Nuôi ếch trong ao đất hay ruộng trũng là thả ếch trong một khoảnh đất có nước, được quây kín bằng rào lưới cao chôn sâu chân, có bờ đất làm chỗ trú, có sàn nổi để cho ăn và một phần mặt nước phủ cây thủy sinh. Cách này tận dụng đất sẵn có, ếch sống gần với môi trường tự nhiên, chi phí làm chuồng thấp hơn xây bể, nhưng khó quan sát, khó bắt, dễ mất ếch qua rào và dễ chịu ảnh hưởng của nước ruộng xung quanh.
Mô hình này hợp với hộ có ao không dùng, có ruộng trũng hay ngập, hoặc góc vườn thấp khó trồng trọt. Bài so mô hình ao đất với vèo và bể, rồi đi qua chọn chỗ, quây rào, làm chỗ trú và sàn ăn, giữ nước theo mùa, thu hoạch, và chuyện tiếng ếch với hàng xóm. Các bệnh của ếch và cách chống thất thoát chung cho ốc, lươn, ếch có bài riêng.
Ao đất, vèo hay bể: chọn kiểu nào
Ba kiểu nuôi ếch phổ biến ở nông hộ khác nhau chủ yếu ở mức kiểm soát và mức đầu tư. Bảng dưới giúp bạn so nhanh.
| Tiêu chí | Ao đất, ruộng trũng quây rào | Vèo lưới trên ao | Bể xi măng, bể bạt |
|---|---|---|---|
| Chi phí ban đầu | Thấp nếu có sẵn ao, ruộng | Thấp tới vừa | Cao hơn |
| Môi trường cho ếch | Gần tự nhiên, có đất, cỏ, cây | Nước ao, sàn nổi | Nhân tạo hoàn toàn |
| Quan sát hằng ngày | Khó, ếch trốn trong cỏ, bờ | Dễ | Rất dễ |
| Phân cỡ | Khó, phải bắt cả ao | Dễ, chia vèo | Dễ, chia bể |
| Rủi ro thất thoát | Cao nếu rào không kỹ | Vừa, chủ yếu do lưới rách | Thấp |
| Ảnh hưởng nước bên ngoài | Lớn, nhất là nước ruộng | Lớn, theo nước ao | Nhỏ, tự chủ nguồn nước |
Nếu bạn ưu tiên ít vốn, có đất trũng sẵn và chấp nhận năng suất không cao, ao đất phù hợp. Nếu muốn kiểm soát, dễ phân cỡ, vèo hoặc bể hợp hơn. Nhiều hộ kết hợp: ương ếch nhỏ trong vèo hoặc bể cho tới khi ếch đủ lớn, rồi mới thả ra ao đất để nuôi tiếp.
Cách kết hợp này giảm tỷ lệ ếch nhỏ bị cá, rắn, chim và ếch lớn ăn mất trong những tuần đầu, giai đoạn mà ếch trong ao đất hao hụt nhiều nhất. Khi ếch đã đủ lớn, khả năng chạy trốn và tự kiếm thêm mồi trong ao giúp chúng thích nghi nhanh hơn.
Chọn ao, ruộng và những chỗ không nên làm
Đất hợp để nuôi ếch thả là đất thịt hoặc đất sét pha giữ được nước, không thấm mất nước nhanh. Khoảnh ruộng, ao nên có nguồn nước cấp riêng và có chỗ thoát nước, để bạn chủ động thay nước khi cần thay vì phụ thuộc nước ruộng chung.
Không nên làm ở những ruộng nằm giữa cánh đồng hay phun thuốc bảo vệ thực vật. Thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thuốc diệt ốc trôi theo nước vào ao có thể làm chết ếch hàng loạt, và ếch rất nhạy với hoá chất vì da mỏng, hấp thụ trực tiếp. Nếu đất nhà nằm cạnh ruộng người khác, cần đắp bờ cao, chặn hoàn toàn đường nước từ ruộng bên cạnh chảy sang.
Cũng tránh những chỗ trũng nhất xóm, nơi nước lũ, nước mưa từ khắp nơi đổ về. Ở vùng có lũ hằng năm, cần tính độ cao rào và bờ vượt mức nước thường gặp, hoặc chỉ nuôi trong mùa khô, thu hoạch trước khi nước lên.
Một điểm hay bị quên là khoảng cách với nhà ở, nhất là nhà hàng xóm. Ếch kêu to vào mùa mưa về đêm; ao nuôi bẩn có mùi. Chọn khoảnh xa nhà người khác một chút giúp tránh va chạm về sau. Với hộ định nuôi ở quy mô lớn hơn mức gia đình, nên hỏi xã về quy định sử dụng đất và kê khai nuôi thủy sản ở địa phương.
Quây rào và đắp bờ cho ao ếch
Rào là thứ quyết định ếch có ở lại trong ao hay không. Làm kỹ ngay từ đầu đỡ phải chạy theo vá víu về sau.
- Dọn và đắp bờ: phát quang cỏ rậm, đắp bờ đất đủ cao và nện chặt, để bờ không bị sạt khi mưa và ếch không đào xuyên.
- Chọn lưới rào: dùng lưới cước, lưới nylon hoặc tấm bạt dày, mặt trong trơn để ếch không bám leo được.
- Chôn chân rào: đào rãnh quanh ao, chôn mép dưới của lưới sâu xuống đất, lấp chặt, để ếch và chuột không chui dưới chân rào.
- Dựng cọc và căng lưới: cọc tre hoặc cọc bê tông cắm đều, căng lưới thẳng, đủ cao để ếch lớn nhảy không qua.
- Gập mép trên vào trong: mép trên của rào gập chéo vào phía trong ao một đoạn, tạo thành mái chồm để ếch nhảy lên chạm mái mà rơi lại vào trong.
- Làm cổng ra vào: một cửa nhỏ có khung, đóng kín được, không để khe hở ở bản lề.
- Bọc lưới các cống: cống cấp và cống thoát nước đều bọc lưới mắt nhỏ, kiểm tra thường xuyên.
Sau khi rào xong, đi quanh vào một buổi tối mưa để xem chỗ nào nước chảy qua, chỗ nào đất sụt, chỗ nào lưới võng. Những chỗ đó cũng là chỗ ếch sẽ tìm ra ngoài. Không để cây, dây leo, cành tre bắc ngang từ trong ra ngoài rào.
Chỗ trú, sàn ăn và mặt nước
Chỗ trú trên bờ. Ếch cần chỗ mát, ẩm để trốn nắng ban ngày. Để một phần bờ có cỏ thấp, dựng vài chòi lá dừa, lá chuối, hoặc úp những tấm ngói, mảnh lu vỡ tạo hốc. Không để cỏ quá rậm khắp bờ vì sẽ khó tìm ếch và là chỗ rắn ẩn.
Sàn ăn nổi. Đặt vài bè tre hoặc tấm xốp bọc lưới ở những điểm cố định trên mặt ao, gần bờ. Cho ăn trên sàn giúp bạn nhìn thấy ếch ăn và biết lượng thừa; rải cám khắp ao thì vừa phí vừa làm nước bẩn.
Cây thủy sinh vừa phải. Thả lục bình, rau muống, bèo ở một phần mặt ao để nước mát, ếch có chỗ ẩn. Khi cây phủ kín mặt nước thì vớt bớt, tránh thiếu khí và khó quan sát.
Chỗ nông và chỗ sâu. Ao nên có cả phần nước nông ven bờ cho ếch ngồi ngâm và phần sâu hơn ở giữa để nước không quá nóng vào trưa hè.
Đèn bẫy côn trùng. Một số hộ treo bóng đèn nhỏ phía trên ao vào ban đêm để dụ côn trùng, làm nguồn mồi sống bổ sung. Cần lưu ý an toàn điện ở nơi ẩm ướt và không thay được cám viên làm thức ăn chính.
Giữ nước theo mùa trong ao đất
Ao đất có ưu điểm là nước được đất, rễ cây và vi sinh tự làm sạch một phần, nên không cần thay nước nhiều như bể. Nhưng ao nuôi ếch nhận lượng cám thừa và phân ếch hằng ngày, nên sau một thời gian nước vẫn sẽ xấu đi: nước xanh đặc, có váng, có mùi, ếch lên bờ nằm nhiều bất thường.
Mùa nắng, nước ao bốc hơi nhanh, mực nước hạ, nước nóng. Cần bơm bù nước sạch, giữ cây thủy sinh để che, và giảm lượng ăn vào những ngày nắng gắt. Ao cạn quá mức làm ếch dồn về chỗ nước còn lại, mật độ tăng đột ngột, dễ bệnh và cắn nhau.
Mùa mưa, rủi ro chuyển sang nước tràn và nước chua. Mưa lớn kéo dài làm nước ao dâng, có thể tràn qua bờ, cuốn ếch ra ngoài; nước mưa đầu mùa cuốn bụi bẩn, phèn từ đất vào ao. Trước mùa mưa, kiểm tra cống thoát, hạ mực nước ao xuống thấp hơn bình thường để có khoảng chứa nước mưa, gia cố chỗ bờ yếu.
Giữa hai lứa nuôi, nên tháo cạn ao, vét bớt bùn đáy, phơi đáy vài ngày nắng, sửa lại bờ và rào. Ao nuôi liên tục nhiều lứa không nghỉ thường tích nhiều mầm bệnh ở đáy, lứa sau ếch dễ bệnh hơn lứa trước.
Thu hoạch ếch trong ao đất
Bắt ếch trong ao thả khó hơn trong vèo, bể vì ếch trốn trong cỏ, hốc bờ và lặn xuống bùn. Một số cách thường dùng:
- Bắt tỉa bằng vợt vào ban đêm, soi đèn khi ếch ngồi trên bờ, trên sàn ăn; chọn con đủ cỡ, để con nhỏ lại.
- Dụ ếch về sàn ăn vào giờ cho ăn quen thuộc rồi dùng vợt lớn úp nhanh.
- Khi thu toàn bộ, hạ dần mực nước để ếch dồn về chỗ trũng, rồi dùng lưới kéo hoặc vợt bắt.
- Dọn bớt cỏ, chòi trú trước ngày thu vài hôm để ếch ít chỗ trốn.
- Đựng ếch bắt được trong thùng có lỗ thoáng, ít nước, để nơi mát; không chất quá dày.
- Sau khi thu, đi kiểm tra quanh rào, dưới các hốc bờ để bắt nốt những con còn sót trước khi tháo ao.
Ếch nuôi trong ao đất thường không đều cỡ như ếch nuôi vèo, bể, nên phải tính bán làm nhiều đợt. Hỏi trước mối buôn, quán ăn quanh vùng về cỡ họ cần giúp bạn không phải giữ ếch quá lâu sau khi đã đủ cỡ, vừa tốn cám vừa thêm rủi ro.
Ghi lại số ếch thả và số ếch thu được mỗi vụ. Khoảng chênh lệch cho bạn biết ao đang hao hụt bao nhiêu, qua rào, qua địch hại hay qua việc ếch ăn nhau, để lứa sau sửa đúng chỗ.
Tiếng ếch, mùi ao và chuyện hàng xóm
Ếch đực kêu gọi bạn mạnh nhất vào những đêm mưa mùa hè. Với ao vài trăm con, tiếng kêu có thể nghe rõ từ nhà bên cạnh, nhất là ở xóm đông nhà. Nhiều mâu thuẫn hàng xóm ở nông thôn bắt đầu từ những chuyện nhỏ như vậy, rồi lan sang chuyện nước thải, mùi hôi.
Cách làm êm thấm là nói trước với các nhà xung quanh khi định nuôi, đặt ao ở phía xa nhà người khác, giữ ao và khu chứa cám sạch sẽ để không có mùi và ruồi. Nước thay ra từ ao ếch không xả thẳng ra kênh chung đang có người dùng; có thể dẫn qua mương lắng, ao lắng hoặc dùng tưới cho cây trong vườn nhà.
Việc giữ hoà khí còn có lợi trực tiếp cho người nuôi: hàng xóm hiểu chuyện thì báo cho bạn khi thấy ếch thoát ra ngoài, thấy rắn, thấy người lạ quanh ao. Ở quy mô nông hộ, mối quan hệ với xóm giềng là một phần của việc giữ an toàn cho ao ếch.
Nếu sau một vụ thấy tiếng ếch thật sự gây phiền cho nhà bên, cân nhắc giảm số ếch nuôi vào giữa mùa mưa, hoặc dời ao sang khoảnh đất xa hơn ở vụ sau thay vì để căng thẳng kéo dài.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi ếch thả ao có cần cho ăn cám không, hay để ếch tự kiếm mồi?
Ếch ngoài tự nhiên tự bắt côn trùng, nhưng ở mật độ nuôi, nguồn mồi tự nhiên trong ao không đủ. Cám viên vẫn là thức ăn chính; côn trùng dụ bằng đèn hay giun, dế chỉ là phần bổ sung. Không cho ăn đủ thì ếch còi, cắn nhau và bỏ đi tìm mồi qua rào.
Ruộng lúa có thể vừa trồng lúa vừa nuôi ếch không?
Một số nơi có thử kết hợp, nhưng lúa thường cần thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, mà ếch rất nhạy với hoá chất. Nếu muốn thử, cần một khoảnh ruộng riêng, canh tác không phun thuốc, có rào riêng và hỏi khuyến nông địa phương về cách làm phù hợp.
Rào nuôi ếch cao bao nhiêu là đủ?
Rào phải cao hơn cú nhảy của ếch lớn nhất bạn định nuôi, cộng thêm mép gập vào trong. Chiều cao cụ thể tuỳ giống ếch và cỡ thu hoạch. Quan trọng không kém chiều cao là chân rào chôn kín và mặt trong trơn để ếch không leo được.
Ao đất cũ nuôi cá có chuyển sang nuôi ếch được không?
Được, nếu bờ ao chắc và quây được rào kín. Trước khi thả ếch, tháo cạn, vét bùn, phơi đáy, sửa bờ, bọc lưới cống. Ao từng có cá lóc, cá trê lớn nên dọn sạch cá còn sót vì chúng ăn ếch nhỏ.
Mùa lạnh ếch trong ao đất có sống được không?
Ếch giảm hoạt động, ăn ít và có thể vùi mình trong bùn, hốc bờ khi trời rét. Ở các tỉnh phía Bắc, nhiều hộ không thả mới vào mùa đông và chỉ nuôi trong những tháng ấm. Khi trời lạnh, giảm lượng ăn, giữ chỗ trú kín gió, mực nước sâu hơn một chút.
Nước thải ao ếch xử lý thế nào ở quy mô nông hộ?
Không xả thẳng ra kênh chung. Có thể dẫn qua một mương hoặc ao lắng có cây thủy sinh để lọc bớt, dùng tưới cây trong vườn, hoặc theo hướng dẫn của địa phương. Bùn đáy ao sau mỗi lứa có thể ủ dùng bón cây ăn trái.