Sát trùng chuồng trại đúng cách có bốn bước theo thứ tự: dọn sạch phân và chất độn, rửa sạch bề mặt bằng nước và xà phòng, để khô, rồi mới phun hoặc quét chất sát trùng pha đúng hướng dẫn trên nhãn. Bỏ qua bước làm sạch là lỗi phổ biến nhất: chất sát trùng phun lên nền còn phân gần như mất tác dụng, vì chất hữu cơ làm giảm hiệu lực của nó.
Nhiều hộ coi phun thuốc sát trùng là "biện pháp phòng dịch" chính, phun đều đặn nhưng đàn vẫn bệnh. Phần lớn trường hợp, vấn đề không nằm ở loại thuốc mà ở cách làm. Bài này đi qua từng bước, cách dùng vôi cho đúng chỗ, cách đọc nhãn chất sát trùng, và những nguyên tắc an toàn cho người làm.
Vì sao phải làm sạch trước khi sát trùng
Mầm bệnh trong chuồng không nằm trơ trọi trên bề mặt, mà ẩn trong lớp phân khô, cặn thức ăn, màng nhầy bám ở máng, khe nứt của nền. Lớp hữu cơ này như một tấm áo che chắn. Khi bạn phun chất sát trùng lên, phần lớn chất bị lớp hữu cơ "ăn" mất trước khi chạm tới mầm bệnh. Đó là lý do nhãn của hầu hết chất sát trùng đều ghi phải làm sạch bề mặt trước.
Nói một cách dễ hiểu: phần lớn mầm bệnh trong chuồng được loại bỏ ngay ở bước dọn và rửa, trước khi có giọt thuốc sát trùng nào. Bước sát trùng chỉ xử lý phần còn lại trên một bề mặt đã sạch. Vì vậy, một chuồng được cạo rửa kỹ và phơi khô thường an toàn hơn một chuồng chỉ được phun thuốc nhiều lần trên nền bẩn.
Làm sạch còn giúp bạn nhìn thấy những chỗ hư hỏng: nền nứt, vách bong, máng thủng, khe hở nơi chuột chui vào. Những chỗ đó là nơi mầm bệnh trú ẩn lâu dài và nơi chất sát trùng không len tới. Sửa chúng khi chuồng đang trống là việc nên gắn liền với mỗi đợt sát trùng lớn.
Các bước sát trùng một chuồng trống
Đây là quy trình cho đợt làm sạch lớn, khi chuồng đã trống giữa hai lứa hoặc sau khi có bệnh. Khi chuồng còn vật nuôi, chỉ làm được một phần, xem mục sau.
- Dọn hết phân, chất độn, thức ăn thừa ra hố ủ; tháo các dụng cụ di chuyển được như máng, rèm, tấm che ra ngoài.
- Quét mạng nhện, bụi trên mái, xà, vách từ trên xuống dưới, để bụi rơi xuống nền rồi dọn cùng.
- Làm ướt toàn bộ bề mặt, để ngâm một lúc cho lớp phân khô mềm ra.
- Cọ rửa bằng bàn chải cứng và nước xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường, chú ý góc chuồng, khe nền, chân vách, máng ăn, máng uống.
- Xả lại bằng nước sạch, đẩy nước bẩn về rãnh dẫn đến hố xử lý, không cho chảy ra mương chung.
- Để chuồng khô hoàn toàn, mở cửa cho nắng gió vào; nền ướt làm loãng chất sát trùng.
- Phun hoặc quét chất sát trùng pha đúng nồng độ ghi trên nhãn, phủ đều bề mặt, để đúng thời gian tiếp xúc nhãn yêu cầu.
- Rửa và sát trùng riêng các dụng cụ đã tháo ra, phơi nắng trước khi lắp lại.
- Để chuồng trống một thời gian theo hướng dẫn thú y trước khi nhập lứa mới.
Nếu lứa trước có bệnh, hãy hỏi thú y xã về loại chất sát trùng phù hợp với bệnh đó và thời gian để trống, vì không phải chất nào cũng hiệu quả như nhau với mọi mầm bệnh.
Máng ăn, máng uống và đường ống nước: chỗ hay bị quên
Khi nói sát trùng, nhiều người nghĩ đến nền và vách, nhưng máng uống và đường ống nước mới là nơi vật nuôi tiếp xúc nhiều nhất mỗi ngày. Bên trong máng, núm uống, ống dẫn, bồn chứa nước lâu ngày hình thành một lớp nhớt mỏng, sờ thấy trơn tay. Lớp này là nơi vi khuẩn bám và sinh sôi, và nó che chắn vi khuẩn khỏi chất sát trùng y như lớp phân trên nền.
Mỗi lần làm sạch lớn, hãy cọ máng bằng bàn chải, tháo núm uống ra rửa, xả ống dẫn, cọ thành bồn chứa nước. Nếu bồn để ngoài nắng, rêu mọc nhanh hơn, nên che bồn và đặt ở chỗ mát. Việc xử lý nước uống cho vật nuôi bằng hoá chất chỉ làm khi có hướng dẫn cụ thể của thú y và đúng sản phẩm được phép dùng cho nước uống, không dùng chất sát trùng chuồng để pha vào nước uống.
Máng ăn cũng cần được để ý: cám ẩm đọng ở đáy máng, góc máng lên men và mốc. Thức ăn mốc có thể gây hại cho vật nuôi dù chuồng đã sạch. Cạo hết cặn, rửa, phơi khô trước khi đổ thức ăn mới là việc nên làm thường xuyên, không đợi đến đợt làm sạch lớn.
Khi chuồng đang có vật nuôi: sát trùng thường ngày
Không phải lúc nào cũng làm được quy trình lớn. Khi chuồng còn vật nuôi, sát trùng thường ngày tập trung vào những chỗ người và dụng cụ đi qua: khay hoặc hố sát trùng ở lối vào, lối đi quanh chuồng, khu xuất bán, bánh xe chở thức ăn. Những chỗ này nên được giữ sạch và sát trùng đều đặn, nhất là khi trong vùng có dịch.
Bên trong chuồng, việc chính vẫn là dọn phân và rửa máng mỗi ngày. Phun chất sát trùng trực tiếp lên vật nuôi hay phun trong chuồng kín khi vật nuôi đang ở trong chỉ nên làm khi nhãn sản phẩm cho phép và theo hướng dẫn của thú y, vì nhiều chất có thể kích ứng mắt, da, đường hô hấp của vật nuôi.
Khay sát trùng ở lối vào chỉ có tác dụng khi dung dịch còn sạch và đủ. Khay đầy bùn đất, nước đọng lâu ngày thì gần như chỉ còn là chậu nước bẩn. Thay dung dịch khi khay bẩn, và cạo bùn ở ủng trước khi bước vào khay. Đặt khay ở chỗ có mái che để mưa không làm loãng, nắng không làm khô nhanh.
Dùng vôi cho đúng chỗ
Vôi là gì trong chuồng trại. Ở quê, vôi được dùng từ lâu để sát trùng. Vôi bột rắc lối đi, quanh chuồng, khu xử lý xác vật nuôi theo hướng dẫn thú y; nước vôi quét tường, vách, chân cột. Vôi có tác dụng nhờ tính kiềm mạnh, và rẻ, dễ mua.
Không rắc vôi trực tiếp lên chỗ vật nuôi nằm. Vôi, nhất là vôi sống, có thể gây bỏng chân, da, mắt của vật nuôi, và bụi vôi gây hại đường hô hấp. Rắc ở lối đi, quanh rìa chuồng, không rắc vào ổ nằm, chất độn đang dùng hay máng ăn.
Vôi sống cần cẩn thận khi gặp nước. Vôi sống gặp nước sinh nhiệt mạnh và có thể bắn. Khi hoà vôi sống với nước để làm nước vôi quét, đeo kính, găng, khẩu trang, làm ở chỗ thoáng, để trẻ em tránh xa. Không đổ nước vào thùng vôi sống đậy kín.
Vôi không thay được làm sạch. Cũng như các chất sát trùng khác, vôi rắc lên đống phân không xử lý được mầm bệnh bên trong. Dọn sạch trước rồi mới rắc hoặc quét.
Đọc nhãn chất sát trùng: những thông tin cần tìm
Chất sát trùng dùng trong chăn nuôi có nhiều nhóm hoạt chất khác nhau. Thay vì nhớ tên sản phẩm, hãy tập đọc nhãn để biết sản phẩm dùng thế nào. Bảng dưới liệt kê các mục cần tìm.
| Mục trên nhãn | Vì sao cần đọc |
|---|---|
| Hoạt chất | Biết nhóm chất để hỏi thú y có phù hợp với bệnh đang lo hay không |
| Phạm vi sử dụng | Có dùng cho chuồng trống, chuồng có vật nuôi, dụng cụ, khay lối vào hay nước uống không; không dùng ngoài phạm vi ghi trên nhãn |
| Cách pha, nồng độ | Pha loãng hơn thì không đủ tác dụng; pha đặc hơn không sạch hơn mà hại người, vật nuôi và tốn tiền |
| Thời gian tiếp xúc | Chất cần thời gian nằm trên bề mặt mới diệt được mầm bệnh; lau đi ngay là mất tác dụng |
| Cảnh báo an toàn | Đồ bảo hộ cần mặc, cách sơ cứu khi dính vào mắt, da, khi nuốt phải |
| Hạn dùng và cách bảo quản | Chất quá hạn hoặc bảo quản sai có thể giảm tác dụng |
| Đăng ký lưu hành | Sản phẩm dùng trong thú y cần được phép lưu hành; hỏi thú y xã nếu không chắc |
Không mua chất sát trùng không nhãn, nhãn mờ, hay chai chiết lẻ không rõ nguồn. Nếu nhãn bằng tiếng nước ngoài không có nhãn phụ tiếng Việt, hãy hỏi thú y trước khi dùng.
An toàn cho người làm sát trùng
Người làm sát trùng tiếp xúc với hoá chất nhiều hơn bất kỳ ai trong nhà. Một số nguyên tắc tối thiểu:
- Mặc áo dài tay, quần dài, ủng, găng cao su, kính bảo hộ và khẩu trang phù hợp với hướng dẫn trên nhãn.
- Không bao giờ trộn hai loại chất sát trùng hay chất tẩy với nhau. Một số hỗn hợp, ví dụ chất tẩy chứa clo với chất có tính axit hoặc có amoniac, sinh ra khí độc.
- Pha hoá chất ở nơi thoáng, đổ hoá chất vào nước chứ không đổ nước vào hoá chất đặc.
- Phun theo chiều gió, không phun ngược gió vào mặt; không ăn uống, hút thuốc khi đang làm.
- Không cho trẻ em đến gần khi pha và phun; cất hoá chất trong tủ hoặc thùng có khoá, ở chỗ cao.
- Không đựng hoá chất trong chai nước uống, chai nước mắm cũ; nhiều vụ ngộ độc xảy ra do nhầm chai.
- Rửa tay, tắm rửa và giặt riêng quần áo sau khi làm.
- Nếu bị dính vào mắt, da hay hít phải và thấy khó chịu, làm theo hướng dẫn sơ cứu trên nhãn và đến cơ sở y tế, mang theo bao bì sản phẩm.
Vỏ chai, bao bì hoá chất sau khi dùng không vứt ra ruộng, mương; thu gom theo hướng dẫn của địa phương.
Nắng, gió và thời gian: những "chất sát trùng" miễn phí
Trước khi có hoá chất, người chăn nuôi đã dùng ánh nắng, sự khô ráo và thời gian để giảm mầm bệnh. Nhiều mầm bệnh không sống được lâu trên bề mặt khô, sạch và phơi nắng. Vì vậy, mở cửa chuồng cho nắng gió vào sau khi rửa, phơi máng, rèm, dụng cụ ngoài nắng, và để chuồng trống một thời gian là những việc rẻ mà có giá trị thật.
Với sân thả gà, sân vịt bằng đất, việc để sân nghỉ giữa hai lứa, xới đất cho nắng chiếu vào, luân phiên hai khoảnh sân là cách giảm mầm bệnh và ký sinh trùng tích tụ trong đất. Ao cá sau thu hoạch được tát cạn, vét bùn và phơi đáy cũng theo cùng một nguyên lý.
Không có cách nào làm chuồng hoàn toàn vô trùng, và cũng không cần thế. Mục tiêu là giảm lượng mầm bệnh xuống thấp để vật nuôi khoẻ chống chịu được. Làm sạch đều, khô ráo, thoáng, cộng với sát trùng đúng chỗ đúng lúc, hiệu quả hơn nhiều so với phun hoá chất dày đặc.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên sát trùng chuồng một lần?
Khay lối vào và khu xuất bán nên được giữ sát trùng thường xuyên. Sát trùng toàn bộ chuồng làm kỹ nhất khi chuồng trống giữa hai lứa hoặc sau khi có bệnh. Khi trong vùng có dịch, tăng tần suất theo hướng dẫn của thú y xã.
Có thể dùng nước tẩy javel trong nhà để sát trùng chuồng không?
Một số chất tẩy gia dụng có tác dụng sát trùng bề mặt, nhưng phải dùng đúng nồng độ và chỉ trên bề mặt đã sạch, không dùng cho vật nuôi. Tuyệt đối không trộn với chất tẩy khác. Hỏi thú y về sản phẩm phù hợp cho chuồng trại.
Rắc vôi bột vào chuồng gà đang nuôi có được không?
Không nên rắc vôi trực tiếp lên chất độn hay chỗ gà đang nằm, vì vôi có thể gây bỏng chân, da, mắt và bụi vôi hại đường hô hấp. Chỉ rắc ở lối đi, quanh rìa chuồng và khu bên ngoài.
Phun thuốc sát trùng có cần để vật nuôi ra ngoài không?
Tuỳ sản phẩm. Nhiều chất chỉ dùng cho chuồng trống, một số được phép dùng khi có vật nuôi theo hướng dẫn cụ thể trên nhãn. Đọc kỹ phạm vi sử dụng và hỏi thú y nếu không chắc.
Sau khi phun sát trùng bao lâu thì cho vật nuôi vào lại?
Thời gian tiếp xúc và thời gian chờ trước khi đưa vật nuôi vào ghi trên nhãn sản phẩm. Ngoài ra chuồng cần khô và thông thoáng, không còn mùi hoá chất nồng. Với chuồng vừa có bệnh, thời gian để trống do thú y hướng dẫn.
Đổi nhiều loại thuốc sát trùng có tốt hơn không?
Điều quan trọng hơn là làm sạch kỹ trước, pha đúng nồng độ và đủ thời gian tiếp xúc. Việc chọn hoặc thay đổi nhóm hoạt chất nên hỏi thú y, tuỳ mầm bệnh đang lo ngại, chứ không phải đổi liên tục theo lời quảng cáo.