Khi vật nuôi chết bất thường hoặc nhiều con cùng ốm một lúc, việc phải làm ngay là tách riêng con ốm, giữ nguyên xác con chết, ngừng mọi việc mua bán và di chuyển vật nuôi, rồi báo cho nhân viên thú y hoặc chính quyền cấp xã. Tuyệt đối không bán chạy, không giết mổ, không vứt xác ra sông, ra ruộng hay bãi rác. Luật Thú y 2015 đặt trách nhiệm khai báo cho chủ vật nuôi khi phát hiện vật nuôi có dấu hiệu mắc bệnh truyền nhiễm.
Những giờ đầu tiên sau khi phát hiện quyết định dịch có lan ra cả xóm hay không. Tâm lý "bán vội gỡ vốn" là dễ hiểu, nhưng chính nó đã nhiều lần đưa dịch tả heo châu Phi, cúm gia cầm từ một chuồng ra cả vùng. Bài này liệt kê dấu hiệu nghi dịch, các việc làm theo thứ tự, và những điều không được làm.
Dấu hiệu nghi có dịch, cần báo ngay
Không phải con vật nào chết cũng do dịch: nóng quá, ngộ độc thức ăn mốc, bị chó cắn, đè nhau trong chuồng chật đều có thể làm vật nuôi chết. Nhưng những tình huống dưới đây đủ để coi là nghi dịch và báo thú y, thay vì tự đoán.
- Nhiều con chết đột ngột trong một hai ngày, nhất là con trước đó còn ăn uống bình thường.
- Nhiều con cùng bỏ ăn, sốt, nằm một chỗ, lan nhanh từ con này sang con khác.
- Heo có da đỏ hoặc tím tái ở tai, bụng, chân, sốt cao, bỏ ăn, có con chết nhanh.
- Gà, vịt chết nhiều, mào và yếm tím tái, phù đầu, chảy nước mũi, khó thở, đẻ giảm đột ngột.
- Bò, dê, heo có mụn nước hoặc vết loét ở miệng, lưỡi, móng, chảy nhiều nước dãi, đi khập khiễng.
- Bò có nhiều nốt sần nổi trên da, sốt, giảm ăn.
- Trong thôn, xã đang có thông báo dịch và vật nuôi nhà bạn có bất kỳ biểu hiện ốm nào.
Danh sách trên chỉ giúp bạn nhận ra lúc cần báo, không dùng để tự chẩn đoán. Nhiều bệnh có biểu hiện giống nhau; chỉ cơ quan thú y mới xác định được bệnh, có khi phải lấy mẫu xét nghiệm.
Việc làm theo thứ tự trong những giờ đầu
Khi phát hiện tình huống nghi dịch, hãy làm theo thứ tự dưới đây. Mục tiêu là giữ mầm bệnh trong phạm vi nhỏ nhất và giúp thú y xác định bệnh nhanh nhất.
- Tách con ốm sang chuồng hoặc ô riêng nếu có thể, không đưa đi xa.
- Để nguyên xác con chết tại chỗ, che lại bằng bao hoặc bạt để chó mèo, chuột, chim không ăn; không mổ ra xem.
- Báo ngay cho nhân viên thú y xã, trưởng thôn hoặc Ủy ban nhân dân xã; nói rõ loài, số con ốm, số con chết, biểu hiện, từ khi nào.
- Ngừng bán, ngừng mua, ngừng cho mượn vật nuôi, ngừng chở vật nuôi ra vào nhà.
- Hạn chế người ra vào khu chuồng; người chăm không sang chuồng nhà khác, không đi chợ gia súc.
- Ghi lại những gì đã xảy ra: ngày nhập giống gần nhất, nơi mua, thức ăn đang dùng, con nào ốm trước.
- Chờ và làm theo hướng dẫn của thú y về lấy mẫu, cách ly, xử lý xác và vệ sinh chuồng.
Nếu không liên lạc được thú y xã, báo Ủy ban nhân dân xã. Đừng chờ đến khi có thêm nhiều con chết mới báo.
Khi báo, nói càng cụ thể càng tốt: loài gì, tổng đàn bao nhiêu, bao nhiêu con ốm, bao nhiêu con chết, con đầu tiên ốm từ hôm nào, có mua thêm con mới hay cho ăn thức ăn gì lạ trong mấy tuần gần đây không. Những thông tin này giúp cán bộ thú y đoán được nhóm bệnh và chuẩn bị dụng cụ lấy mẫu trước khi đến, thay vì phải đi lại nhiều lần.
Những điều tuyệt đối không làm
Không bán chạy. Bán vật nuôi ốm hoặc nghi ốm cho lái, cho lò mổ là đưa mầm bệnh ra khỏi nhà bạn, theo xe, theo lồng, theo thịt đến nhiều nơi khác. Đây cũng là hành vi vi phạm pháp luật về thú y.
Không giết mổ để ăn hay chia cho hàng xóm. Giết mổ con ốm tại nhà làm máu, nội tạng, nước rửa phát tán mầm bệnh ra môi trường. Một số bệnh còn có thể lây sang người, như cúm gia cầm.
Không vứt xác ra sông, kênh, ruộng, bãi rác. Xác vật nuôi trôi theo dòng nước là cách nhanh nhất đưa dịch xuống hạ nguồn và sang các xã khác. Xác phải được xử lý theo hướng dẫn của cơ quan thú y.
Không tự mua thuốc tiêm thử. Nhiều bệnh dịch nguy hiểm do vi rút gây ra, không có thuốc đặc trị. Tiêm kháng sinh theo lời khuyên của người bán thuốc không chữa được bệnh, làm mất thời gian và có thể che dấu hiệu, khiến việc chẩn đoán khó hơn.
Không giấu dịch. Có người sợ bị tiêu huỷ đàn nên không báo. Giấu dịch chỉ làm dịch lan rộng, cả xóm thiệt hại, và chính bạn có thể mất cơ hội được xem xét hỗ trợ theo chính sách.
Giữ an toàn cho người trong nhà khi có vật nuôi ốm
Khi trong chuồng có vật nuôi ốm hoặc chết bất thường, người trong nhà cũng cần được bảo vệ, vì một số bệnh của vật nuôi có thể lây sang người, cúm gia cầm là ví dụ được nhắc nhiều nhất. Ngay cả với những bệnh không lây sang người, người chăm vẫn là phương tiện mang mầm bệnh đi xa nếu không cẩn thận.
Chỉ một người lớn trong nhà phụ trách khu chuồng trong thời gian này. Người đó đeo khẩu trang, găng tay, ủng khi vào chuồng, không chạm tay lên mặt, và sau khi ra thì cởi đồ chuồng ở cửa, rửa tay bằng xà phòng, tắm rửa trước khi bế con nhỏ hay nấu ăn. Trẻ em, người già, phụ nữ có thai không vào khu chuồng và không chơi gần chỗ để xác vật nuôi.
Không nhặt trứng của đàn gà vịt đang ốm để ăn hay đem bán. Không cho chó mèo nhà lại gần xác vật nuôi. Nếu sau khi tiếp xúc với gia cầm ốm, chết mà người trong nhà có sốt, ho, đau họng, khó thở, hãy đến cơ sở y tế ngay, nói rõ đã tiếp xúc với gia cầm ốm để được khám đúng hướng. Việc nói rõ này rất quan trọng, vì triệu chứng ban đầu dễ bị nhầm với cảm cúm thông thường.
Xử lý xác vật nuôi: vì sao phải theo hướng dẫn thú y
Xác vật nuôi chết vì bệnh truyền nhiễm chứa rất nhiều mầm bệnh. Nếu chôn không đúng cách, ví dụ hố quá nông, gần giếng nước, gần nguồn nước mặt, mầm bệnh có thể ngấm ra hoặc bị chó, chuột đào bới lên. Vì vậy cách xử lý xác, vị trí chôn hoặc tiêu huỷ, có dùng vôi hay hoá chất gì, đều phải làm theo hướng dẫn của cơ quan thú y trong từng trường hợp.
Trong các ổ dịch được công bố, việc tiêu huỷ thường do chính quyền và thú y tổ chức, có biên bản ghi số lượng. Người nuôi nên phối hợp và giữ một bản biên bản hoặc ghi nhớ nội dung, vì đó là căn cứ khi xem xét hỗ trợ thiệt hại theo chính sách của nhà nước và địa phương ở từng thời kỳ.
Ngay cả khi vật nuôi chết không phải do dịch, ví dụ chết vì nóng, vì tai nạn, vẫn không nên vứt ra môi trường. Xử lý xác vật nuôi đúng cách là một phần của an toàn sinh học và của nghĩa vụ giữ vệ sinh môi trường theo Luật Chăn nuôi 2018. Hỏi thú y xã về cách xử lý xác phù hợp ở địa phương bạn, và đừng để xác qua đêm ở chỗ chó mèo, chuột có thể tới.
Một số bệnh dịch quan trọng ở vật nuôi nông hộ
Bảng dưới chỉ để nhận biết tên bệnh khi nghe thông báo và hiểu vì sao phải báo. Không dùng bảng để tự chẩn đoán. Danh mục bệnh phải công bố dịch do cơ quan có thẩm quyền ban hành; kiểm văn bản hiện hành.
| Bệnh | Loài mắc chủ yếu | Vì sao đáng lo |
|---|---|---|
| Dịch tả heo châu Phi | Heo | Chưa có thuốc chữa; lây qua heo, thịt heo, người, xe, dụng cụ; vi rút tồn tại lâu |
| Cúm gia cầm | Gà, vịt, ngan, chim | Lây nhanh, chết nhiều; một số chủng có thể lây sang người |
| Lở mồm long móng | Bò, trâu, heo, dê | Lây rất nhanh, làm vật nuôi giảm ăn, què, thiệt hại lớn |
| Tai xanh (PRRS) | Heo | Làm heo sốt, khó thở, dễ nhiễm thêm bệnh khác |
| Viêm da nổi cục | Bò, trâu | Nổi nốt trên da, lây qua côn trùng hút máu, ảnh hưởng sức khoẻ đàn |
| Newcastle (gà rù) | Gà | Lây nhanh trong đàn gà, gây chết nhiều |
| Dịch tả vịt | Vịt, ngan | Lây qua nước và tiếp xúc, gây chết nhiều ở đàn vịt |
Với nhiều bệnh trong bảng, tiêm phòng theo lịch của thú y địa phương giúp giảm rủi ro; riêng dịch tả heo châu Phi, an toàn sinh học là biện pháp chính. Hỏi thú y xã về vắc-xin hiện có và lịch tiêm cho đàn nhà bạn.
Sau khi dịch qua: tái đàn thế nào cho an toàn
Sau khi ổ dịch được xử lý, chuồng phải được dọn sạch toàn bộ phân, chất độn, thức ăn thừa, rửa và sát trùng theo hướng dẫn của thú y, rồi để trống một thời gian. Thời gian để trống và điều kiện được tái đàn phụ thuộc loại bệnh và quyết định của cơ quan thú y; ở những vùng có công bố dịch, việc tái đàn còn phải chờ khi dịch được công bố hết.
Khi tái đàn, mua con giống từ nơi có nguồn gốc rõ, có thông tin tiêm phòng, và nuôi cách ly trước khi nhập vào chuồng chính. Nên bắt đầu với số lượng nhỏ, theo dõi kỹ một thời gian, rồi mới tăng dần. Đây cũng là lúc xem lại những điểm hở trong an toàn sinh học của nhà mình: rào chuồng, lối vào, thức ăn, nước uống, người ra vào.
Ghi chép lại những gì đã xảy ra trong đợt dịch, từ ngày phát hiện, biểu hiện, đến cách xử lý. Ghi chép đó giúp bạn và cán bộ thú y hiểu nguồn lây có thể đến từ đâu, và giúp bạn nhận ra sớm hơn nếu chuyện tương tự lặp lại. Bên cạnh đó, hãy giữ liên lạc với thú y xã để biết tình hình dịch trong vùng trước khi nhập giống lứa mới, và nếu đàn nhà bạn chưa từng được kê khai, đây là lúc làm cho đủ.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ một con gà chết thì có cần báo thú y không?
Một con chết lẻ tẻ có thể do nhiều lý do. Nhưng nếu con đó chết đột ngột, có biểu hiện lạ, hoặc trong vùng đang có dịch, hoặc sau đó có thêm con ốm, hãy báo thú y xã. Báo sớm không mất gì, chậm báo có thể mất cả đàn.
Báo dịch có bị tiêu huỷ hết đàn không?
Việc có tiêu huỷ hay không, tiêu huỷ bao nhiêu, do cơ quan thú y quyết định dựa trên loại bệnh và quy định hiện hành. Khai báo đúng giúp bạn được hướng dẫn và được xem xét hỗ trợ theo chính sách, còn giấu dịch thì không.
Có được hỗ trợ khi vật nuôi phải tiêu huỷ vì dịch không?
Nhà nước và địa phương có chính sách hỗ trợ thiệt hại do dịch bệnh ở từng thời kỳ, với điều kiện và mức cụ thể quy định trong văn bản hiện hành. Hộ có kê khai chăn nuôi và khai báo dịch đúng thường thuận lợi hơn khi đề nghị hỗ trợ. Hỏi xã khi có việc.
Thịt heo của heo mắc dịch tả châu Phi có ăn được không?
Không được giết mổ, mua bán, sử dụng heo bệnh hoặc nghi bệnh. Thịt và sản phẩm từ heo bệnh là đường phát tán vi rút ra các nơi khác, kể cả khi nấu chín ở nhà thì quá trình giết mổ, vận chuyển đã làm lây lan.
Nhà hàng xóm có vật nuôi chết mà không báo thì làm sao?
Bạn có thể nhắc nhở nhẹ nhàng, giải thích rủi ro chung cho cả xóm. Nếu họ vẫn không báo và có dấu hiệu dịch, báo cho trưởng thôn hoặc thú y xã. Đây là việc bảo vệ đàn vật nuôi của cả xóm, kể cả nhà bạn.
Người chăm vật nuôi bị bệnh có cần lo cho sức khoẻ bản thân không?
Có. Một số bệnh như cúm gia cầm có thể lây sang người. Đeo khẩu trang, găng tay khi tiếp xúc, rửa tay kỹ, và nếu có sốt, ho, khó thở sau khi tiếp xúc vật nuôi ốm, hãy đến cơ sở y tế và nói rõ là đã tiếp xúc.