Thỏ bị tiêu chảy, chướng bụng thường bắt nguồn từ thức ăn và chuồng trại: đổi thức ăn đột ngột, cỏ ướt hoặc ôi, thiếu chất xơ mà thừa tinh bột, nước bẩn, lồng ẩm, và bệnh cầu trùng hay gặp ở thỏ sau cai sữa. Dấu hiệu sớm là phân nhỏ lại, nhão, dính chùm, hậu môn bết, thỏ ăn kém; dấu hiệu nguy hiểm là bụng căng, thỏ ngồi gù nghiến răng, bỏ ăn, không đi phân hoặc phân toé nước.
Ở thỏ, rối loạn tiêu hoá diễn biến nhanh hơn nhiều so với gà hay heo. Một con thỏ con có thể từ ăn kém buổi sáng tới chết vào buổi tối. Vì vậy người nuôi cần biết đọc phân mỗi ngày, biết những việc an toàn làm được ngay tại nhà và biết lúc nào phải gọi người có chuyên môn. Bài này không hướng dẫn dùng thuốc; mọi việc dùng thuốc cần theo chỉ định của thú y.
Phân bình thường, phân mềm ban đêm và tiêu chảy: đừng nhầm
Thỏ khoẻ thải ra hai loại phân. Loại thứ nhất là viên phân cứng: tròn, khô, màu nâu hoặc xanh nâu tùy thức ăn, cỡ khá đều, bóp vụn ra thấy toàn xơ cỏ. Đây là loại người nuôi nhìn thấy hằng ngày trên khay.
Loại thứ hai là phân mềm ban đêm: những viên nhỏ, mềm, bóng, dính thành chùm như chùm nho, có mùi khá nồng. Thỏ thải loại này vào ban đêm hoặc sáng sớm và ăn lại ngay từ hậu môn để lấy lại chất dinh dưỡng do vi sinh vật trong ruột tạo ra. Vì thỏ ăn ngay nên người nuôi ít khi thấy. Thấy vài chùm sót lại không phải tiêu chảy.
Tiêu chảy thật trông khác hẳn: phân không còn thành viên, nhão như bột hoặc lỏng, dính bết quanh hậu môn và đuôi, có khi có nhầy hoặc màu bất thường. Thỏ tiêu chảy thường kèm ăn kém, lông xơ, dáng mệt.
Ở giữa hai đầu đó là một vùng xám người nuôi cần để ý: viên phân nhỏ dần, ít dần, hoặc dính chùm hai ba viên với nhau. Đây thường là dấu hiệu đầu tiên cho biết đường ruột thỏ đang chậm lại hoặc khẩu phần đang lệch, sớm hơn tiêu chảy cả ngày. Đọc khay phân mỗi sáng là việc rẻ nhất mà cứu được nhiều thỏ nhất.
Mức độ và việc nên làm theo dấu hiệu
Bảng dưới giúp bạn xếp một con thỏ đang có vấn đề tiêu hoá vào mức nào. Đây là cách phân loại để hành động, không phải chẩn đoán bệnh:
| Dấu hiệu | Mức | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Phân nhỏ lại, ít đi, thỏ vẫn ăn | Theo dõi | Tăng cỏ khô, kiểm nước, xem lại thức ăn mới thêm gần đây |
| Phân nhão, dính chùm, hậu môn hơi bết, thỏ ăn ít hơn | Cần xử lý ngay | Tách riêng, bỏ thức ăn tinh và rau mọng nước, cho cỏ khô, nước sạch |
| Phân lỏng toé nước, có nhầy, lông đuôi bết nhiều | Nặng | Tách riêng, giữ ấm khô, gọi thú y |
| Bụng căng, gõ nghe bộp, thỏ ngồi gù, nghiến răng | Nguy hiểm | Gọi thú y ngay, không cho ăn thêm tinh bột |
| Không đi phân nửa ngày trở lên, bỏ ăn hoàn toàn | Nguy hiểm | Gọi thú y ngay |
| Nhiều con trong lồng cùng bị một lúc | Nghi do thức ăn hoặc bệnh lây | Dừng nguồn thức ăn nghi ngờ, gọi thú y |
Khi phân vân giữa hai mức, hãy xử lý theo mức nặng hơn. Với thỏ, chờ thêm nửa ngày để xem có tự khỏi không thường là nửa ngày đắt nhất.
Những nguyên nhân hay gặp ở nông hộ
Đổi thức ăn đột ngột. Thỏ mới mua về, thỏ vừa cai sữa, hay đơn giản là hôm nay đổi sang một loại cỏ khác hẳn. Hệ vi sinh trong ruột chưa kịp thích nghi.
Cỏ ướt, cỏ ôi, cỏ dồn đống hấp nóng. Đây là nguyên nhân thường thấy vào mùa mưa và những ngày nóng ẩm.
Thừa tinh bột, thiếu xơ. Cho nhiều cám, ngô, cơm thừa mà ít cỏ khô. Tinh bột thừa xuống tới ruột già tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại phát triển.
Nước uống bẩn, bình nước đóng rêu. Nước ao, mương, hoặc nước sạch nhưng để trong bình không rửa lâu ngày.
Lồng ẩm, khay đầy phân. Thỏ tiếp xúc với phân cũ, nhất là ở chuồng nền có chất độn ẩm, dễ nhiễm cầu trùng và vi khuẩn đường ruột.
Căng thẳng. Nắng nóng, chở đi xa, bị chó mèo quấy, nhốt quá chật đều có thể làm đường ruột thỏ rối loạn.
Bệnh truyền nhiễm. Một số bệnh do vi khuẩn, virus gây tiêu chảy nặng và chết nhanh, thường nhiều con cùng bị. Trường hợp này chỉ thú y mới xác định được.
Cầu trùng: bệnh hay đi kèm thỏ sau cai sữa
Cầu trùng là bệnh do một nhóm ký sinh trùng đơn bào sống trong ruột hoặc gan của thỏ. Mầm bệnh thải ra theo phân, tồn tại lâu trong môi trường ẩm, và thỏ nhiễm khi ăn phải thức ăn, nước dính phân có mầm bệnh. Thỏ trưởng thành có thể mang mầm mà không có biểu hiện rõ, còn thỏ con quanh giai đoạn cai sữa thì dễ phát bệnh nhất.
Thỏ mắc cầu trùng ruột thường tiêu chảy, có khi lẫn nhầy, chậm lớn, gầy, bụng to so với thân hình. Dạng ở gan có thể tiến triển âm thầm, thỏ còi cọc, lông xơ, bụng chướng. Những dấu hiệu này cũng gặp ở các bệnh khác, nên muốn biết chắc phải nhờ thú y xem phân hoặc khám.
Điều người nuôi làm được nhiều nhất là cắt đường lây: sàn lưới cho phân lọt hết, khay dọn hằng ngày, máng ăn và máng nước đặt chỗ thỏ không ngồi lên hay tè vào, cỏ không để trên sàn, lồng giữ khô. Lứa nào cũng cùng vào cùng ra, dọn sạch, phơi nắng lồng và khay trước khi nhập lứa mới. Việc phòng cầu trùng bằng thuốc hay chế phẩm, nếu cần, phải theo hướng dẫn của cán bộ thú y; không tự trộn thuốc vào nước uống theo lời truyền miệng.
Chướng bụng: tình trạng cấp cứu ở thỏ
Chướng bụng, hay đầy hơi, là khi khí tích lại trong dạ dày hoặc ruột thỏ mà không thoát ra được. Bụng thỏ căng to, sờ thấy căng cứng, gõ nhẹ nghe tiếng bộp như trống. Thỏ ngồi gù một chỗ, không muốn di chuyển, nghiến răng (dấu hiệu đau), thở nhanh, bỏ ăn, ít hoặc không đi phân.
Nguyên nhân hay gặp là ăn nhiều cỏ ướt, cỏ non mọng nước, cỏ đã lên men, ăn quá nhiều thức ăn tinh một lúc, hoặc đường ruột vốn đã chậm vì thiếu xơ và căng thẳng. Vì thỏ không ợ và không nôn được, khí trong bụng chỉ có một đường ra là qua ruột, nên một khi ruột ngưng hoạt động, tình trạng xấu đi rất nhanh.
Với chướng bụng, người nuôi không nên tự xoa bóp mạnh, không đổ dầu, nước gừng hay bất cứ thứ gì vào miệng thỏ. Việc làm được là ngừng ngay thức ăn tinh và cỏ tươi mọng nước, giữ thỏ ở chỗ yên, ấm, khô, và gọi thú y sớm nhất có thể. Thỏ bị chướng bụng nặng có thể chết trong vài giờ.
Việc làm ngay tại nhà khi thấy thỏ đi phân nhão
Khi phát hiện thỏ đi phân nhão nhưng vẫn còn ăn, chưa có dấu hiệu nguy hiểm, bạn làm theo thứ tự sau:
- Tách con đó sang ô riêng, sạch, khô, để dễ theo dõi và giảm lây cho cả lồng.
- Tạm ngừng thức ăn tinh và các loại rau lá mọng nước; cho cỏ khô sạch, rơm sạch thoải mái.
- Cho nước sạch, mát; thay bình hoặc rửa núm uống.
- Lau nhẹ phần lông bết quanh hậu môn bằng khăn ẩm rồi lau khô, không tắm cả con. Phần lông bết để lâu thu hút ruồi.
- Xem lại những gì đã thay đổi trong vài ngày trước: cỏ mới, cám mới, mưa, nắng nóng, chở đi đâu, và xử lý gốc.
- Theo dõi phân, lượng ăn ít nhất hai lần trong ngày. Nếu sang hôm sau không đỡ, hoặc xuất hiện dấu hiệu nặng, gọi thú y.
Đừng tự cho thỏ uống kháng sinh, thuốc đi ngoài của người hay thuốc dành cho gia súc khác. Đường ruột thỏ rất nhạy, một số loại kháng sinh dùng tốt cho loài khác lại có thể làm hệ vi sinh trong ruột thỏ rối loạn nặng hơn. Chọn thuốc, liều và cách cho là việc của người có chuyên môn.
Khi nào gọi thú y, không chờ thêm
Gọi cán bộ thú y xã hoặc bác sĩ thú y khi gặp một trong các trường hợp sau:
- Thỏ bỏ ăn hoàn toàn, kể cả cỏ khô, quá nửa ngày.
- Bụng căng cứng, thỏ ngồi gù, nghiến răng, thở nhanh.
- Phân lỏng toé nước, có máu hoặc nhiều nhầy.
- Thỏ lạnh tai, lạnh chân, lờ đờ, nằm nghiêng.
- Nhiều con trong một lồng hoặc nhiều lồng cùng bị trong thời gian ngắn.
- Có thỏ chết đột ngột kèm tiêu chảy ở những con khác.
Khi gọi, chuẩn bị sẵn thông tin: tuổi thỏ, số con bị, dấu hiệu bắt đầu từ khi nào, thức ăn mấy ngày gần đây, đã làm gì. Nếu có con chết, bọc kín để thú y xem, không vứt ra vườn, ao, sông. Những thông tin này giúp người có chuyên môn xác định nhanh hơn.
Ở nhiều xã, cán bộ thú y kiêm nhiều việc nên không phải lúc nào cũng tới ngay. Vì vậy nên lưu sẵn cách liên lạc với thú y xã và một bác sĩ thú y gần nhà ngay từ khi bắt đầu nuôi, đừng đợi tới lúc thỏ nằm nghiêng mới đi hỏi.
Phòng tiêu chảy bằng thức ăn và chuồng trại
Phần lớn ca tiêu chảy ở thỏ nông hộ phòng được bằng những việc rất đời thường. Về thức ăn: luôn có cỏ khô trong lồng, cỏ tươi cắt lúc ráo và trải mỏng, đổi thức ăn từ từ, thức ăn tinh cho theo bữa và vừa đủ, nước sạch thay hằng ngày.
Về chuồng: sàn lưới cho phân lọt, khay dọn hằng ngày, lồng khô ráo, không gió lùa, không quá chật, máng đặt chỗ thỏ không làm bẩn được. Về quản lý: thỏ mới về cách ly, cùng vào cùng ra, tránh bắt và chở thỏ lúc nắng nóng.
Người nuôi lâu năm thường nói một câu dễ nhớ: thỏ ít bệnh đường ruột nhất khi ngày nào cũng giống ngày hôm qua. Cùng giờ ăn, cùng loại cỏ, cùng chỗ nằm, thay đổi gì cũng từ từ.
Một thói quen nữa đáng giữ là ghi sổ. Mỗi lần có thỏ đi phân nhão, ghi lại ngày, lồng nào, vừa đổi gì. Sau vài tháng, nhìn lại sổ thường thấy một quy luật riêng của chuồng nhà mình: tiêu chảy hay tới sau những đợt mưa dầm, sau mỗi lần đổi bao cám, hay ở dãy lồng cuối hướng gió. Biết quy luật thì phòng trước được.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ tiêu chảy có nên cho ăn lá ổi không?
Lá ổi non sạch là thức ăn thỏ ăn được, nhiều người nuôi cho thỏ đi phân nhão ăn thêm lá ổi cùng cỏ khô. Nhưng lá ổi không thay được việc tìm nguyên nhân và gọi thú y khi thỏ nặng. Nếu nguyên nhân là cầu trùng hay vi khuẩn, chỉ lá ổi thì không đủ.
Thỏ con sau cai sữa hay chết vì tiêu chảy là sao?
Giai đoạn sau cai sữa là lúc thỏ con vừa mất sữa mẹ, vừa đổi sang thức ăn rắn, hệ vi sinh trong ruột chưa ổn định và dễ nhiễm cầu trùng. Đổi thức ăn từ từ, giữ chuồng sạch khô, tránh căng thẳng là cách giảm hao ở giai đoạn này.
Thỏ không đi phân có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm. Thỏ cần thức ăn đi qua ruột liên tục. Không có phân trong nửa ngày, nhất là kèm bỏ ăn, ngồi gù, là dấu hiệu ruột đang ngưng hoạt động, cần gọi thú y sớm.
Thỏ đi phân có lông lẫn vào có sao không?
Thỏ tự liếm lông nên phân có lẫn ít lông là bình thường, nhất là mùa thay lông. Phân thành chuỗi dính lông dài, viên nhỏ dần thì nên tăng cỏ khô để đẩy lông ra và theo dõi, vì lông tích nhiều làm chậm ruột.
Có nên cho thỏ uống men tiêu hoá của người không?
Không nên tự dùng. Sản phẩm cho người được làm cho đường ruột người. Nếu muốn dùng chế phẩm hỗ trợ tiêu hoá cho thỏ, hỏi cán bộ thú y về loại dành cho vật nuôi và cách dùng.
Thỏ tiêu chảy có lây cho người không?
Phần lớn nguyên nhân tiêu chảy ở thỏ không lây sang người, nhưng phân thỏ bệnh vẫn có thể chứa vi khuẩn. Đeo găng khi dọn, rửa tay bằng xà phòng sau khi chăm thỏ bệnh, không để trẻ nhỏ chơi gần ô cách ly.