Thỏ không được ăn lá và mầm khoai tây, lá cà chua, hành, tỏi, quả và lá bơ, lá trúc đào, lá vạn niên thanh, hạt thầu dầu, đậu sống, cùng cỏ lá đã phun thuốc, cỏ mốc, cỏ dồn đống hấp nóng và cỏ còn ướt sương, nước mưa. Đồ ăn của người như cơm, bánh mì, bánh kẹo, sô cô la cũng không nên cho thỏ.
Thỏ là loài ăn thực vật có bộ tiêu hoá dựa nhiều vào vi sinh vật trong manh tràng, cần nhiều chất xơ và rất nhạy với thức ăn lạ. Thỏ cũng không nôn ra được, nên thứ gì đã nuốt vào thì phải đi hết đường ruột. Vì vậy với thỏ, chọn sai thức ăn thường gây hậu quả nhanh hơn ở gà, vịt. Bài này chia thức ăn cần tránh thành từng nhóm, giải thích vì sao, và nói cách nhận ra khi thỏ đã lỡ ăn phải. Phần thỏ nên ăn gì, phối thế nào trong ngày có bài riêng.
Những cây lá và thức ăn thỏ không nên ăn
Bảng dưới gom các nhóm thường gặp quanh nhà ở nông thôn Việt Nam. Danh sách cây độc với vật nuôi rất dài, bảng chỉ nêu những thứ hay có sẵn trong vườn, trong bếp:
| Nhóm | Ví dụ hay gặp | Vì sao tránh |
|---|---|---|
| Họ cà | Lá, thân khoai tây; củ khoai tây xanh, mọc mầm; lá cà chua, lá cà tím | Chứa các chất độc tự nhiên của họ cà, tập trung ở lá, mầm và phần xanh |
| Họ hành tỏi | Hành lá, hành củ, tỏi, hẹ, kiệu | Có thể gây hại cho máu và đường tiêu hoá của nhiều loài vật nuôi |
| Cây cảnh độc | Trúc đào, vạn niên thanh, môn kiểng, lá ngón | Độc mạnh với nhiều loài, kể cả người; trúc đào và lá ngón đặc biệt nguy hiểm |
| Quả, hạt có độc | Quả và lá bơ, hạt thầu dầu, đậu đỗ sống | Bơ chứa chất gây hại tim với nhiều loài; thầu dầu rất độc; đậu sống khó tiêu và có chất kháng dinh dưỡng |
| Đồ ăn của người | Cơm, bánh mì, bánh quy, bánh kẹo, sô cô la, đồ chiên | Nhiều tinh bột, đường, dầu, ít xơ, làm lệch hệ vi sinh trong ruột thỏ |
| Cỏ lá kém chất lượng | Cỏ dính thuốc, cỏ mốc, cỏ dồn đống hấp nóng, cỏ ướt | Gây ngộ độc, chướng bụng, tiêu chảy |
Nếu trong vườn có những cây cảnh độc như trúc đào hay môn kiểng, đừng trồng chúng gần chỗ cắt cỏ cho thỏ. Lá rụng lẫn vào bó cỏ là con đường hay gặp nhất khiến thỏ ăn phải lá độc mà người nuôi không hề hay biết.
Vì sao thỏ nhạy với thức ăn hơn gà vịt
Muốn hiểu vì sao danh sách thức ăn cần tránh của thỏ dài và khắt khe, cần hiểu một chút về bộ tiêu hoá của thỏ. Thỏ có dạ dày đơn như người, nhưng phần lớn việc tiêu hoá chất xơ diễn ra ở manh tràng, một đoạn ruột tịt lớn ở cuối ruột non. Trong manh tràng có một quần thể vi sinh vật sống cân bằng, chuyên phân giải chất xơ thành chất dinh dưỡng cho thỏ.
Thỏ còn có một thói quen ít người để ý: vào ban đêm và sáng sớm, thỏ thải ra những viên phân mềm, bóng, thành chùm, rồi ăn lại ngay từ hậu môn. Đây không phải bệnh mà là cách thỏ lấy lại vitamin và đạm do vi sinh vật trong manh tràng tạo ra. Thức ăn nhiều tinh bột, nhiều đường hay thiếu xơ làm rối quá trình này, sinh ra phân mềm dính bết ở hậu môn và tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại phát triển.
Thêm vào đó, thỏ không nôn được. Gà có thể nhả, chó mèo có thể nôn thứ đã ăn phải, còn thỏ thì mọi thứ đã nuốt phải đi trọn đường ruột. Đó là lý do người nuôi thỏ phải giữ nguyên tắc chặn từ đầu vào thay vì trông vào việc xử lý sau.
Cỏ ướt, cỏ hấp nóng: thứ "sạch" mà vẫn gây hại
Nhóm thức ăn gây hại nhiều nhất cho thỏ nông hộ không phải cây độc mà là chính cỏ lá bình thường nhưng ở trạng thái sai. Đầu tiên là cỏ còn ướt: cắt lúc sáng sớm còn đẫm sương, cắt sau mưa, hoặc rửa xong chưa để ráo. Cỏ ướt ăn vào nhiều dễ làm thỏ chướng hơi, đầy bụng, đi phân nhão.
Thứ hai là cỏ dồn đống. Cỏ tươi cắt về chất thành đống dày sẽ tự nóng lên ở giữa, bắt đầu lên men chỉ sau vài giờ, nhất là trời nóng ẩm. Phần cỏ ở giữa đống thường vàng, ấm, có mùi chua. Cỏ như vậy dễ gây chướng bụng cho thỏ.
Thứ ba là cỏ mốc, rơm mốc: cỏ khô cất ở chỗ ẩm, có đốm trắng xám, mùi mốc, bụi bay ra khi rũ. Nấm mốc có thể gây bệnh hô hấp và độc tố hại gan. Cỏ khô mốc thì bỏ, không phơi lại cho ăn.
Cách xử lý đơn giản: cắt cỏ vào lúc đã ráo sương hoặc chiều mát; mang về trải mỏng trong bóng râm, không chất đống; cỏ phải rửa thì vẩy ráo, phơi gió tới khi lá không còn đọng nước. Cỏ khô cất trên giàn cao, nơi thoáng, có che mưa.
Rau quen thuộc: cho được nhưng phải biết liều chừng
Rau muống. Nhiều người nuôi bảo thỏ ăn rau muống dễ tiêu chảy. Phần lớn trường hợp là do rau còn ướt hoặc cho ăn quá nhiều thay cho cỏ. Rau muống sạch, để ráo, cho một phần trong khẩu phần thì thỏ ăn được.
Xà lách, bắp cải. Hai loại này nhiều nước, ít xơ. Cho ít thì không sao, cho nhiều làm thỏ đi phân nhão; bắp cải ăn nhiều dễ sinh hơi. Không dùng làm thức ăn chính.
Lá sắn. Lá và củ sắn tươi có chất có thể sinh độc khi vào cơ thể. Ở nhiều vùng người ta vẫn cho thỏ ăn lá sắn sau khi phơi héo và cho lượng ít. Người mới nuôi nên tránh hoặc hỏi cán bộ khuyến nông địa phương về cách dùng an toàn ở vùng mình.
Lá keo dậu (keo giậu). Lá keo dậu giàu đạm nhưng có chất không tốt nếu ăn nhiều và kéo dài. Chỉ nên là phần nhỏ trộn với cỏ, không cho ăn đơn độc.
Trái cây ngọt. Chuối, xoài, đu đủ chín thỏ rất thích nhưng nhiều đường. Chỉ nên là miếng nhỏ thỉnh thoảng, không phải bữa ăn. Hạt táo, hạt của các loại quả có hạch cứng thì bỏ đi.
Cà rốt. Hình ảnh thỏ ôm củ cà rốt làm nhiều người nghĩ đây là thức ăn chính. Thật ra củ cà rốt khá ngọt, chỉ nên cho ít; lá cà rốt sạch thì thỏ ăn được.
Những nguồn cỏ lá phải bỏ dù là loại thỏ ăn được
Có những bó cỏ là đúng loại thỏ ăn được, nhưng nguồn gốc khiến nó thành nguy hiểm. Bạn nên bỏ không tiếc khi gặp các trường hợp sau:
- Cỏ cắt ven ruộng, vườn mà người ta vừa phun thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ; hỏi chủ ruộng nếu không chắc.
- Cỏ ven đường nhiều xe qua lại, ven mương nước thải, bãi rác.
- Cỏ cắt gần chuồng gà, vịt, heo của nhà khác hoặc nơi có gia súc gia cầm chết, vì có thể mang mầm bệnh.
- Rau thừa trong bếp đã để qua đêm, có mùi chua, đã nấu chín hoặc lẫn dầu mỡ, muối.
- Cỏ khô, rơm có đốm mốc, vón cục, bốc bụi khi rũ.
- Cây lạ không biết tên, mọc lẫn trong bãi cỏ quen.
Nguyên tắc chung với người nuôi thỏ là: không chắc thì không cho ăn. Thỏ không thiếu thức ăn vì bỏ đi một bó cỏ nghi ngờ, nhưng có thể mất cả lồng vì một bó cỏ dính thuốc.
Đổi thức ăn đột ngột cũng là một kiểu cho ăn sai
Có những thức ăn hoàn toàn tốt nhưng gây hại chỉ vì đến quá đột ngột. Thỏ quen ăn cỏ voi mà hôm nay chuyển hẳn sang rau lang, hoặc đang ăn ít cám bỗng được đổ đầy máng thức ăn viên mới, đều có thể bị rối loạn tiêu hoá trong vài ngày sau đó.
Lý do nằm ở hệ vi sinh trong manh tràng của thỏ. Mỗi loại thức ăn nuôi một nhóm vi sinh khác nhau; thay đổi quá nhanh làm nhóm cũ suy, nhóm mới chưa kịp phát triển, các vi khuẩn có hại dễ chiếm chỗ. Đây là một trong những nguyên nhân chính của tiêu chảy ở thỏ sau cai sữa và thỏ mới mua về.
Ngoài đổi loại thức ăn, đổi giờ ăn và đổi lượng ăn đột ngột cũng gây rối. Thỏ bị bỏ đói nửa ngày rồi được cho ăn thật nhiều một lúc dễ ăn ngấu nghiến, nhất là thức ăn tinh, sau đó chướng bụng. Giữ giờ cho ăn đều, lượng đều là cách đơn giản để đường ruột thỏ ổn định.
Cách làm an toàn là đổi dần: trộn thức ăn mới vào thức ăn cũ với lượng nhỏ, tăng từ từ trong khoảng một tuần, quan sát phân. Phân viên tròn, khô, đều là ổn; phân nhỏ lại, dính chùm hoặc nhão là phải chậm lại. Khi mua thỏ về, nên hỏi người bán thỏ đang ăn gì và xin hoặc mua một ít thức ăn cũ đó để nuôi chuyển tiếp.
Thỏ đã ăn phải thứ không nên ăn: nhận biết và khi nào gọi thú y
Dấu hiệu thỏ ăn phải thức ăn không hợp hoặc cây độc rất đa dạng, tùy thứ đã ăn và lượng ăn. Những dấu hiệu chung đáng để ý là: bỏ ăn đột ngột, ngồi gù lưng một chỗ, nghiến răng (dấu hiệu đau), bụng căng như trống, không đi phân hoặc đi phân lỏng, chảy dãi, đi loạng choạng, co giật.
Khi nghi thỏ ăn phải lá độc hay cỏ dính thuốc, việc đầu tiên là dọn hết thức ăn còn trong lồng, giữ lại một ít mẫu để người có chuyên môn xem, cho thỏ nước sạch và cỏ khô sạch. Không tự đổ dầu ăn, nước muối, thuốc hay bất cứ thứ gì vào miệng thỏ theo mách bảo.
Gọi cán bộ thú y xã hoặc bác sĩ thú y khi: thỏ có dấu hiệu thần kinh như loạng choạng, co giật; bụng căng cứng, thở khó; bỏ ăn quá nửa ngày; hoặc nhiều con trong cùng một lồng có dấu hiệu cùng lúc. Trường hợp nhiều con cùng bệnh sau một bữa cỏ, rất có thể nguồn cỏ có vấn đề, cần dừng ngay nguồn đó cho cả đàn.
Sau khi qua chuyện, nên lần lại xem thứ gây hại lọt vào từ đâu: người nhà cho thỏ ăn rau thừa, trẻ con hái lá cây cảnh cho thỏ, hay bó cỏ cắt ở chỗ mới. Ghi lại để cả nhà cùng biết. Rất nhiều ca ngộ độc ở thỏ nông hộ đến từ thiện ý của người khác trong nhà chứ không phải từ người trực tiếp nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Thỏ ăn cơm được không?
Không nên. Cơm gần như toàn tinh bột, ít chất xơ, ăn vào dễ làm lệch hệ vi sinh trong ruột thỏ, gây phân nhão, đầy hơi. Cơm thừa đã nguội lâu còn có thể ôi. Thỏ cần cỏ lá và thức ăn tinh dành cho vật nuôi, không cần đồ ăn của người.
Thỏ ăn rau ngót, lá mít được không?
Lá mít là thức ăn quen thuộc của thỏ ở nhiều vùng nông thôn và thỏ ăn rất tốt. Rau ngót sạch thỏ cũng ăn được với lượng vừa phải. Như mọi loại lá, phải sạch, ráo và cho xen với cỏ chứ không cho ăn một thứ duy nhất.
Thỏ ăn cỏ gà, cỏ mần trầu được không?
Các loại cỏ dại phổ biến như cỏ gà, cỏ mần trầu, cỏ lá tre ở nơi sạch thỏ ăn được và là nguồn xơ tốt. Điều cần lo không phải là loài cỏ mà là chỗ cắt có bị phun thuốc diệt cỏ hay không.
Cho thỏ ăn bánh mì cứng để mài răng có được không?
Không nên. Bánh mì nhiều tinh bột, ít giúp mài răng mà còn hại đường ruột thỏ. Răng thỏ mòn tự nhiên nhờ nhai nhiều cỏ khô, cỏ tươi có xơ và gặm cành cây sạch như cành dâu, cành ổi chưa phun thuốc.
Thỏ ăn phải lá trúc đào thì có cứu được không?
Trúc đào rất độc, có thể nguy hiểm tới tính mạng thỏ dù chỉ ăn ít. Nếu thấy thỏ ăn phải, gọi thú y ngay, mang theo mẫu lá. Cách phòng tốt nhất là không trồng trúc đào gần chuồng và chỗ cắt cỏ.
Có cần rửa cỏ trước khi cho thỏ ăn không?
Cỏ cắt ở nơi sạch, không bùn đất thì không cần rửa, chỉ cần rũ bỏ đất cát và lá úa. Cỏ dính bùn thì rửa rồi phải để ráo hẳn mới cho ăn, vì cỏ ướt có thể gây chướng bụng.