Ao cá nông hộ gặp sự cố nhiều nhất vào hai thời điểm: mùa mưa bão, khi nước tràn bờ, nước đục, nhiệt độ và độ chua thay đổi đột ngột; và mùa nắng nóng, khi nước nóng, mực nước rút, tảo nở dày rồi tàn làm cá thiếu oxy. Việc quan trọng nhất là làm trước mùa: gia cố bờ, kiểm cống, đánh tỉa bớt cá, chuẩn bị nguồn nước và máy bơm. Trong mùa thì giảm ăn khi thời tiết xấu và ra ao sớm mỗi sáng.
Mỗi vùng có lịch mùa khác nhau: miền Bắc có mùa mưa hè và mùa rét; miền Trung có mùa mưa bão dồn vào nửa cuối năm, kèm nắng gió khô nóng mùa hè; Nam Bộ có mùa mưa và mùa khô rõ rệt, vùng ven biển thêm hạn mặn, vùng đầu nguồn thêm mùa nước nổi. Bài này đi theo kiểu thời tiết thay vì theo tháng, để bạn tự áp vào lịch của vùng mình. Hỏi những nhà nuôi lâu trong xóm xem ao vùng mình thường gặp chuyện vào tháng nào là cách nhanh nhất để biết lịch đó.
Vì sao giao mùa là lúc ao dễ gặp chuyện
Cá là động vật biến nhiệt, thân nhiệt theo nhiệt độ nước. Khi nước thay đổi từ từ, cá kịp thích nghi; khi thay đổi đột ngột, như một trận mưa rào sau chuỗi ngày nắng gắt, cá bị sốc, giảm ăn, sức đề kháng giảm. Cùng lúc đó, mưa cuốn đất, lá, phân bón từ vườn xuống ao, làm nước đục và giàu chất hữu cơ, tảo có thể chết hàng loạt vì thiếu ánh sáng.
Mùa nắng nóng tác động theo kiểu ngược lại nhưng cũng làm ao mất cân bằng. Nước càng nóng càng giữ ít oxy, cá và vi sinh vật lại cần nhiều oxy hơn. Ao rút nước làm cá chật hơn, chất thải đặc hơn. Tảo phát triển mạnh dưới nắng, nước xanh đậm, rồi một ngày trời âm u tảo tàn đồng loạt, kéo oxy tụt sâu. Ở vùng gió khô nóng, mặt ao bốc hơi rất nhanh, mực nước có thể rút thấy rõ sau một tuần.
Phần lớn bệnh cá bùng lên quanh những giai đoạn này, không phải vì mầm bệnh đột ngột xuất hiện mà vì cá yếu đi và nước xấu đi cùng lúc. Hiểu điều này, người nuôi sẽ thấy việc giữ ao qua mùa chủ yếu là giữ cho thay đổi diễn ra chậm và nhẹ nhất có thể.
Chuẩn bị trước mùa mưa bão
Những việc dưới đây nên làm vào cuối mùa khô, khi ao còn thấp nước và bờ còn khô:
- Đi quanh bờ tìm chỗ thấp, chỗ sạt, hang chuột cua; đắp cao và nện chặt những chỗ đó.
- Kiểm tra lưới chắn ở cống và quanh bờ, thay chỗ rách, nối thêm chiều cao nếu năm trước nước từng lên sát mép.
- Khơi rãnh thoát nước quanh ao để nước mưa từ vườn, sân, chuồng trại chảy đi nơi khác, không đổ thẳng vào ao.
- Làm hoặc kiểm tra một cống tràn có lưới, giữ mực nước không vượt mức an toàn khi mưa to.
- Đánh tỉa bớt cá lớn đạt cỡ để ao thưa ra, giảm thiệt hại nếu có sự cố.
- Chuẩn bị sẵn máy bơm, dây điện an toàn, vài bao cát hoặc bao đất để chặn chỗ bờ yếu khi cần.
Vùng hay ngập lụt nên có kế hoạch thu hoạch phần lớn cá trước đỉnh mùa lũ thay vì cố giữ. Cá bán sớm hơn một chút vẫn tốt hơn mất cả ao qua một đêm nước tràn. Ghi lại mức nước cao nhất từng thấy ở ao mỗi năm, vạch dấu lên một cọc cố định, để lần sau biết bờ phải cao tới đâu.
Trong và sau một trận mưa lớn
Giảm hoặc ngưng cho ăn. Trời mưa dầm, nước lạnh, cá ăn ít. Thức ăn rải xuống lúc này dễ thừa và thối. Chờ trời tạnh, nước ổn định rồi tăng dần.
Giữ mực nước. Mở cống tràn có lưới để nước dư thoát ra, không để nước dâng sát mép bờ. Kiểm tra lưới cống thường xuyên vì rác hay bịt kín làm nước dâng nhanh.
Nước đục phù sa. Nước đục làm tảo thiếu ánh sáng, oxy ban ngày giảm. Không cần xử lý vội; nếu có nguồn nước trong thì thay dần một phần, đồng thời để ý cá nổi đầu sáng hôm sau.
Mưa đầu mùa ở vùng đất phèn. Nước mưa rửa phèn từ bờ và đất xung quanh xuống ao làm nước chua đột ngột. Bón vôi quanh bờ theo hướng dẫn khuyến nông trước mùa mưa giúp giảm tác động này.
Kiểm tra cá thoát. Sau mưa, đi quanh ao tìm dấu cá bò ra ngoài, lưới rách, bờ sạt. Cá trê, cá rô, cá lóc hay đi mất vào những đêm mưa lớn.
Sáng hôm sau ra ao sớm. Đây là buổi sáng nguy cơ nổi đầu cao nhất, vì tầng nước bị xáo trộn và tảo chết. Chuẩn bị máy bơm sẵn sàng.
Mùa lũ và triều cường: giữ cá hay thu trước
Ở đồng bằng và vùng trũng ven sông, nước lũ hoặc triều cường có thể vượt bờ ao trong một đêm. Cá thoát ra theo nước, cá lạ và cá dữ vào theo, và nước lũ mang theo bùn, rác, chất thải từ thượng nguồn. Với ao nhỏ, chi phí nâng bờ, quây lưới cao để giữ cá qua lũ đôi khi lớn hơn giá trị số cá trong ao.
Vì vậy cách nhiều hộ chọn là tính lịch thả để thu hoạch trước khi lũ về, rồi để ao nghỉ hoặc chỉ giữ một ít cá trong lồng lưới, bể bạt đặt chỗ cao. Nhà vẫn muốn giữ cá thì quây lưới cao hơn mức nước lũ các năm trước, cắm cọc chắc, kiểm tra hằng ngày khi nước lên.
Sau lũ, ao thường bẩn và có cá lạ. Không bán cá chết trôi dạt vào ao hay cá nhà chết sau lũ. Khi nước rút, đây là dịp cải tạo ao: tháo cạn nếu được, bắt cá tạp, vét bùn lũ đưa vào, phơi đáy rồi mới nuôi lại. Ở những vùng có hướng dẫn phòng dịch sau lũ, nên làm theo hướng dẫn của thú y xã.
Mùa nắng nóng: dấu hiệu và việc nên làm
Mùa nóng ít gây thiệt hại đột ngột như lũ nhưng làm ao xấu dần. Bảng dưới gom những tình huống hay gặp:
| Dấu hiệu | Thường do | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cá bỏ ăn buổi trưa, tụ chỗ bóng mát | Nước mặt quá nóng | Cho ăn sáng mát và chiều muộn, che bớt một góc ao |
| Mực nước rút dần | Bốc hơi, thấm, không có nước cấp | Bơm bổ sung khi có nguồn, đánh tỉa bớt cá |
| Nước xanh đậm, có váng | Tảo phát triển quá mạnh | Giảm ăn, ngừng bón phân, thay một phần nước |
| Nước đổi màu đột ngột sau ngày âm u | Tảo tàn | Ngưng ăn, thêm nước, sục khí, ra ao sớm |
| Cá chết rải rác, có dấu hiệu trên thân | Bệnh bùng khi nước nóng, bẩn | Vớt cá chết, giữ mẫu, gọi thú y |
Ao nông nóng nhanh hơn ao sâu rất nhiều. Nếu ao nhà cạn dưới mức an toàn vào giữa mùa khô năm nào cũng vậy, cách bền nhất là thu hoạch trước mùa khô hoặc đào sâu thêm một phần ao làm chỗ trú cho cá.
Giữ ao mát, đủ nước và cảnh giác hạn mặn
Mùa khô kéo dài, đặc biệt ở Nam Bộ và Nam Trung Bộ, cần thêm vài việc:
- Giữ mực nước cao nhất có thể ngay từ cuối mùa mưa, trước khi nguồn nước ngoài kênh xuống thấp.
- Trồng một hàng cây hoặc làm giàn dây leo phía tây ao để che nắng chiều, không che kín mặt nước.
- Khoanh một ít bèo, rau muống trong khung tre ở góc ao làm chỗ mát cho cá.
- Vùng ven biển: trước khi lấy nước kênh vào ao, hỏi hoặc đo độ mặn, vì nước mặn xâm nhập sâu vào mùa khô có thể làm chết cá nước ngọt. Chính quyền địa phương thường thông báo lịch đóng cống, lấy nước; nên theo dõi.
- Trữ sẵn nước giếng hoặc nước mưa trong bồn để bổ sung khi cần, nhớ để lắng nước giếng trước khi cho vào ao.
- Giảm mật độ bằng cách đánh tỉa sớm những con đạt cỡ.
Đừng lấy nước kênh vào ao ngay sau khi ruộng xung quanh vừa phun thuốc, dù đang thiếu nước. Chờ vài ngày hoặc tìm nguồn khác. Nhiều xóm có lịch phun thuốc, lịch lấy nước chung; hỏi hàng xóm trước một câu thường đủ tránh được một lần cá chết.
Mùa rét ở miền Bắc và vùng cao
Loài nào chịu rét. Trắm, chép, mè, trôi chịu lạnh khá hơn rô phi, cá trê lai, cá lóc. Ao nuôi ghép kiểu truyền thống miền Bắc thường qua đông tốt hơn ao rô phi thuần.
Giữ nước sâu. Nâng mực nước lên cao trước mùa rét. Tầng đáy ao sâu ấm và ổn định hơn mặt nước, là chỗ cá trú qua những đợt rét đậm.
Chắn gió bấc. Phên tre, tấm lá hoặc hàng cây phía bắc ao giảm gió lạnh thổi trên mặt nước. Một góc ao có mái nilon giúp cá tụ lại chỗ ấm.
Giảm ăn theo nhiệt độ. Cá ăn rất ít khi nước lạnh. Chỉ cho ăn ít vào những ngày hửng nắng, vớt phần thừa.
Không đánh bắt trong rét đậm. Cá xây xát vào mùa lạnh rất dễ nhiễm nấm và lở loét. Đánh tỉa nên dồn vào trước mùa rét hoặc đợi trời ấm lại.
Rô phi và cá ưa ấm. Thu hoạch phần lớn trước khi rét về, chỉ giữ lại số ít ở ao sâu nhất có che chắn. Mất cá vì rét thường xảy ra trong vài ngày rét đậm liên tiếp, không kịp trở tay.
Ghi sổ ao theo mùa để năm sau làm tốt hơn
Mỗi ao có tính khí riêng: chỗ trũng nào hay tràn, tháng nào hay nổi đầu, loài nào chịu kém mùa nóng. Những điều này không có trong sách, chỉ có trong trí nhớ và sổ ghi của chính người nuôi. Một cuốn sổ đơn giản ghi ngày, thời tiết, mực nước, màu nước, cá ăn ra sao, việc đã làm là đủ.
Cuối mỗi mùa, đọc lại sổ và ghi ra vài dòng rút kinh nghiệm: năm nay nước lên tới đâu, chỗ bờ nào sạt, cá chết vào đợt nào, lý do có thể là gì. Năm sau trước mùa mưa, đọc lại mấy dòng đó trước khi gia cố bờ, trước khi quyết định thả cá vào tháng nào.
Khi ao có sự cố lớn như cá chết nhiều, nước nhiễm bẩn từ bên ngoài, sổ ghi cũng giúp cán bộ thú y, khuyến nông hiểu nhanh chuyện gì đã xảy ra. Ghi rõ giờ, thời tiết, việc đã làm và những gì quan sát được là thông tin quý hơn mọi lời kể lại theo trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Mưa to có nên tháo bớt nước ao không?
Nên giữ mực nước an toàn bằng cống tràn có lưới chắn, để nước dư tự thoát mà cá không ra theo. Không nên tháo mạnh làm ao cạn đột ngột, vì cá sẽ bị sốc thêm khi nhiệt độ và tầng nước thay đổi.
Nước ao đục sau mưa bao lâu thì trong lại?
Tuỳ loại đất và lượng phù sa. Đất sét mịn có thể làm nước đục nhiều ngày. Hạn chế nước bẩn chảy vào bằng rãnh thoát quanh ao, trồng cỏ giữ bờ, và nếu có nguồn nước trong thì thay dần một phần.
Mùa nắng nóng có nên thay nước ao mỗi ngày không?
Không cần thay nhiều mỗi ngày. Thay một phần khi có nguồn nước sạch, nhiệt độ gần với nước ao, vào buổi sáng hoặc chiều mát. Thay nước lạnh hơn nhiều vào giữa trưa có thể làm cá sốc.
Nước kênh bị nhiễm mặn có lấy vào ao cá được không?
Cá nước ngọt như trắm, mè, chép chịu mặn kém, rô phi chịu tốt hơn một chút nhưng cũng có giới hạn. Khi không chắc độ mặn, nên đo hoặc hỏi cán bộ địa phương trước khi lấy nước. Thiếu nước thì giảm cá còn hơn lấy nước mặn.
Sau lũ có nên ăn cá trong ao không?
Cá còn sống khoẻ trong ao nhà có thể dùng, nhưng không dùng cá chết, cá lạ trôi dạt vào ao. Làm sạch ao, theo dõi cá vài ngày, và làm theo hướng dẫn vệ sinh, phòng dịch sau lũ của địa phương nếu có.