nào.
Người nuôi lâu năm còn để ý cả tiếng kêu và mùi chuồng: một đàn khoẻ ồn ào lúc đói, im lặng sau khi ăn no; một đàn bắt đầu ốm thường lặng lẽ khác thường từ lúc cho ăn, hoặc có mùi phân lạ. Những thay đổi nhỏ như vậy dễ bị bỏ qua nếu người cho ăn đổ cám rồi đi ngay. Dừng lại vài phút sau khi đổ cám là thói quen rẻ nhất mà hiệu quả nhất trong chăn nuôi nông hộ.
Đo thân nhiệt cho heo
Sờ tai chỉ cho cảm giác, đo nhiệt độ mới cho con số để báo thú y. Dùng nhiệt kế dành cho thú y hoặc nhiệt kế điện tử, đo ở hậu môn: đưa nhẹ đầu nhiệt kế vào, nghiêng sát thành ruột, giữ đến khi nhiệt kế báo. Nên đo khi heo đang nằm yên, không vừa chạy nhảy, không vừa ăn xong, và tránh đo vào giữa trưa nắng khi chuồng rất nóng.
Thân nhiệt bình thường của heo cao hơn người, thường quanh mức 39 độ C, heo con hơi cao hơn heo lớn. Khi đo thấy từ khoảng 40 độ trở lên kèm bỏ ăn, mệt, hãy coi là heo sốt. Một cách hay là đo thêm vài con khoẻ trong cùng ô để so sánh; nếu cả ô đều cao do trời nóng thì khác với chỉ vài con cao vọt.
Nhiệt kế dùng xong phải rửa sạch và sát trùng trước khi đo con khác, để không mang mầm bệnh từ con này sang con kia. Đo con khoẻ trước, con nghi ốm sau. Ghi lại nhiệt độ từng con kèm giờ đo, đó là thông tin thú y cần nhất khi tới. Đánh dấu con đã đo bằng bút sáp chăn nuôi hoặc phấn màu trên lưng để không nhầm con, nhất là khi trong ô có nhiều heo giống nhau.
Nhóm dấu hiệu và mức độ khẩn cấp
Bảng dưới giúp xếp ưu tiên, không dùng để tự chẩn đoán. Nhiều bệnh có dấu hiệu giống nhau, chỉ thú y và xét nghiệm mới phân biệt được:
| Dấu hiệu | Có thể liên quan | Nên làm |
|---|---|---|
| Nhiều con sốt cao, bỏ ăn, da đỏ tím, chết nhanh | Dịch tả heo châu Phi, dịch tả heo cổ điển, tụ huyết trùng, tai xanh… | Cách ly, không bán, báo thú y xã ngay |
| Mụn nước ở miệng, mõm, vành móng, chảy dãi, què | Lở mồm long móng | Cách ly, báo thú y ngay; bệnh phải khai báo |
| Ho, thở bụng, sốt, chậm lớn | Các bệnh đường hô hấp, tai xanh | Tách con ốm, kiểm tra thông gió, gọi thú y |
| Đi xiêu vẹo, co giật, đầu nghiêng, sốt | Liên cầu khuẩn, ngộ độc, bệnh thần kinh | Gọi thú y ngay; đeo găng khi tiếp xúc |
| Tiêu chảy một vài con, vẫn ăn | Đổi thức ăn, thức ăn ôi, nước bẩn, ký sinh trùng | Tách theo dõi, xem lại thức ăn và nước; gọi thú y nếu kéo dài hoặc lan |
| Ngứa, cọ vách, da sần | Ghẻ, ký sinh trùng ngoài da | Hỏi thú y về cách xử lý cả ô |
Một số bệnh trong bảng thuộc danh mục bệnh động vật phải khai báo theo Luật Thú y. Không cần biết chính xác là bệnh gì mới báo; thấy dấu hiệu nghi ngờ là báo.
Bệnh từ heo có thể lây sang người
Liên cầu khuẩn lợn. Vi khuẩn liên cầu ở heo có thể lây sang người qua vết xước ở tay khi giết mổ, xẻ thịt, hoặc khi ăn thịt, tiết canh, lòng heo chưa nấu chín từ heo bệnh. Ở người, bệnh có thể nặng, gây viêm màng não, nhiễm trùng máu, điếc, thậm chí tử vong. Vì vậy tuyệt đối không giết mổ heo ốm, heo chết để ăn hoặc bán.
Một số bệnh ký sinh trùng. Ăn thịt heo tái, sống, nem chua làm từ thịt không qua kiểm soát có nguy cơ nhiễm một số loại giun sán từ heo. Thịt heo phải được nấu chín kỹ.
Khi chăm heo ốm. Đeo găng tay khi tiếp xúc với heo ốm, xác heo, máu, dịch tiết; rửa tay bằng xà phòng sau đó; vết xước ở tay phải được băng kín. Người trong nhà có sốt, đau đầu dữ dội, cứng gáy sau khi tiếp xúc với heo ốm cần đi khám ngay và nói rõ với bác sĩ về việc đã tiếp xúc.
Không tiết canh. Tiết canh heo là món có nguy cơ cao nhất vì máu sống chứa mầm bệnh nếu heo nhiễm. Ngành y tế đã nhiều lần khuyến cáo không ăn tiết canh.
Vì sao không tự tiêm thuốc theo lời mách
Ở nhiều vùng, heo bỏ ăn là người nuôi ra hiệu thuốc thú y mua kháng sinh, hạ sốt về tiêm thử. Cách này có nhiều rủi ro. Thứ nhất, nếu là bệnh do virus như dịch tả heo châu Phi, tai xanh, kháng sinh không có tác dụng với virus, chỉ làm mất thời gian vàng để khai báo và cách ly. Thứ hai, tiêm bằng một kim cho nhiều con có thể truyền bệnh sang con khoẻ. Thứ ba, dùng sai thuốc, sai liều làm vi khuẩn kháng thuốc và để lại tồn dư trong thịt.
Kháng sinh và thuốc thú y khác cần được dùng theo chỉ định của người có chuyên môn: đúng bệnh, đúng thuốc, đúng liều, đúng thời gian, và tuân thủ thời gian ngừng thuốc trước khi bán heo giết mổ. Quy định về quản lý thuốc thú y và sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi ngày càng chặt; người nuôi nên kiểm tra văn bản hiện hành và hỏi thú y xã.
Việc người nuôi nên làm là phòng bệnh: chuồng sạch, khô, thoáng; thức ăn tốt; nước sạch; an toàn sinh học; và tiêm phòng theo hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương. Các bệnh như dịch tả heo cổ điển, lở mồm long móng, tụ huyết trùng, phó thương hàn, tai xanh đều có vắc-xin; loại nào cần cho đàn nhà mình, tiêm lúc nào, do thú y tư vấn theo tình hình dịch trong vùng.
Khi gọi thú y: chuẩn bị gì để họ giúp được nhanh
Cán bộ thú y xã thường phụ trách nhiều thôn, xóm. Chuẩn bị sẵn thông tin giúp họ xử lý nhanh và chính xác hơn:
- Số heo trong chuồng, số con có dấu hiệu, số con đã chết, tuổi hoặc cỡ heo.
- Ngày bắt đầu thấy dấu hiệu và diễn biến từng ngày; nhiệt độ đo được kèm giờ.
- Heo đã được tiêm phòng những gì, ngày nào; đã dùng thuốc gì, ai tiêm, liều ra sao nếu có.
- Thức ăn đang dùng, có đổi cám hay đổi phụ phẩm gần đây không, có cho ăn thức ăn thừa không.
- Ai đã vào chuồng trong một hai tuần qua: thương lái, người bán cám, người thiến heo, hàng xóm; có mua heo mới không.
- Ảnh chụp heo ốm, phân, vết da nếu thú y chưa tới ngay được.
Trong lúc chờ, giữ heo ốm ở ô riêng, cho uống nước sạch, che chắn khỏi nắng mưa, không cho ai vào chuồng. Không mổ xác heo chết để "xem bệnh", vì đây là cách phát tán mầm bệnh mạnh nhất; việc mổ khám, lấy mẫu để thú y làm. Người đã chăm heo ốm nên thay đồ, rửa tay trước khi sang nhà hàng xóm hay ra chợ.
Chậm lớn, lông xù, gầy dần: những vấn đề âm thầm
Không phải bệnh nào cũng ồn ào với sốt cao và chết nhanh. Có những đàn heo vẫn ăn, không sốt, nhưng lớn không đều, vài con lông dựng xù, bụng to mà mông lép, da sần sùi. Đây thường là dấu hiệu của các vấn đề kéo dài: nhiễm giun sán, ghẻ và ký sinh trùng ngoài da, bệnh đường hô hấp nhẹ âm ỉ, hoặc đơn giản là thiếu nước, thiếu chỗ ăn, chuồng quá nóng.
Trước khi nghĩ tới bệnh, hãy loại trừ những nguyên nhân do cách nuôi: núm uống có đủ nước không, máng có đủ chỗ cho cả ô không, con nhỏ có bị con lớn chen không, thức ăn có đúng giai đoạn không, chuồng có quá đông, quá nóng, quá ẩm không. Tách những con nhỏ sang một ô riêng thường giúp chúng bắt kịp đàn.
Nếu đã loại trừ những nguyên nhân trên, hãy hỏi thú y về việc kiểm tra và xử lý giun sán, ghẻ cho cả đàn, thay vì mua thuốc tẩy giun theo cảm tính. Việc tẩy giun, trị ghẻ nên làm cho cả ô cùng lúc và kèm theo vệ sinh chuồng, vì trứng giun và cái ghẻ nằm sẵn trong chuồng sẽ tái nhiễm rất nhanh. Những vấn đề âm thầm này ít khi làm heo chết, nhưng làm hao cám và kéo dài thời gian nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Heo bỏ một bữa có đáng lo không?
Một con bỏ một bữa mà vẫn nhanh nhẹn, không sốt thường do nóng, đổi thức ăn hoặc núm uống tắc. Hãy kiểm tra nước, thức ăn, nhiệt chuồng và theo dõi bữa sau. Nếu kéo dài, kèm sốt, hoặc nhiều con cùng bỏ ăn thì gọi thú y.
Nhiệt độ bình thường của heo là bao nhiêu?
Thân nhiệt bình thường của heo thường quanh mức 39 độ C, heo con hơi cao hơn. Đo ở hậu môn khi heo nằm yên. Từ khoảng 40 độ trở lên kèm bỏ ăn, mệt thì nên coi là sốt và báo thú y.
Có nên tự tiêm kháng sinh khi heo sốt không?
Không nên. Nếu là bệnh do virus, kháng sinh không có tác dụng và làm chậm việc khai báo. Tiêm bừa còn gây kháng thuốc, tồn dư trong thịt và có thể lây bệnh qua kim tiêm. Hãy gọi thú y để khám và dùng thuốc theo chỉ định.
Heo đỏ da có phải luôn là dịch tả không?
Không phải lúc nào cũng vậy; nóng, say nắng, dị ứng, nhiều bệnh khác cũng làm da đỏ. Nhưng đỏ da kèm sốt, bỏ ăn, nhiều con cùng mắc hoặc có con chết thì phải coi là nghi dịch, cách ly và báo thú y ngay.
Giết mổ heo ốm để ăn có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Heo ốm có thể mang liên cầu khuẩn lây sang người qua vết xước khi giết mổ hoặc khi ăn thịt, tiết canh chưa chín, gây bệnh nặng. Giết mổ, mua bán heo ốm còn làm dịch lan rộng và có thể bị xử lý.
Tiêm phòng cho heo thịt gồm những bệnh nào?
Thường gồm một số bệnh như dịch tả heo cổ điển, lở mồm long móng, tụ huyết trùng, phó thương hàn, tai xanh, và có thể cả dịch tả heo châu Phi tuỳ hướng dẫn. Loại nào, lúc nào do cán bộ thú y địa phương tư vấn theo tình hình dịch trong vùng.