Bệnh bại huyết thỏ, còn gọi là bệnh xuất huyết thỏ (RHD), do một loại virus gây ra, làm thỏ chết rất nhanh, nhiều con chết đột ngột khi trước đó vẫn ăn uống bình thường; một số con có sốt, bỏ ăn, khó thở, co giật hoặc chảy máu mũi trước khi chết. Bệnh lây qua tiếp xúc với thỏ bệnh, xác thỏ, phân, và gián tiếp qua cỏ, dụng cụ, quần áo, côn trùng. Không có cách chữa ở mức nông hộ; việc phòng dựa vào an toàn sinh học và, ở nơi có điều kiện, vắc-xin theo hướng dẫn của thú y.
Đây là bệnh mà người nuôi thỏ ở nhiều nước sợ nhất, vì có thể xoá sổ cả một chuồng trong vài ngày. Ở Việt Nam, người nuôi hay dùng chữ "bại huyết" cho nhiều tình trạng thỏ chết nhanh khác nhau, nên bài này cũng giúp bạn phân biệt với những bệnh dễ nhầm. Khi thỏ chết nhiều bất thường, việc đúng là báo cán bộ thú y xã chứ không tự xử lý một mình.
Bệnh do đâu và vì sao nguy hiểm
Bệnh xuất huyết thỏ do một virus thuộc nhóm calicivirus gây ra. Virus tấn công gan và hệ mạch máu, làm máu khó đông, gây xuất huyết ở nhiều cơ quan nội tạng. Vì tổn thương diễn ra bên trong nên nhìn bên ngoài thỏ thường không có dấu hiệu gì nhiều trước khi chết.
Có hơn một biến thể virus. Biến thể được ghi nhận từ những năm tám mươi của thế kỷ trước thường ít gây bệnh ở thỏ con còn rất nhỏ; biến thể xuất hiện về sau, thường gọi là RHDV2, có thể gây bệnh cả ở thỏ con. Hai biến thể không hoàn toàn bảo hộ chéo cho nhau, nên vắc-xin phòng biến thể này chưa chắc phòng được biến thể kia. Chi tiết về biến thể nào đang lưu hành ở địa phương, bạn cần hỏi cơ quan thú y.
Điều làm bệnh nguy hiểm là ba đặc điểm cùng lúc: chết rất nhanh nên người nuôi không kịp phản ứng; tỷ lệ chết trong đàn mắc bệnh thường rất cao; và virus bền, tồn tại lâu ngoài môi trường, nhất là trong xác thỏ chết, trong phân, trên dụng cụ. Một chuồng đã có bệnh nếu không làm sạch đúng cách thì lứa thỏ mới nhập về có thể bị lại.
Dấu hiệu có thể gặp
Bệnh thường diễn biến rất nhanh. Những gì người nuôi có thể nhìn thấy gồm:
- Thỏ chết đột ngột, nằm trong lồng sáng ra đã chết, tối hôm trước vẫn ăn bình thường. Đây là dấu hiệu hay gặp nhất.
- Sốt, lờ đờ, bỏ ăn trong thời gian ngắn trước khi chết; tai và thân nóng hơn bình thường.
- Thở khó, thở gấp, có khi kèm tiếng kêu.
- Dấu hiệu thần kinh: co giật, chạy loạn trong lồng, nằm nghiêng đạp chân.
- Chảy máu: có thể thấy máu ở mũi, miệng, hậu môn ở một số con, nhưng nhiều con chết mà không có dấu này.
- Nhiều con chết trong vài ngày, lan từ lồng này sang lồng khác, cả thỏ lớn lẫn thỏ nhỏ tùy biến thể.
Không có dấu hiệu nào ở trên là riêng của bệnh này. Chết đột ngột cũng xảy ra khi thỏ say nóng, ngộ độc, chướng bụng nặng hoặc mắc bệnh vi khuẩn. Muốn biết chắc phải có xét nghiệm, và đó là việc của cơ quan thú y. Việc của người nuôi là nhận ra một tình huống bất thường: nhiều con chết nhanh, không rõ lý do, lan sang lồng khác.
Phân biệt với những trường hợp thỏ chết nhanh khác
Say nóng. Xảy ra vào trưa, chiều nắng gắt, thỏ thở gấp, nằm duỗi dài, tai nóng trước khi chết; những con ở lồng mát hơn ít bị. Hết nóng thì hết chết.
Ngộ độc thức ăn, cỏ dính thuốc. Nhiều con cùng có dấu hiệu sau một bữa ăn cụ thể, thường là cùng một mẻ cỏ; ngừng nguồn đó thì không có ca mới.
Chướng bụng, rối loạn tiêu hoá nặng. Bụng căng, thỏ ngồi gù, nghiến răng, phân bất thường trước khi chết; hay gặp sau đổi thức ăn, cỏ ướt.
Tụ huyết trùng và các bệnh vi khuẩn đường hô hấp. Thường có chảy mũi, hắt hơi, thở khò khè kéo dài trước đó, có khi áp xe, nghiêng đầu. Tên gọi gần giống "bại huyết" nên dễ lẫn trong lời truyền miệng.
Bại huyết thỏ do virus. Chết nhanh, ít dấu hiệu báo trước, có thể chảy máu ở mũi, lan qua nhiều lồng trong vài ngày, không gắn với một bữa ăn hay một đợt nóng cụ thể.
Virus vào chuồng qua những đường nào
Hiểu đường lây giúp bạn biết chặn ở đâu. Đường trực tiếp là thỏ lành tiếp xúc với thỏ bệnh, xác thỏ chết, phân và dịch tiết của thỏ bệnh. Vì vậy mua thỏ mang mầm bệnh về và thả thẳng vào đàn là con đường đưa bệnh vào nhanh nhất.
Đường gián tiếp đa dạng hơn và khó thấy hơn: cỏ cắt ở nơi có thỏ bệnh hoặc thỏ hoang qua lại; giỏ chở, lồng, máng mượn từ nhà khác; quần áo, dép, tay của người đã tới chuồng có bệnh; xe của người thu mua đi từ nhà này sang nhà khác. Ruồi và côn trùng có thể mang virus từ xác thỏ sang chuồng khác. Chó, mèo, chim, chuột ăn xác thỏ cũng có thể mang virus đi xa một cách cơ học.
Vì virus bền ngoài môi trường, nhất là trong xác thỏ, một xác thỏ vứt ra bờ ruộng, thả xuống mương có thể thành nguồn bệnh cho cả xóm. Đây là lý do việc xử lý xác thỏ chết là một phần quan trọng của phòng bệnh, không chỉ là chuyện vệ sinh.
An toàn sinh học cho chuồng thỏ nông hộ
Không có thuốc chữa, nên hàng rào chính là giữ virus ở bên ngoài. Những việc dưới đây làm được ở quy mô gia đình:
| Việc | Cách làm ở nông hộ | Chặn đường lây nào |
|---|---|---|
| Cách ly thỏ mới | Ô riêng, cách xa, chăm sau cùng, theo dõi một thời gian | Thỏ mang mầm bệnh từ nơi bán |
| Hạn chế người vào chuồng | Chỉ người nhà chăm thỏ vào; người thu mua đứng ngoài, bắt thỏ ở cổng | Quần áo, dép, tay người |
| Hố hoặc chậu nhúng chân ở cửa chuồng | Thay dép riêng hoặc nhúng ủng trước khi vào; thay dung dịch theo hướng dẫn | Mầm bệnh dính đế dép |
| Không mượn, cho mượn dụng cụ | Giỏ chở, lồng, máng của nhà mình chỉ dùng ở nhà mình | Dụng cụ từ chuồng khác |
| Nguồn cỏ sạch | Ưu tiên cỏ trồng riêng; tránh cắt nơi có thỏ khác hoặc thỏ hoang | Cỏ dính mầm bệnh |
| Chống côn trùng, chuột | Dọn phân, giữ khô, che lưới ở nơi có nhiều ruồi | Côn trùng, chuột mang virus |
| Xử lý xác thỏ đúng cách | Bọc kín, hỏi thú y, không vứt ra ngoài | Nguồn virus tồn tại lâu |
Nhiều việc trong bảng nghe có vẻ phiền với một đàn vài chục con. Nhưng khi trong xóm hoặc vùng lân cận có tin thỏ chết hàng loạt, đó chính là những việc giữ được chuồng nhà mình. Khi có tin như vậy, nên tạm dừng mua thỏ mới và siết chặt việc người ra vào cho tới khi tình hình rõ ràng.
Việc phải làm khi nghi chuồng có bệnh
Khi chuồng có nhiều thỏ chết nhanh không rõ lý do, bạn làm theo thứ tự sau:
- Báo ngay cán bộ thú y xã. Luật Thú y 2015 đặt trách nhiệm cho chủ vật nuôi phải báo khi vật nuôi chết nhiều, có dấu hiệu bệnh truyền nhiễm; cách báo và cơ quan tiếp nhận cụ thể, bạn hỏi xã và kiểm văn bản hiện hành.
- Không bán chạy thỏ còn sống, không bán hay cho xác thỏ, không giết mổ thỏ ốm để ăn.
- Không vứt xác thỏ ra vườn, ao, sông, bãi rác. Bọc kín xác trong túi chắc, để chỗ riêng, chờ hướng dẫn của thú y về cách tiêu huỷ.
- Dừng mọi việc mua bán, cho mượn, đổi thỏ với nhà khác; không để người ngoài vào chuồng.
- Người chăm thỏ thay quần áo, rửa tay, không sang chuồng thỏ nhà khác.
- Làm theo hướng dẫn của thú y về lấy mẫu, tiêu độc chuồng, thời gian để trống chuồng và việc nhập thỏ trở lại.
Có thể bạn lo bị phạt hay bị tiêu huỷ cả đàn nên ngại báo. Nhưng giấu dịch thường khiến bệnh lan sang cả xóm, và chính chuồng nhà mình sau đó cũng khó nuôi lại. Báo sớm giúp cơ quan thú y khoanh vùng nhanh và hướng dẫn bạn làm sạch đúng cách.
Vắc-xin: hỏi thú y, không tự tính
Ở nhiều nơi trên thế giới đã có vắc-xin phòng bệnh xuất huyết thỏ, với các loại khác nhau cho từng biến thể virus. Việc vắc-xin nào đang được phép lưu hành ở Việt Nam, có phù hợp với biến thể ở vùng bạn không, nên tiêm cho thỏ thịt hay chỉ cho thỏ nuôi lâu, là câu hỏi dành cho cán bộ thú y địa phương.
Người nuôi không nên tự mua vắc-xin trôi nổi, không rõ nguồn, và không tự tính lịch tiêm. Vắc-xin phải được bảo quản đúng nhiệt độ, tiêm đúng cách; làm sai thì không những không bảo hộ mà còn làm người nuôi chủ quan, nới lỏng an toàn sinh học.
Ngay cả khi đàn đã được tiêm phòng, các việc trong bảng an toàn sinh học ở trên vẫn cần duy trì. Vắc-xin giảm rủi ro chứ không thay được việc cách ly thỏ mới, giữ nguồn cỏ sạch và xử lý xác thỏ đúng cách.
Những hiểu lầm hay gặp quanh bệnh bại huyết thỏ
"Thỏ chết nhanh là do bại huyết." Không phải ca thỏ chết nhanh nào cũng là bệnh này. Nóng, ngộ độc, chướng bụng, bệnh vi khuẩn đều làm thỏ chết nhanh. Gọi tên sai dẫn tới xử lý sai: nếu là nóng mà nghĩ là bệnh thì không sửa mái, nếu là bệnh mà nghĩ là nóng thì không báo thú y.
"Đàn nhỏ thì không cần báo." Virus không phân biệt đàn lớn hay nhỏ. Một hộ vài chục con có bệnh mà giấu đi vẫn có thể là nguồn lây cho cả xóm qua xác thỏ, người thu mua, cỏ.
"Đã tiêm phòng thì không cần cẩn thận nữa." Vắc-xin giảm nguy cơ nhưng không tuyệt đối, có thể không phủ được biến thể đang lưu hành, và không phòng những bệnh khác.
"Bán nhanh thỏ còn sống là gỡ được vốn." Bán chạy thỏ từ chuồng có bệnh là mang virus sang chuồng người khác, vi phạm quy định về thú y, và làm khó việc khoanh vùng. Thiệt hại của cả xóm sau đó lớn hơn nhiều phần vốn gỡ được.
"Rắc vôi khắp chuồng là đủ sát trùng." Vôi có tác dụng với nhiều mầm bệnh nhưng không phải lúc nào cũng đủ với mọi loại virus, nhất là khi chuồng còn phân, chất độn. Việc làm sạch và chọn chất tiêu độc nên theo hướng dẫn của thú y.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh bại huyết thỏ có lây sang người không?
Theo hiểu biết hiện nay, virus gây bệnh xuất huyết thỏ chỉ gây bệnh cho thỏ, không gây bệnh cho người và các vật nuôi khác. Tuy nhiên người, chó mèo có thể mang virus một cách cơ học từ chuồng này sang chuồng khác, nên vẫn phải giữ vệ sinh.
Thỏ chết vì bại huyết có ăn được không?
Không nên ăn, không bán, không cho. Thỏ chết vì bệnh, nhất là chưa rõ bệnh gì, không phải nguồn thực phẩm an toàn, và việc mang xác thỏ đi lại làm lan virus. Xử lý theo hướng dẫn của thú y xã.
Chuồng đã có bại huyết thì bao lâu mới nuôi lại được?
Thời gian để trống chuồng và cách tiêu độc phụ thuộc hướng dẫn của cơ quan thú y, vì virus này rất bền ngoài môi trường. Không nên tự ý nhập thỏ mới khi chưa làm sạch và chưa hỏi ý kiến thú y.
Thỏ hoang, thỏ rừng có mang bệnh này không?
Ở nhiều nước, thỏ hoang là một nguồn lưu giữ và lây lan virus. Ở Việt Nam, thỏ rừng là động vật hoang dã, không săn bắt, không nuôi nhốt chung. Với người nuôi, chỉ cần tránh cắt cỏ ở nơi có thỏ khác lui tới và giữ thỏ nhà trong chuồng kín.
Đàn thỏ đã tiêm phòng có cần cách ly thỏ mới nữa không?
Vẫn cần. Vắc-xin chỉ phòng một bệnh, có khi chỉ một biến thể, trong khi thỏ mới có thể mang nhiều bệnh khác như ghẻ, cầu trùng, bệnh hô hấp. Cách ly là hàng rào chung cho mọi bệnh.
Nghe tin xóm bên có thỏ chết nhiều thì nên làm gì?
Tạm ngừng mua thỏ mới, không cắt cỏ ở vùng có thỏ chết, hạn chế người lạ vào chuồng, không đi sang xem chuồng nhà đó, và hỏi thú y xã xem có hướng dẫn gì cho các hộ xung quanh.