Phòng dịch tả heo châu Phi ở nông hộ: chặn virus từ cổng, thức ăn, người và xe

Phòng dịch tả heo châu Phi ở nông hộ dựa vào một nguyên tắc: không để virus đi vào chuồng, vì heo đã nhiễm thì chưa có thuốc chữa. Virus vào chuồng chủ yếu theo bốn đường — heo mới mua, thức ăn thừa có thịt heo, người và đồ dùng đi từ nơi có dịch tới, xe cộ của thương lái và người giao hàng. Chặn được bốn đường này bằng rào, cổng sát trùng, quy định người ra vào, nấu chín hoặc bỏ hẳn thức ăn thừa và cách ly heo mới là phần lớn công việc phòng dịch.

Khi thấy heo sốt, bỏ ăn, da đỏ tím hoặc chết bất thường, việc phải làm ngay là cách ly đàn, không bán chạy và báo cán bộ thú y xã. Bài này tập trung vào những việc nông hộ tự làm được; phần chẩn đoán, xét nghiệm, tiêm phòng và xử lý ổ dịch thuộc trách nhiệm của cơ quan thú y.

Dịch tả heo châu Phi là gì và vì sao khó chống

Dịch tả heo châu Phi là bệnh do virus gây ra, chỉ xảy ra ở heo nhà và heo rừng, không lây sang người. Bệnh xuất hiện ở Việt Nam từ năm 2019 và lan ra nhiều tỉnh, gây thiệt hại nặng cho chăn nuôi nông hộ. Ở thể cấp tính, heo chết rất nhanh và tỷ lệ chết trong đàn rất cao; cũng có những thể nhẹ hơn, heo ốm kéo dài, khó nhận ra.

Điều khiến bệnh khó chống là virus rất bền ngoài môi trường. Nó tồn tại lâu trong thịt heo tươi và đông lạnh, trong một số sản phẩm chế biến chưa xử lý đủ nhiệt, trong máu, phân, dịch tiết của heo bệnh, và bám trên quần áo, giày dép, bánh xe, dụng cụ. Một người đi chợ thịt, đi đám có giết heo, hoặc một chiếc xe thương lái vừa từ ổ dịch tới đều có thể mang virus vào chuồng mà không ai thấy.

Việt Nam đã cấp phép lưu hành một số vắc-xin dịch tả heo châu Phi do doanh nghiệp trong nước sản xuất. Việc dùng vắc-xin cho đàn nào, khi nào, theo cách nào phải theo hướng dẫn của cơ quan thú y địa phương; vắc-xin không thay được an toàn sinh học, vì virus vẫn có thể vào chuồng theo mọi đường kể trên. Hiện chưa có thuốc điều trị bệnh; các loại "thuốc đặc trị" được mời chào trên mạng không có cơ sở.

Bốn đường virus vào chuồng nông hộ

Heo mới mua về. Heo giống mua ở nơi không rõ nguồn, heo mua giá rẻ bất thường trong vùng có dịch, heo đã nhiễm nhưng chưa phát bệnh là đường nguy hiểm nhất. Một con mang bệnh nhập đàn có thể làm mất cả chuồng.

Thức ăn thừa và thức ăn không rõ nguồn. Thức ăn thừa có thịt heo, giò chả, xương heo từ bếp ăn, quán xá chưa nấu chín kỹ có thể mang virus. Cám, phụ phẩm chở bằng xe đi qua nhiều trại cũng có nguy cơ.

Người và đồ dùng. Thương lái, người thiến heo, người bán cám, hàng xóm sang xem heo, chính người nhà vừa đi chợ thịt, đi đám về. Dép, ủng, quần áo, bao tải, xô chậu, xe rùa mượn qua lại giữa các nhà là cách virus đi rất xa.

Xe cộ và động vật trung gian. Xe chở heo, xe chở cám đi từ trại này sang trại khác. Chó mèo thả rông, chuột, ruồi cũng có thể mang mầm bệnh cơ học từ nơi khác về. Heo thả rông tiếp xúc với heo nhà khác, heo rừng ở vùng giáp rừng là thêm một đường lây.

Những việc nông hộ tự làm được để chặn virus

An toàn sinh học ở nông hộ không cần đắt tiền, chỉ cần làm đều đặn mỗi ngày. Các việc cụ thể:

• Rào kín khu chuồng, chỉ một cổng ra vào; chó, gà, vịt không vào được khu chuồng heo.
• Hố hoặc khay sát trùng ở cổng và cửa chuồng; thay vôi hoặc dung dịch sát trùng theo hướng dẫn, không để cạn hay bẩn đặc.
• Ủng và áo riêng chỉ dùng trong chuồng, cất ngay cổng; rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi vào chuồng.
• Không cho người ngoài vào chuồng; thương lái xem heo từ ngoài rào hoặc qua hình ảnh, bắt heo ở chỗ riêng gần cổng.
• Xe không vào khu chuồng; nếu buộc phải vào, phun sát trùng bánh xe và gầm xe theo hướng dẫn.
• Không cho heo ăn thức ăn thừa từ bên ngoài; thức ăn thừa trong nhà phải nấu sôi kỹ.
• Không mang thịt heo sống, đồ ăn vào khu chuồng; người vừa đi chợ thịt, lò mổ, đám có giết heo nên tắm, thay đồ trước khi vào chuồng.
• Không mượn dụng cụ chuồng trại của nhà khác; nếu mượn, rửa sạch, phơi nắng, sát trùng trước khi dùng.
• Diệt chuột, giảm ruồi, dọn phân hằng ngày và giữ chuồng khô.

Những việc này cũng phòng được nhiều bệnh khác của heo, không chỉ dịch tả heo châu Phi. Danh mục an toàn sinh học chung cho mọi con nuôi ở nông hộ được bàn kỹ hơn trong chuyên mục chọn con nuôi và an toàn sinh học.

Mua heo giống và cách ly heo mới

Phần lớn ổ dịch ở nông hộ bắt đầu từ lứa heo vừa mua. Trình tự an toàn khi đưa heo mới về:

1. Hỏi cán bộ thú y xã về tình hình dịch trong vùng trước khi mua; vùng đang có dịch thì hoãn tái đàn.
2. Mua ở nơi có nguồn gốc rõ, hỏi heo đã được tiêm phòng những gì, có giấy tờ kiểm dịch khi vận chuyển theo quy định không.
3. Không mua heo giá rẻ bất thường, heo của nhà vừa có heo chết, heo chở bán dạo không rõ nơi xuất phát.
4. Xe chở heo dừng ngoài cổng; heo được dồn vào ô cách ly đã vệ sinh, tách riêng khỏi đàn cũ.
5. Theo dõi heo trong ô cách ly ít nhất vài tuần theo hướng dẫn của thú y; chăm ô cách ly sau cùng, dùng ủng và dụng cụ riêng.
6. Chỉ nhập đàn khi heo khoẻ, ăn uống bình thường, không sốt, không có dấu hiệu bất thường.

Nếu chuồng nuôi theo kiểu cùng vào cùng ra, cả lứa được bắt một lần vào chuồng đã để trống, sát trùng thì việc cách ly đơn giản hơn: không trộn heo mới với heo cũ. Tuyệt đối không bắt thêm heo vào chuồng đang có heo chỉ vì thấy còn chỗ.

Nhận biết heo nghi mắc bệnh

Dấu hiệu thường gặp ở thể cấp tính gồm: heo sốt cao, bỏ ăn, nằm một chỗ hoặc nằm chồng đống, đi lại loạng choạng; da vùng tai, bụng, bốn chân, đuôi đỏ ửng rồi tím tái; có thể nôn, tiêu chảy, phân có máu hoặc táo bón; thở khó; heo chết nhanh, có con chết đột ngột khi chưa thấy dấu hiệu rõ. Nhiều dấu hiệu trong số này trùng với các bệnh khác như dịch tả heo cổ điển, tai xanh, tụ huyết trùng, nên mắt thường không phân biệt được.

Vì vậy nguyên tắc ở nông hộ là: heo sốt, bỏ ăn, đỏ da, chết bất thường thì coi là nghi dịch cho đến khi thú y kết luận khác. Đừng tự tiêm kháng sinh, hạ sốt theo lời mách rồi chờ xem, vì vừa mất thời gian vừa có thể làm lây sang các con khác qua kim tiêm và tay người.

Chỉ cơ quan thú y lấy mẫu xét nghiệm mới khẳng định được bệnh. Việc của người nuôi là phát hiện sớm: mỗi bữa ăn đếm xem có con nào không lên máng, sờ tai xem có nóng không, nhìn màu da, nhìn phân. Ghi chép ngày heo bắt đầu có dấu hiệu, số con, những ai đã vào chuồng trong mấy ngày gần đây giúp thú y truy nguồn nhanh hơn. Những ghi chép này cũng là căn cứ khi làm hồ sơ đề nghị hỗ trợ nếu đàn phải tiêu huỷ.

Khi nghi heo mắc dịch: làm gì trong mấy giờ đầu

Mấy giờ đầu quyết định dịch dừng ở chuồng mình hay lan ra cả xóm:

1. Cách ly ngay con ốm, nếu được thì đóng cả khu chuồng, không cho ai ra vào trừ người chăm.
2. Báo ngay cán bộ thú y hoặc chính quyền xã; Luật Thú y quy định chủ vật nuôi có trách nhiệm khai báo khi vật nuôi mắc bệnh, chết, có dấu hiệu bệnh truyền nhiễm.
3. Không bán chạy heo ốm hay heo còn khoẻ trong cùng chuồng; không giết mổ heo bệnh để ăn hay để biếu.
4. Không vứt xác heo ra sông, kênh, ao, vườn, bãi rác; giữ xác ở chỗ kín, che đậy, chờ hướng dẫn xử lý.
5. Ngừng mọi việc mua bán, cho mượn dụng cụ, nhận phụ phẩm từ bên ngoài.
6. Làm theo hướng dẫn của thú y về lấy mẫu, tiêu huỷ, vệ sinh, sát trùng và thời gian để trống chuồng trước khi tái đàn.

Bán chạy heo bệnh và vứt xác ra môi trường là hai việc làm dịch lan nhanh nhất, và có thể bị xử lý theo quy định. Nhà nước có chính sách hỗ trợ cho hộ chăn nuôi có heo buộc phải tiêu huỷ do dịch; điều kiện và mức hỗ trợ thay đổi theo từng thời kỳ và thường gắn với việc khai báo đúng, hãy hỏi chính quyền xã và kiểm tra văn bản hiện hành.

Sau ổ dịch: khi nào nuôi lại

Tái đàn quá sớm sau ổ dịch là con đường phổ biến để mất lứa thứ hai. Sau khi xử lý ổ dịch, chuồng cần được dọn sạch phân, đệm lót, thức ăn tồn; cọ rửa, sát trùng nhiều lần theo hướng dẫn của thú y và để trống một thời gian. Dụng cụ bằng gỗ, bao tải, vật liệu khó sát trùng nên tiêu huỷ thay vì cố giữ lại.

Trước khi nuôi lại, hỏi thú y xã xem ổ dịch trong vùng đã được công bố hết dịch chưa và có điều kiện gì cho việc tái đàn. Có nơi hướng dẫn thả vài con heo thử vào chuồng đã sát trùng, theo dõi một thời gian rồi mới thả cả lứa. Chuyện chọn nguồn heo giống sau dịch và thời điểm mua lại thuộc phần con giống, nhưng điều kiện chuồng trại là việc của người nuôi.

Ổ dịch cũng là dịp nhìn lại: virus đã vào chuồng theo đường nào? Nếu là heo mới mua, lần sau phải cách ly; nếu là thức ăn thừa, phải bỏ hẳn; nếu là người ra vào, phải làm rào và cổng. Sửa đúng khâu yếu thì lứa sau mới an toàn hơn. Nhiều hộ sau một lần mất đàn đã chuyển sang nuôi ít con hơn nhưng giữ cổng, giữ người ra vào nghiêm ngặt hơn, và đó thường là lựa chọn khôn ngoan.

Câu hỏi thường gặp

Dịch tả heo châu Phi có lây sang người không?

Không. Virus dịch tả heo châu Phi chỉ gây bệnh ở heo nhà và heo rừng. Tuy vậy, người có thể mang virus từ nơi này sang nơi khác qua tay, quần áo, giày dép và xe cộ, nên vẫn phải giữ vệ sinh khi ra vào chuồng.

Đã tiêm vắc-xin rồi có cần làm an toàn sinh học nữa không?

Vẫn cần. Vắc-xin chỉ là một biện pháp và phải dùng theo hướng dẫn của cơ quan thú y. Virus vẫn có thể vào chuồng qua heo mới, thức ăn thừa, người và xe; an toàn sinh học là lớp bảo vệ chính cho mọi đàn heo.

Heo chết vì dịch có được chôn trong vườn không?

Không tự ý chôn hay vứt. Phải báo thú y hoặc chính quyền xã và xử lý xác theo hướng dẫn của họ, thường là tiêu huỷ ở nơi được chỉ định với cách làm bảo đảm không lây ra môi trường. Vứt xác ra sông, ao, vườn có thể làm dịch lan rộng và bị xử lý.

Có thuốc nào chữa được dịch tả heo châu Phi không?

Hiện chưa có thuốc điều trị. Các sản phẩm quảng cáo là đặc trị không có cơ sở và làm mất thời gian khai báo. Khi heo có dấu hiệu nghi dịch, việc đúng là cách ly, không bán chạy và báo ngay thú y xã.

Ăn thịt heo bị dịch tả heo châu Phi có sao không?

Virus không gây bệnh cho người, nhưng không được giết mổ, mua bán, ăn thịt heo bệnh vì đây là cách làm dịch lan rộng và heo bệnh có thể nhiễm các mầm bệnh khác nguy hiểm cho người. Chỉ mua thịt có nguồn gốc rõ, qua kiểm soát giết mổ.

Nuôi heo ở vùng vừa có dịch thì nên làm gì?

Tạm hoãn mua heo mới, ngừng nhận thức ăn thừa và phụ phẩm từ ngoài, siết cổng và sát trùng, hạn chế tối đa người ra vào. Theo dõi đàn mỗi bữa ăn và báo thú y xã ngay khi có con bỏ ăn, sốt hoặc chết bất thường.