Cá ao bị bệnh thường lộ ra qua hành vi trước khi thấy vết trên thân: cá bỏ ăn, bơi lờ đờ ven bờ, tách đàn, cọ mình vào cọc, nổi đầu cả ngày. Khi thấy những dấu hiệu đó, việc làm ngay là giảm ăn, vớt cá chết, giữ mẫu, kiểm lại nước, không kéo lưới và báo cán bộ thú y nếu cá chết kéo dài. Xác định bệnh gì và dùng thuốc gì là việc của người có chuyên môn; phần của người nuôi là nhìn đúng, làm đúng trong những giờ đầu và không làm bệnh lan rộng.
Bài này tổng hợp cách đọc dấu hiệu chung cho các loài cá ao quen thuộc ở nông hộ. Bệnh riêng của từng loài có nhắc trong bài về rô phi, trắm cỏ, cá lóc và cá trê của chuyên mục. Ở đây không kê thuốc, không nêu liều, vì dùng sai thuốc ở ao nhà thường gây hại nhiều hơn lợi. Bệnh ở tôm và các mô hình nuôi thâm canh có đặc thù riêng, nằm ngoài phạm vi ao cá gia đình.
Bệnh cá bắt đầu từ đâu
Người nuôi cá lâu năm thường hiểu bệnh cá là kết quả của ba thứ gặp nhau: mầm bệnh có sẵn trong ao hoặc đi theo con giống, cá đang yếu, và nước đang xấu. Mầm bệnh như vi khuẩn, nấm, ký sinh trùng tồn tại ở nhiều ao mà không gây chết hàng loạt, vì cá khoẻ và nước tốt đủ để giữ chúng ở mức thấp.
Khi một trong ba yếu tố thay đổi, bệnh mới bùng. Cá giống mang mầm bệnh vào ao mới, cá bị xây xát sau lần kéo lưới, cá stress vì nhiệt độ thay đổi đột ngột, nước bẩn vì thức ăn thừa và bùn dày, đều là những lối mở cho bệnh. Phần lớn đợt bệnh ở ao nhà xảy ra sau một sự kiện cụ thể: trời trở, mưa lớn, nắng gắt kéo dài, vừa đánh tỉa, vừa thả cá mới.
Hiểu như vậy để thấy rằng chữa bệnh mà không sửa môi trường thì bệnh quay lại. Và cũng để thấy phần lớn công phòng bệnh nằm ở những việc bình thường: chọn giống, giữ nước, cho ăn vừa đủ, nhẹ tay khi bắt cá.
Đọc dấu hiệu cá bệnh bằng mắt
Không có phòng xét nghiệm, người nuôi vẫn đọc được nhiều điều từ cá. Bảng dưới gom các dấu hiệu hay gặp; cột giữa chỉ là hướng nghĩ ban đầu, không phải chẩn đoán:
| Dấu hiệu | Có thể liên quan tới | Nên làm |
|---|---|---|
| Bỏ ăn, tụ ven bờ, lờ đờ | Nước xấu, đầu đợt bệnh | Giảm ăn, kiểm nước, theo dõi sát |
| Cọ mình vào bờ, cọc, nhảy lên mặt nước | Ký sinh trùng ở da, mang | Giữ mẫu, nhờ người có chuyên môn soi |
| Đốm đỏ, xuất huyết ở vây, nắp mang, thân | Bệnh do vi khuẩn hoặc virus | Vớt cá chết, giữ mẫu, báo thú y |
| Vết loét, vảy bong | Nhiễm khuẩn, xây xát, nước bẩn | Ngừng kéo lưới, cải thiện nước, báo thú y nếu lan |
| Đám bông trắng như sợi trên thân | Nấm, hay gặp khi lạnh và cá xây xát | Hạn chế đánh bắt, giữ nước sạch |
| Mắt lồi, đục | Nhiễm khuẩn toàn thân | Giữ mẫu, báo thú y |
| Bụng chướng, hậu môn đỏ | Bệnh đường ruột, thức ăn hỏng | Ngưng ăn, kiểm lại thức ăn |
| Mang nhợt, nhiều nhớt hoặc thối | Ký sinh trùng, vi khuẩn, nước xấu | Báo thú y, thêm nước sạch, sục khí |
| Nổi đầu cả ngày, không lặn | Bệnh mang, khí độc, nhiễm độc | Thêm nước, sục khí, báo thú y ngay |
Khi nhiều dấu hiệu cùng lúc trên nhiều con, hoặc cá chết tăng dần qua từng ngày, không nên chờ thêm để tự theo dõi.
Việc làm trong ngày đầu khi nghi cá bệnh
Những giờ đầu quyết định bệnh lan rộng hay dừng lại. Thứ tự dưới đây áp dụng cho mọi loài cá ao:
- Giảm mạnh hoặc ngưng cho ăn. Cá bệnh ăn kém, thức ăn thừa làm nước xấu thêm.
- Vớt cá chết và cá sắp chết ngay khi thấy, nhiều lần trong ngày.
- Chọn vài con có dấu hiệu rõ, còn sống hoặc vừa chết, cho vào túi sạch, để nơi mát, để người có chuyên môn xem. Cá thối rữa không còn giá trị chẩn đoán.
- Kiểm lại nước: màu, mùi, mực nước, có nguồn bẩn nào mới chảy vào không. Nếu có nguồn nước sạch thì thay dần một phần.
- Tạm dừng kéo lưới, phân cỡ, đánh tỉa, vì cá xây xát sẽ bệnh nặng thêm.
- Ghi vào sổ: ngày bắt đầu, số cá chết mỗi ngày, loài nào, dấu hiệu gì, thời tiết, việc đã làm.
- Liên hệ cán bộ thú y hoặc khuyến nông xã, mô tả theo sổ ghi.
Đừng vội đổ thuốc, hoá chất mua theo lời truyền miệng. Nhiều trường hợp cá đỡ nhanh khi nước được cải thiện; trong trường hợp ngược lại, thuốc dùng sai có thể làm chết thêm cá và che mất dấu hiệu khiến người chuyên môn khó xác định bệnh.
Cách ly và an toàn sinh học ở ao nhà
Mỗi ao một bộ dụng cụ. Vợt, lưới, xô, ủng dùng ở ao bệnh không mang sang ao khác. Không đủ dụng cụ thì rửa sạch, phơi nắng khô trước khi dùng lại.
Không chuyển cá từ ao bệnh sang ao khoẻ. Kể cả cá trông còn khoẻ. Cá mang mầm bệnh có thể chưa có dấu hiệu.
Không xả nước ao bệnh ra kênh chung. Mầm bệnh theo nước đi sang ao của người khác. Đóng cống thoát, hỏi thú y cách xử lý nước trước khi xả.
Cá giống mới mua nuôi riêng một thời gian. Nếu có ao nhỏ, bể bạt, giữ cá mới ở đó và theo dõi trước khi thả chung với đàn đang có.
Hạn chế người lạ, chim, gia cầm ra vào ao. Vịt, ngan bơi từ ao này sang ao khác, chim bắt cá bệnh rồi thả sang chỗ khác đều có thể mang mầm bệnh. Ao đang có bệnh nên tạm không thả vịt.
Rửa tay sau khi bắt cá bệnh. Một số vi khuẩn ở cá và nước ao có thể gây nhiễm trùng vết thương trên tay người. Đeo găng khi có vết xước.
Xử lý cá chết cho đúng
Cá chết để lại trong ao sẽ phân huỷ, làm nước thối và là nguồn lây cho cá còn lại. Vớt sớm, vớt nhiều lần trong ngày là việc quan trọng nhất. Cá chết vì bệnh không đem bán, không đem cho, không làm mắm, không cho heo, gà, vịt, chó mèo ăn, vì mầm bệnh có thể theo đó lan sang vật nuôi khác hoặc sang người.
Cách xử lý phổ biến ở nông hộ là chôn: đào hố ở chỗ đất cao, xa ao, xa giếng nước, xa kênh mương; cho cá xuống, rắc vôi, lấp đất kín và nện chặt để chó mèo không bới. Không vứt cá chết ra sông, kênh, ao hoang hay bãi rác. Một số nơi có hướng dẫn riêng về tiêu huỷ khi có dịch; khi đó làm theo hướng dẫn của thú y và chính quyền địa phương.
Ghi lại số cá chết mỗi ngày dù chỉ vài con. Con số tăng hay giảm qua từng ngày là thông tin rõ nhất cho biết bệnh đang lan hay đã dừng, và là thứ đầu tiên cán bộ thú y sẽ hỏi.
Thuốc thủy sản: vì sao không tự mua về đổ xuống ao
Ở chợ, đại lý vùng nuôi có nhiều loại thuốc, hoá chất, kháng sinh cho cá. Tự mua theo lời người bán hoặc người quen là cách nhiều người nuôi làm, nhưng có ít nhất bốn rủi ro. Thứ nhất, dùng sai thuốc cho sai bệnh, vì nhiều bệnh có dấu hiệu bên ngoài giống nhau. Thứ hai, dùng sai liều có thể làm chết cá hoặc không có tác dụng. Thứ ba, kháng sinh dùng tràn lan làm vi khuẩn kháng thuốc, những lần sau khó chữa hơn. Thứ tư, tồn dư thuốc trong thịt cá ảnh hưởng người ăn, kể cả chính gia đình mình.
Theo Luật Thú y 2015 và các văn bản hướng dẫn, thuốc thú y thủy sản phải nằm trong danh mục được phép lưu hành, và một số loại phải có chỉ định của người hành nghề thú y. Cá đã dùng thuốc phải qua thời gian ngưng thuốc ghi trên nhãn hoặc theo chỉ định trước khi thu hoạch, bán, ăn. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên hỏi cán bộ thú y và kiểm văn bản hiện hành.
Với ao nông hộ nuôi thưa, phần lớn đợt bệnh nhẹ có thể vượt qua bằng cải thiện nước, giảm ăn và nhẹ tay. Khi thật sự cần thuốc, nên để người có chuyên môn chọn và hướng dẫn cách dùng.
Khi nào phải gọi cán bộ thú y, khi nào báo chính quyền
Không phải lần cá chết nào cũng cần gọi người, nhưng những trường hợp dưới đây thì không nên chờ:
- Cá chết rải rác liên tục nhiều ngày và số chết không giảm sau khi đã cải thiện nước, giảm ăn.
- Cá chết hàng loạt trong một hai ngày.
- Nhiều ao trong xóm, trong vùng cùng có cá chết với dấu hiệu giống nhau.
- Cá có dấu hiệu bệnh rõ trên nhiều con: xuất huyết, loét, mắt lồi.
- Nghi nước bị nhiễm độc từ bên ngoài: cá chết đột ngột sau khi ruộng bên cạnh phun thuốc, có nước lạ, mùi lạ chảy vào.
- Cá giống mới mua chết nhiều trong tuần đầu.
Trường hợp nhiều ao cùng bị hoặc nghi nhiễm độc, nên báo cho chính quyền xã và cán bộ thú y để được hướng dẫn chung; giữ nguyên hiện trường, mẫu cá và mẫu nước trong chai sạch để làm bằng chứng nếu cần. Không tự xả nước ao ra kênh, không bán chạy cá đang bệnh.
Phòng bệnh hằng ngày: những việc nhỏ có tác dụng lớn
Giống tốt từ nơi rõ nguồn. Cá giống khoẻ, đều cỡ, không xây xát, từ cơ sở có thể hỏi lại khi có vấn đề.
Ao được cải tạo định kỳ. Vét bùn, phơi đáy, bón vôi theo hướng dẫn giúp giảm mầm bệnh tích luỹ qua nhiều vụ.
Thức ăn sạch, vừa đủ. Không dùng thức ăn mốc, cá tạp ươn, cỏ thối. Thức ăn thừa là gốc của nước bẩn.
Mật độ vừa sức ao. Ao thưa ít bệnh hơn ao dày, và khi có bệnh cũng dễ cứu hơn.
Nhẹ tay khi bắt cá. Kéo lưới, phân cỡ vào sáng mát, động tác nhanh, không để cá nằm khô lâu.
Cảnh giác lúc giao mùa. Giảm ăn khi trời trở, ra ao sớm, nhìn cá kỹ hơn trong những tuần thời tiết thay đổi.
Nhìn cá mỗi ngày vào cùng một giờ. Người nhìn cá đều đặn sẽ nhận ra cá ăn chậm đi, bơi khác đi trước khi có con chết. Phát hiện sớm một hai ngày thường là khác biệt giữa mất vài con và mất nửa ao.
Câu hỏi thường gặp
Cá chết vài con mỗi ngày có đáng lo không?
Một vài con chết lác đác trong ao lớn có thể do cá yếu, xây xát. Nhưng nếu chết đều đặn nhiều ngày, hoặc số chết tăng dần, hoặc có dấu hiệu trên thân, đó là dấu hiệu bệnh đang âm ỉ. Ghi số chết mỗi ngày và hỏi thú y nếu không giảm.
Có nên rắc muối hoặc vôi xuống ao khi cá bệnh không?
Muối và vôi đều được dùng trong nghề nuôi cá cho một số mục đích, nhưng lượng và thời điểm phụ thuộc loài cá, nước ao và tình trạng bệnh. Rắc tuỳ tiện có thể làm cá sốc thêm. Hỏi cán bộ thú y hoặc khuyến nông trước khi dùng.
Cá bệnh nhẹ, còn sống có ăn được không?
Không nên ăn hoặc bán cá có dấu hiệu bệnh rõ như loét, xuất huyết. Cá đang dùng thuốc phải qua đủ thời gian ngưng thuốc. Cá trong ao bệnh nhưng trông khoẻ cần được người có chuyên môn đánh giá trước khi bán.
Gọi thú y thủy sản ở đâu?
Bắt đầu từ cán bộ thú y hoặc khuyến nông của xã, phường nơi bạn ở. Họ có thể đến xem, lấy mẫu hoặc chuyển lên cơ quan chuyên môn của tỉnh khi cần xét nghiệm.
Sau khi ao có bệnh, vụ sau cần làm gì?
Thu hoạch hết cá, tháo cạn, vét bùn, phơi đáy, bón vôi theo hướng dẫn, sửa bờ và cống, rồi mới lấy nước và thả giống mới. Mua giống ở nơi rõ nguồn, và nghĩ lại xem vụ trước sai ở đâu: mật độ, thức ăn hay nước.
Cá bị nấm trắng có tự khỏi không?
Nấm thường bám vào chỗ cá bị xây xát và phát triển mạnh khi nước lạnh. Ở mức nhẹ, khi nước sạch lên, trời ấm lại và cá không bị đánh bắt thêm, nhiều con có thể hồi phục. Nếu lan rộng hoặc cá chết nhiều, cần hỏi thú y.