Ở nông hộ có ba cách xử lý chất thải chăn nuôi phổ biến: ủ phân rắn thành phân hoai để bón cây, đưa phân và nước thải vào hầm biogas để lấy khí đốt, và nuôi trên đệm lót sinh học để phân được phân giải ngay trong chuồng. Chọn cách nào tuỳ con nuôi, lượng nước thải, diện tích và nhu cầu dùng phân, khí của nhà. Nhiều hộ kết hợp hai cách: hầm biogas cho nước thải chuồng heo, ủ phân cho phân rắn của gà, bò.
Chất thải là phần hay bị để đến cuối khi tính chuyện chăn nuôi, nhưng lại là nguyên nhân hàng đầu của mùi, ruồi, tranh chấp với hàng xóm và ô nhiễm nguồn nước. Luật Chăn nuôi 2018 yêu cầu chăn nuôi nông hộ phải thu gom, xử lý chất thải, không gây ô nhiễm. Bài này so sánh ba cách, chỉ ra con nuôi hợp với từng cách và những lưu ý an toàn, đặc biệt với hầm biogas.
Biết chất thải của mình trước khi chọn cách xử lý
Phân rắn hay phân lỏng. Gà, vịt nuôi trên chất độn, thỏ, dê cho phân tương đối khô, dễ xúc gom. Heo, bò nuôi nền xi măng rửa bằng nước cho hỗn hợp phân lỏng lẫn nước tiểu và nước rửa. Phân khô hợp với ủ; phân lỏng cần hầm hoặc hố lắng.
Lượng nước rửa chuồng. Cùng một số heo, nhà rửa chuồng hai lần một ngày bằng vòi xịt mạnh sẽ có lượng nước thải gấp nhiều lần nhà hốt phân khô trước rồi mới rửa ít nước. Lượng nước thải lớn làm hầm biogas nhanh đầy, nước đầu ra loãng và khó xử lý tiếp. Giảm nước rửa là bước xử lý chất thải đầu tiên và rẻ nhất.
Nhà dùng phân vào việc gì. Nếu nhà có vườn cây ăn trái, rau màu, phân ủ là nguồn phân bón quý. Nếu không có đất trồng, phải tính chỗ bán hoặc cho phân, nếu không phân ủ xong vẫn chất đống.
Nước thải sau xử lý đi đâu. Kể cả sau hầm biogas, nước đầu ra vẫn còn chất hữu cơ và mầm bệnh ở mức nhất định. Cần có hố lắng, ao sinh học hoặc dùng tưới cây theo hướng dẫn, không đổ thẳng ra kênh, mương chung.
So sánh ba cách xử lý ở quy mô nông hộ
Bảng dưới so sánh tương đối, không có cách nào hơn hẳn mọi mặt. Chi phí ghi theo mức tương đối, không phải giá cụ thể.
| Tiêu chí | Ủ phân | Hầm biogas | Đệm lót sinh học |
|---|---|---|---|
| Hợp với | Phân rắn: gà, vịt, thỏ, dê, bò; phân heo đã hốt khô | Phân lỏng và nước thải: heo, bò nuôi nền xi măng | Gà, heo nuôi trên nền đệm trong chuồng |
| Chi phí ban đầu | Thấp | Cao hơn hai cách kia | Vừa, chủ yếu là chất độn và chế phẩm |
| Công vận hành | Đảo trộn định kỳ | Ít, nhưng phải nạp đều và theo dõi | Xới, bổ sung chất độn, theo dõi độ ẩm |
| Sản phẩm thu được | Phân hoai bón cây | Khí đốt nấu ăn; bã và nước đầu ra | Đệm đã dùng có thể ủ tiếp làm phân |
| Giảm mùi | Tốt nếu có che phủ | Tốt nếu hầm kín và vận hành đúng | Tốt nếu đệm giữ được độ ẩm phù hợp |
| Rủi ro chính | Đống ủ để lộ thiên gây ruồi, nước rỉ | Khí độc, ngạt khi xuống hầm; nổ, cháy nếu rò khí | Đệm quá ướt bốc mùi, vật nuôi nóng vào mùa hè |
| Cần thêm | Chỗ có mái che, nền không thấm | Thợ có kinh nghiệm thiết kế và xây | Học quy trình làm đệm và chăm đệm |
Với hộ nuôi vài chục con gà hay vài con dê, ủ phân thường đủ. Với hộ nuôi heo nền xi măng, hầm biogas hoặc chuyển sang đệm lót gần như là bắt buộc nếu không muốn có nước thải chảy tràn.
Ủ phân chuồng thành phân hoai: các bước ở nông hộ
Ủ phân là cách đơn giản nhất và hợp với nhiều loại con nuôi. Mục tiêu là để vi sinh vật phân giải phân trong điều kiện có đủ ẩm và không khí, nhiệt trong đống ủ tăng lên giúp giảm mầm bệnh và hạt cỏ dại.
- Chọn chỗ ủ có mái che hoặc che bạt, nền đất nện chặt hoặc láng xi măng, có rãnh thu nước rỉ quay lại đống ủ, xa giếng nước.
- Trộn phân với chất độn khô như rơm băm, trấu, mùn cưa, lá khô để đống ủ tơi xốp, không nhão.
- Giữ độ ẩm vừa phải: nắm một nắm thấy ẩm tay nhưng không chảy nước. Khô quá thì tưới thêm, ướt quá thì trộn thêm chất độn.
- Nếu dùng chế phẩm vi sinh hỗ trợ ủ, dùng đúng loại và liều theo hướng dẫn trên bao bì.
- Đắp đống có kích thước vừa đủ để giữ nhiệt, che kín bằng bạt hoặc lá để giữ ẩm, chống mưa và ruồi.
- Đảo trộn định kỳ để cấp khí và cho phần bên ngoài vào giữa đống; khi đảo sẽ thấy bên trong ấm nóng.
- Phân hoai khi có màu sẫm, tơi, mùi đất, không còn mùi hôi nồng; lúc đó mới bón cho cây.
Phân chuồng tươi chưa ủ có thể mang mầm bệnh và làm hại rễ cây, nhất là với rau ăn lá. Thời gian ủ phụ thuộc loại phân, chất độn, thời tiết và cách đảo, thường tính bằng tuần đến vài tháng.
Hầm biogas: lợi ích và những điều bắt buộc phải biết
Hầm biogas là một bể kín, phân và nước thải được đưa vào để vi sinh vật phân huỷ trong điều kiện không có không khí, sinh ra khí sinh học có thể dùng để đun nấu. Ưu điểm là xử lý được lượng lớn phân lỏng, giảm mùi rõ rệt khi hầm kín và hoạt động tốt, và có thêm nguồn khí đốt cho bếp. Nhiều vùng chăn nuôi heo đã quen với mô hình này.
Nhưng hầm biogas không phải lúc nào cũng phù hợp. Hầm cần nạp phân đều đặn; nuôi theo lứa, có những tháng chuồng trống thì hầm thiếu nguyên liệu. Hầm quá nhỏ so với lượng nước thải sẽ đầy nhanh, nước đầu ra chưa kịp xử lý đã chảy ra. Nước đầu ra vẫn cần hố lắng hoặc ao sinh học tiếp theo, không xả thẳng ra mương.
An toàn là điều quan trọng nhất. Khí trong hầm chứa các chất có thể gây ngạt và gây độc, và có thể gây cháy nổ khi rò rỉ gần lửa. Đã có những vụ người xuống hầm để thông tắc, nạo vét rồi bị ngạt, và người xuống cứu cũng gặp nạn. Tuyệt đối không xuống hầm biogas một mình, không xuống khi chưa có biện pháp thông khí và người có kinh nghiệm hướng dẫn; khi có sự cố, gọi người có chuyên môn và gọi cấp cứu 115. Hầm nên do thợ có kinh nghiệm thiết kế và xây, ống dẫn khí kiểm tra rò rỉ định kỳ, bếp đặt ở nơi thông thoáng, và trẻ em không được chơi gần nắp hầm.
Đệm lót sinh học: xử lý ngay trong chuồng
Đệm lót sinh học là lớp chất độn dày, thường từ trấu, mùn cưa, rơm băm, được bổ sung chế phẩm vi sinh và trải trên nền chuồng. Vật nuôi sống trên đệm, phân và nước tiểu rơi xuống đệm và được vi sinh vật phân giải dần. Chuồng không cần rửa bằng nước hằng ngày, nên gần như không có nước thải, và mùi giảm nếu đệm được chăm đúng.
Cách này hợp với gà và heo ở quy mô nhỏ, nhất là những nơi không có chỗ cho hầm biogas hoặc thiếu nước rửa. Điều kiện để đệm hoạt động tốt là độ ẩm phù hợp và được xới đảo định kỳ; đệm quá ướt do máng nước rò rỉ hoặc mật độ quá dày sẽ bốc mùi và mất tác dụng. Mùa nóng, đệm sinh nhiệt có thể làm vật nuôi khó chịu, nên chuồng cần thông thoáng tốt và mật độ vừa phải.
Sau một thời gian sử dụng, đệm cần được thay. Đệm cũ mang theo phân đã phân giải một phần, có thể đem ủ tiếp thành phân bón. Chi tiết làm đệm cho từng con nuôi được bàn ở chuyên mục gà và chuyên mục heo của trang; ở đây chỉ nêu để bạn so sánh với hai cách còn lại.
Những việc không được làm với chất thải chăn nuôi
Một số cách xử lý "cho nhanh" vẫn còn phổ biến nhưng gây hại cho hàng xóm, nguồn nước và chính đàn vật nuôi của bạn.
- Xả nước thải chuồng thẳng ra kênh, mương, sông, ao chung hoặc ruộng nhà người khác.
- Đổ phân tươi thành đống lộ thiên cạnh chuồng, để mưa cuốn nước phân ra đường làng.
- Bón phân tươi chưa ủ cho rau ăn sống, rau ăn lá sắp thu hoạch.
- Làm hố chứa phân sát giếng nước của nhà mình hoặc nhà bên.
- Đốt phân, chất độn gần khu dân cư gây khói.
- Vứt xác vật nuôi chết vào hầm biogas, hố phân hoặc ra môi trường; xác vật nuôi chết phải xử lý theo hướng dẫn của thú y, nhất là khi nghi có dịch.
- Tự ý xuống hầm biogas, hố phân sâu để nạo vét mà không có người hỗ trợ và biện pháp thông khí.
Trong các việc trên, xả thải ra nguồn nước chung và vứt xác vật nuôi là hai việc gây hại rộng nhất, vì chúng đưa mầm bệnh và ô nhiễm ra cả vùng chứ không dừng ở nhà bạn.
Chọn cách nào cho nhà mình: vài tình huống thường gặp
Nhà nuôi vài chục con gà thả vườn, có vườn cây ăn trái: ủ phân gà trộn chất độn dưới một mái che nhỏ là đủ, phân hoai bón ngay cho vườn. Nhà nuôi vài con heo thịt trên nền xi măng, có khoảng đất sau chuồng: cân nhắc hầm biogas cỡ nhỏ do thợ có kinh nghiệm xây, kết hợp hốt phân khô ra ủ để giảm tải cho hầm. Nếu không có chỗ làm hầm, chuyển sang nuôi heo trên đệm lót là phương án đáng tìm hiểu.
Nhà nuôi bò, dê nhốt chuồng: phân bò, dê tương đối khô, ủ cùng rơm, cỏ thừa cho phân rất tốt; nước tiểu dẫn vào hố riêng. Nhà nuôi thỏ: khay hứng phân dọn đều, phân thỏ ủ ngắn ngày rồi bón cây. Nhà nuôi vịt có sân: sân vịt cần rãnh thu nước về hố lắng, không để chảy ra mương.
Dù chọn cách nào, hãy tính phần chất thải trước khi tăng đàn. Một hệ thống vừa đủ cho mười con heo sẽ quá tải khi đàn lên hai mươi con. Ghi lại lượng phân đã ủ, ngày đảo, ngày bón cũng giúp bạn biết hệ thống của nhà mình đang chạy tới đâu. Nếu bạn muốn nối chuồng với vườn và ao thành một vòng tuần hoàn, các mô hình kết hợp như vậy được bàn riêng ở trang trồng trọt chăn nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Phân gà có bón trực tiếp cho cây được không?
Không nên bón phân gà tươi trực tiếp, vì phân tươi có thể làm hại rễ cây, mang mầm bệnh và gây mùi. Ủ phân gà cùng chất độn cho đến khi hoai, có màu sẫm, tơi và mùi đất rồi mới bón.
Nuôi bao nhiêu con heo thì nên làm hầm biogas?
Không có một con số cố định cho mọi nhà. Quyết định phụ thuộc lượng phân, lượng nước rửa, diện tích đất và nhu cầu dùng khí. Nên hỏi thợ có kinh nghiệm hoặc cán bộ khuyến nông để tính kích thước hầm phù hợp với đàn của bạn.
Hầm biogas có mùi là do đâu?
Mùi thường do hầm bị rò rỉ, nắp không kín, hầm quá tải khiến phân chưa phân huỷ hết đã chảy ra, hoặc khu chứa nước đầu ra không được xử lý tiếp. Kiểm tra lượng nạp, giảm nước rửa và nhờ thợ kiểm tra độ kín của hầm.
Đệm lót sinh học có cần rửa chuồng không?
Chuồng đệm lót không rửa nền bằng nước hằng ngày như chuồng xi măng, vì nước làm đệm quá ướt. Thay vào đó là xới đảo đệm, bổ sung chất độn và chế phẩm theo hướng dẫn, thay đệm khi đã dùng lâu.
Nước thải sau hầm biogas có tưới cây được không?
Nước đầu ra của hầm có thể dùng tưới cây ở mức phù hợp sau khi qua hố lắng, nhưng vẫn còn chất hữu cơ và mầm bệnh nhất định. Không tưới trực tiếp lên rau ăn sống, không xả ra nguồn nước chung.
Có quy định nào bắt buộc nông hộ phải xử lý chất thải chăn nuôi không?
Luật Chăn nuôi 2018 yêu cầu chăn nuôi nông hộ thu gom, xử lý chất thải và bảo đảm vệ sinh môi trường. Quy định chi tiết nằm trong văn bản hướng dẫn và quy định của địa phương, nên hỏi xã và kiểm văn bản hiện hành.