Heo thịt cần thức ăn thay đổi theo cỡ: lúc nhỏ cần nhiều đạm và dễ tiêu, càng lớn thì nhu cầu đạm trên mỗi ký thức ăn giảm dần và năng lượng chiếm phần lớn hơn. Ở nông hộ, có hai cách cho ăn phổ biến: dùng cám hỗn hợp hoàn chỉnh đúng loại cho từng giai đoạn, hoặc dùng cám đậm đặc trộn với ngô, cám gạo, tấm sẵn có theo tỷ lệ ghi trên bao. Cả hai đều cho kết quả tốt nếu chọn đúng loại theo cỡ heo, chuyển cám từ từ và giữ cám khô, không mốc.
Bài này không đưa công thức phối trộn có số liệu dinh dưỡng chi tiết, vì nhu cầu thay đổi theo giống, thời tiết và nguyên liệu từng vùng. Mục tiêu là giúp bạn đọc hiểu bao cám, chọn cách cho ăn hợp với nhà mình và tránh những lỗi làm heo chậm lớn hoặc hao cám.
Vì sao heo thịt phải ăn theo giai đoạn
Một con heo thịt đi từ cỡ heo giống mới bắt về đến lúc xuất chuồng tăng trọng nhiều lần trong khoảng ba đến bốn tháng. Ở giai đoạn đầu, cơ thể heo đang phát triển khung xương và cơ bắp nên cần nhiều đạm, các axit amin thiết yếu và khoáng chất; bộ máy tiêu hoá còn non nên cần thức ăn dễ tiêu. Càng về sau, heo tích luỹ nhiều mỡ hơn, nhu cầu đạm trên mỗi ký thức ăn giảm, còn tổng lượng ăn tăng lên.
Cho heo lớn ăn cám dành cho heo nhỏ suốt cả lứa là tốn tiền vô ích vì cám heo nhỏ thường đắt hơn; ngược lại, cho heo mới bắt về ăn ngay cám vỗ béo hoặc toàn ngô cám nhà thì heo thiếu đạm, còi, lông xù, lâu lớn. Vì vậy các nhà sản xuất cám chia sản phẩm theo khoảng trọng lượng heo, và tài liệu khuyến nông thường chia heo thịt thành vài giai đoạn: heo con sau cai sữa mới về, heo choai đang lớn khung, và heo vỗ béo giai đoạn cuối.
Ranh giới các giai đoạn ghi trên bao cám theo khoảng trọng lượng. Ở nông hộ không có cân, có thể ước lượng bằng thước dây đo vòng ngực theo bảng quy đổi của khuyến nông hoặc theo kinh nghiệm người bán cám, rồi đối chiếu với hướng dẫn trên bao. Sai lệch vài ký không quan trọng bằng việc nhận ra heo đã lớn sang giai đoạn mới để đổi cám.
Cám hỗn hợp hoàn chỉnh và cám đậm đặc khác nhau thế nào
Hai loại bao cám này hay bị nhầm, dẫn tới cho heo ăn sai cách:
| Cám hỗn hợp hoàn chỉnh | Cám đậm đặc | |
|---|---|---|
| Bản chất | Đã phối đủ năng lượng, đạm, khoáng, vitamin cho một giai đoạn | Phần giàu đạm, khoáng, vitamin; phải trộn thêm nguồn năng lượng |
| Cách dùng | Cho ăn trực tiếp, không trộn thêm | Trộn với ngô, cám gạo, tấm, sắn đã xử lý theo tỷ lệ trên bao |
| Hợp với | Hộ ít thời gian, không có nguyên liệu sẵn | Hộ có ngô, lúa, cám gạo nhà làm ra |
| Rủi ro hay gặp | Trộn thêm nhiều rau, cám nhà làm loãng khẩu phần | Cho ăn thẳng không trộn hoặc trộn sai tỷ lệ |
Cám đậm đặc mà cho ăn thẳng không trộn thì vừa tốn tiền, vừa thừa đạm, có thể gây rối loạn tiêu hoá. Ngược lại, cám đậm đặc trộn với quá nhiều ngô, cám gạo để tiết kiệm thì heo thiếu đạm, lớn chậm, nhiều mỡ. Tỷ lệ trộn ghi trên bao là kết quả tính toán cho nguyên liệu phổ biến; nếu nguyên liệu nhà bạn khác hẳn, hỏi kỹ thuật viên của nơi bán hoặc cán bộ khuyến nông.
Cám gạo, ngô nhà xay phải khô, không mốc, không mọt. Cám gạo để lâu dễ ôi dầu, có mùi khét; ngô bảo quản ẩm dễ mốc và nấm mốc có thể sinh độc tố gây hại gan heo. Nguyên liệu đáng ngờ thì bỏ, đừng trộn lẫn cho hết.
Chuyển cám không làm heo chững
Đổi cám đột ngột là nguyên nhân phổ biến khiến heo bỏ ăn vài bữa, tiêu chảy nhẹ và chững cân. Cách chuyển an toàn:
- Chuẩn bị sẵn cám mới trước khi cám cũ hết, không để đến lúc hết sạch mới mua.
- Những ngày đầu trộn một phần nhỏ cám mới vào cám cũ.
- Tăng dần phần cám mới qua khoảng vài ngày đến một tuần cho tới khi thay hẳn.
- Theo dõi phân và mức ăn mỗi bữa; nếu heo phân lỏng, giữ nguyên tỷ lệ thêm vài ngày rồi mới tăng tiếp.
- Áp dụng cách này cả khi đổi sang hãng cám khác cùng giai đoạn, vì mùi và thành phần khác nhau.
Heo mới bắt về còn mệt sau vận chuyển nên tốt nhất là hỏi nơi bán đang cho heo ăn cám gì và mua một ít cùng loại để cho ăn trong mấy ngày đầu, sau đó mới chuyển dần sang cám của nhà mình. Giai đoạn này nước uống sạch quan trọng hơn ăn nhiều.
Cho ăn bao nhiêu, mấy bữa, ăn khô hay ăn ướt
Lượng ăn. Bao cám thường ghi lượng gợi ý theo khoảng trọng lượng. Cách thực tế ở nông hộ là quan sát: đổ cám sao cho heo ăn hết trong một khoảng ngắn và máng sạch trước bữa sau. Máng còn nhiều cám thừa là đổ quá tay hoặc heo đang có vấn đề; máng hết quá nhanh, heo kêu la, tranh giành thì có thể đang thiếu.
Số bữa. Heo nhỏ ăn nhiều bữa hơn, heo lớn có thể ăn hai đến ba bữa mỗi ngày. Quan trọng nhất là giờ ăn đều đặn; heo nhớ giờ rất tốt, cho ăn thất thường làm heo kêu, cắn nhau và ăn vội.
Ăn khô hay ăn ướt. Cám viên có thể cho ăn khô kèm núm uống tự do. Cám bột trộn ẩm giúp heo ăn ít bụi và ít rơi vãi hơn, nhưng chỉ trộn đủ cho một bữa; cám ướt để lâu trong máng lên men chua, nhất là mùa nóng. Nước trộn phải là nước sạch như nước uống, không dùng nước ao, nước mương.
Nước uống. Thức ăn khô mà thiếu nước thì heo ăn kém hẳn. Núm uống phải chạy tốt suốt ngày, nước mát và sạch. Mỗi lần thấy heo ăn ít, việc đầu tiên nên kiểm tra là núm uống.
Chỗ ăn đủ cho cả ô. Nếu máng không đủ chỗ cho tất cả heo trong ô cùng ăn, con yếu luôn ăn sau và ăn thiếu, cả lứa lớn không đều. Tách con nhỏ sang ô riêng hoặc thêm máng.
Hiểu chuyện "tốn bao nhiêu cám cho một ký thịt"
Người nuôi hay nghe nói về hệ số tiêu tốn thức ăn, tức là cần bao nhiêu ký thức ăn để heo tăng một ký trọng lượng. Con số này phụ thuộc giống, giai đoạn, chất lượng cám, nhiệt độ chuồng, sức khoẻ đàn và cả cách cho ăn. Heo nhỏ dùng thức ăn hiệu quả hơn heo lớn; heo nóng, heo bệnh, heo ăn cám rơi vãi nhiều thì hệ số xấu đi rõ rệt.
Ví dụ giả định: một hộ ghi sổ thấy cả lứa năm con ăn hết một số bao cám nhất định, và tổng trọng lượng heo tăng thêm một con số nhất định từ lúc bắt đến lúc bán. Lấy tổng ký cám chia cho tổng ký heo tăng, họ có hệ số tiêu tốn của lứa đó. Lứa sau họ sửa máng để bớt rơi vãi, che nắng chuồng tốt hơn; nếu hệ số giảm, họ biết thay đổi có tác dụng. Không cần so với con số quảng cáo của ai, chỉ cần so lứa này với lứa trước của chính mình.
Lý do con số này quan trọng: thức ăn chiếm phần lớn chi phí nuôi heo. Giảm hao hụt cám do rơi vãi, ẩm mốc, chuột ăn và chuồng nóng thường mang lại hiệu quả rõ hơn việc đổi sang loại cám khác. Ghi chép đều đặn ngày mua cám, số bao, ngày đổi giai đoạn và cân hoặc đo heo vài lần trong lứa là cách duy nhất để biết mình đang ở đâu.
Những thứ không được trộn vào thức ăn của heo
An toàn thực phẩm bắt đầu từ máng ăn. Những điều người nuôi nông hộ cần giữ:
- Không dùng chất tạo nạc và các chất bị cấm trong chăn nuôi, dù được mời chào là "cám tăng trọng", "thuốc làm heo đỏ da". Dùng chất cấm là vi phạm pháp luật và gây hại cho người ăn thịt.
- Không tự ý trộn kháng sinh vào cám để "phòng bệnh". Quy định hiện hành hạn chế chặt việc dùng kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi; dùng bừa còn làm vi khuẩn kháng thuốc. Heo ốm thì gọi thú y để được khám và kê đơn nếu cần, dùng đúng thuốc, đúng thời gian, ghi lại ngày dùng.
- Không dùng cám không rõ nguồn gốc, bao không nhãn, cám bán xá không biết ai sản xuất.
- Không dùng cám quá hạn, ẩm mốc, vón cục, có mùi lạ.
- Không dùng thức ăn thừa chưa nấu chín, nhất là có thịt heo, vì đây là đường lây dịch tả heo châu Phi.
Cám nên cất trên kệ cao, cách tường, nơi khô và thoáng, có nắp hoặc bao kín chống chuột. Mua lượng vừa đủ dùng trong thời gian ngắn thay vì tích trữ lâu, nhất là vào mùa mưa nồm ẩm. Bao đã mở thì buộc kín miệng sau mỗi lần lấy.
Giai đoạn vỗ béo cuối lứa
Những tuần cuối trước khi xuất chuồng, heo ăn nhiều nhất trong cả lứa và cũng chịu nóng kém nhất. Đây là lúc dễ hao cám nhất: máng đầy cám mà heo nằm thở vì nóng, cám ướt lên men. Giữ chuồng mát, cho ăn vào giờ mát và kiểm tra núm uống thường xuyên có tác dụng hơn đổ thêm cám.
Một số hộ có thói quen chuyển hẳn sang ngô, cám gạo, sắn ở giai đoạn cuối cho "chắc thịt", "đỏ da". Cách này làm heo nhiều mỡ hơn và có thể lớn chậm lại; thương lái và lò mổ hiện nay thường ưa heo có tỷ lệ nạc hợp lý. Nếu muốn dùng nguyên liệu nhà, hãy dùng cùng cám đậm đặc cho giai đoạn vỗ béo theo đúng tỷ lệ.
Nếu heo đã được dùng thuốc thú y trong lứa theo chỉ định của thú y, hãy ghi rõ ngày dùng và hỏi thời gian cần ngừng trước khi bán để giết mổ. Bán heo khi chưa đủ thời gian ngừng thuốc là để lại tồn dư trong thịt, ảnh hưởng người ăn và có thể bị xử lý nếu bị kiểm tra.
Cuối lứa cũng là lúc nên tính lượng cám còn lại cho khớp ngày bán. Mua dư vài bao rồi để sang lứa sau thì cám dễ quá hạn, ẩm mốc trong thời gian chuồng để trống; mua thiếu thì phải đổi sang loại khác vào đúng những ngày cuối, heo chững cân. Hẹn ngày với thương lái trước để tính cám là cách gọn nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cám đậm đặc có cho heo ăn trực tiếp được không?
Không nên. Cám đậm đặc chỉ là phần giàu đạm, khoáng, vitamin và được thiết kế để trộn với ngô, cám gạo, tấm theo tỷ lệ ghi trên bao. Cho ăn thẳng vừa tốn tiền vừa thừa đạm, heo dễ rối loạn tiêu hoá.
Heo bỏ ăn sau khi đổi cám thì làm sao?
Quay lại tỷ lệ trộn cũ có nhiều cám quen hơn, rồi chuyển chậm lại trong vài ngày tới một tuần. Kiểm tra nước uống và độ tươi của cám mới. Nếu heo vẫn bỏ ăn kèm sốt, phân bất thường, cần gọi cán bộ thú y.
Có nên cho heo thịt ăn toàn ngô và cám gạo không?
Ngô và cám gạo chủ yếu cung cấp năng lượng, thiếu đạm và khoáng cho heo đang lớn. Heo ăn toàn hai thứ này thường lớn chậm, nhiều mỡ. Nếu muốn tận dụng, hãy trộn với cám đậm đặc theo hướng dẫn trên bao.
Làm sao biết heo đã sang giai đoạn đổi cám?
Bao cám ghi khoảng trọng lượng cho từng loại. Không có cân, bạn có thể đo vòng ngực bằng thước dây và tra bảng quy đổi của khuyến nông hoặc hỏi người bán cám. Ghi ngày bắt heo cũng giúp ước lượng thời điểm đổi cám.
Cám bị ẩm một ít có cho heo ăn được không?
Cám mới ẩm nhẹ, chưa có mùi lạ, chưa vón cục, chưa thấy mốc thì nên phơi khô thoáng hoặc dùng ngay. Cám đã mốc, có mùi hôi, mùi chua lạ thì bỏ, vì nấm mốc có thể sinh độc tố hại gan và làm heo giảm ăn.
Cho heo ăn cám nhiều hơn có làm heo lớn nhanh hơn không?
Chỉ tới một mức. Đổ quá lượng heo ăn được thì cám thừa rơi vãi, ôi chua, hút ruồi chuột và tốn tiền. Heo lớn nhanh khi ăn đúng loại cám, đủ nước, chuồng mát, không bệnh và giờ ăn đều đặn.