Cải tạo ao trước khi thả cá gồm sáu việc theo thứ tự: tháo cạn và bắt hết cá cũ, cá tạp; vét bớt bùn đáy; phơi đáy cho khô nứt; bón vôi theo độ chua của đất; sửa bờ, lấp hang, thay lưới cống; rồi lấy nước qua lưới lọc và gây màu nước trước khi thả giống. Ao cũ bỏ lâu năm thường cần làm đủ cả sáu bước; ao vừa nuôi xong một vụ có thể làm nhẹ hơn.
Ao cũ hay rơi vào tình trạng giống nhau: bùn đen dày đến bắp chân, cây bên bờ chĩa cành xuống nước, cá lóc, cá rô đồng sống trong hang bờ, nước lúc nào cũng thâm. Thả cá giống vào ao như vậy, phần lớn sẽ thành mồi cho cá dữ hoặc chết trong đợt oi nóng đầu tiên. Bỏ ra một đến hai tuần cải tạo cho phép bạn bắt đầu vụ nuôi với một cái ao gần như mới.
Vì sao ao cũ phải cải tạo, không chỉ đổ thêm nước
Mỗi năm, phân cá, thức ăn thừa, lá cây và xác tảo chìm xuống đáy thành bùn. Lớp bùn mỏng có ích vì nuôi sinh vật làm mồi, nhưng khi dày lên, phần dưới không có oxy, chất hữu cơ phân huỷ theo kiểu yếm khí và sinh ra các khí độc có mùi trứng thối. Những khí này thấm dần vào nước, nhất là khi trời nóng hoặc khi khuấy đáy lúc kéo lưới.
Bùn dày cũng là chỗ trú của mầm bệnh và trứng ký sinh trùng từ các vụ trước. Cá mới thả vào ao chưa làm sạch dễ mắc bệnh cũ của ao, người nuôi lại tưởng cá giống kém. Thêm vào đó, ao bỏ lâu năm gần như chắc chắn có cá tạp và cá dữ tự vào theo nước mưa, nước kênh. Một con cá lóc lớn trong hang bờ có thể ăn rất nhiều cá giống trong vài tuần đầu.
Cuối cùng là bờ và cống. Sau vài năm bỏ mặc, bờ bị chuột, cua đục hang, cống mục lưới, ao rò nước mà không ai để ý vì không có cá để mất. Cải tạo là dịp duy nhất có thể nhìn tận đáy ao, sửa những chỗ đó khi ao khô.
Tháo cạn và bắt hết cá cũ, cá tạp
Đây là bước quyết định cả vụ sau. Làm vào mùa khô, khi nước ngoài kênh thấp và trời có nắng cho bước phơi đáy:
- Hạ nước dần bằng cống thoát hoặc máy bơm. Xả nước vào mương thoát hoặc ruộng của nhà, không xả ồ ạt vào kênh chung đang có người lấy nước.
- Khi nước còn thấp, kéo lưới bắt cá lớn trước. Cá còn dùng được thì giữ lại ăn, bán hoặc chuyển tạm sang ao khác, bể khác.
- Tháo tiếp tới cạn, dồn cá vào hố gom cạnh cống để bắt cho hết.
- Đi dọc bờ tìm hang. Cá lóc, cá trê, lươn hay chui vào hang bờ và sống qua mùa khô trong đó. Đào bắt hoặc bơm nước vào hang cho cá ra, sau đó lấp hang bằng đất sét nện chặt.
- Vét các vũng nước đọng còn sót trên đáy. Trong vũng thường còn cá nhỏ, trứng cá, nòng nọc; để lại là mất công tháo cạn.
Không nên dùng hoá chất độc để diệt cá tạp ở ao nông hộ khi chưa được hướng dẫn. Chất độc trôi theo nước ra kênh chung, làm chết cá của người khác và ảnh hưởng người dùng nước. Tháo cạn, bắt tay và phơi đáy là đủ cho phần lớn ao nhà.
Vét bùn: vét tới đâu, đổ bùn ở đâu
Không vét trắng đáy. Giữ lại một lớp bùn mỏng, nhiều tài liệu khuyến nông gợi ý cỡ mười đến hai mươi phân, để làm nền cho sinh vật đáy và giúp nước nhanh lên màu. Vét sạch tới đất trần thì ao mới mất nhiều thời gian gây lại nước.
Vét chỗ bùn dày nhất trước. Bùn thường dồn về phía cuối ao, gần cống và những góc khuất gió. Đi trên đáy sẽ thấy chỗ lún sâu, đó là chỗ cần vét nhiều.
Đừng đắp bùn lên mái bờ sát ao. Bùn đắp lên bờ gặp mưa sẽ trôi ngược xuống, công vét thành vô ích. Bùn nên đưa lên xa mép ao, để khô rồi dùng bón cây ăn quả, vườn rau hoặc tôn nền chỗ trũng.
Bùn đen bốc mùi cần phơi lâu hơn. Bùn có mùi trứng thối là bùn yếm khí. Rải mỏng ra ngoài nắng vài ngày cho mùi tan rồi mới đưa vào vườn, không bón trực tiếp sát gốc cây non.
Ao nhỏ có thể vét tay. Ao vài trăm mét vuông, nhà đông người thì xẻng, xô, cuốc là đủ. Ao lớn hoặc bùn quá dày nên thuê máy, nhưng phải dặn máy không múc vào lõi bờ.
Phơi đáy và bón vôi: làm cho đúng và an toàn
Sau khi vét, phơi đáy ao dưới nắng tới khi đất se mặt, nứt kiểu chân chim. Nắng và không khí giúp phân huỷ chất hữu cơ còn sót, giết bớt mầm bệnh, trứng ký sinh trùng và làm bay mùi bùn. Thời gian phơi tuỳ thời tiết, thường vài ngày đến hơn một tuần. Vùng đất phèn không nên phơi quá khô, vì đất phèn nứt sâu có thể làm phèn trồi lên mạnh khi lấy nước; nên hỏi khuyến nông địa phương cách làm ở vùng đó.
Bón vôi giúp nâng độ pH của đất đáy và diệt bớt mầm bệnh. Lượng vôi phụ thuộc độ chua của đất: đất chua cần nhiều hơn, đất trung tính cần ít. Có thể đo bằng bộ thử pH đất hoặc giấy quỳ, rồi bón theo hướng dẫn khuyến nông. Rải đều khắp đáy và cả mái bờ, chỗ hang vừa lấp và chỗ bùn còn ẩm rải kỹ hơn.
Một mẹo nhỏ để biết đáy đã ổn chưa: bới một nắm đất ở chỗ trước đây bùn dày nhất. Đất đã chuyển màu nâu xám, không còn đen, không còn mùi trứng thối là được. Nếu lớp dưới vẫn đen nhầy, có thể cày xới nhẹ mặt đáy cho nắng vào sâu hơn rồi phơi thêm vài ngày.
Vôi sống gặp nước toả nhiệt mạnh và gây bỏng da, bỏng mắt. Khi rải, đeo khẩu trang, kính, găng tay, mặc áo dài tay, đứng xuôi chiều gió và không cho trẻ con ra gần. Vôi chưa dùng hết cất nơi khô, có nắp, xa tầm tay trẻ em.
Sửa bờ, cống và hang khi ao đang cạn
Lúc ao cạn là lúc dễ sửa nhất. Đi một vòng quanh ao với cuốc, xẻng và ghi lại từng chỗ cần làm:
| Hạng mục | Dấu hiệu cần sửa | Cách làm thường gặp |
|---|---|---|
| Hang chuột, cua trong bờ | Lỗ tròn trên mái bờ, bờ ngoài ẩm nước | Đào mở, lấp đất sét nện chặt từng lớp |
| Mái bờ sạt | Đất lở thành vệt, mép bờ hẹp dần | Đắp lại mái thoải hơn, trồng cỏ phủ |
| Cống mục, rò quanh ống | Nước chảy quanh thân ống khi ao đầy | Thay ống, nện chặt đất quanh ống |
| Lưới chắn rách | Lưới mục, lỗ to | Thay lưới mới ở cả cống cấp và cống thoát |
| Cây che bóng quá nhiều | Ao tối, lá rụng phủ mặt | Tỉa cành chĩa xuống ao, chặt bớt cây sát mép |
| Rác, vỏ bao, cọc cũ dưới đáy | Vướng lưới khi kéo | Dọn hết lên bờ trước khi lấy nước |
Ao rò nước là ao không thể giữ màu nước ổn định. Vá xong chỗ nào, ghi vào sổ ao để vụ sau kiểm lại đúng chỗ đó.
Lấy nước và gây màu trước khi thả cá
Nước đưa vào ao mới cải tạo phải sạch cá tạp và đủ thời gian lên màu:
- Lọc nước qua lưới mắt nhỏ hoặc túi vải ở đầu cống cấp. Trứng và cá con của loài dữ rất nhỏ, lưới thưa sẽ cho chúng vào lại.
- Lấy nước từ từ, một ít trước để ngâm đáy vài ngày, sau đó nâng dần tới mực nuôi.
- Gây màu bằng phân chuồng đã ủ hoai hoặc phân xanh, bón ít một. Không dùng phân tươi chưa ủ.
- Chờ nước lên màu xanh nõn chuối hoặc xanh vỏ đậu nhạt, giữ ổn định vài ngày.
- Thả thử một ít cá giống trong lồng nhỏ đặt dưới ao một ngày. Cá khoẻ thì thả cả đàn vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát.
Trong ba ngày đầu sau khi thả, ra ao mỗi sáng sớm xem cá có nổi đầu không và vớt cá chết nếu có, để biết sớm ao có vấn đề. Cá giống mới thả chưa quen ao nên cho ăn ít trong vài ngày đầu, tăng dần khi thấy cá lên ăn đều và tản ra khắp ao.
Ao không tháo cạn được thì làm gì
Không phải ao nào cũng tháo cạn được: ao sâu, ao thông với kênh, ao ở vùng nước ngầm cao. Khi đó vẫn có những việc làm được:
- Bơm hạ nước tới mức thấp nhất có thể rồi kéo lưới nhiều lần, mỗi lần cách nhau một hai ngày, để bắt bớt cá tạp và cá dữ.
- Dọn sạch rác, cỏ thối, cành cây dưới nước và vớt bớt bèo.
- Sửa bờ phần trên mặt nước, lấp hang, thay lưới cống.
- Thả cá giống cỡ lớn hơn bình thường để cá chịu được cá dữ còn sót.
- Nuôi thưa hơn ao đã cải tạo kỹ, vì đáy vẫn còn bùn cũ.
- Lên kế hoạch tháo cạn vào một mùa khô sau, khi nước ngoài kênh xuống thấp nhất.
Ao thông kênh còn một vấn đề nữa: nước kênh mang theo mầm bệnh và chất thải từ nơi khác. Nên có cống đóng được để chủ động lúc nào lấy nước, lúc nào không.
Lịch cải tạo một ao nông hộ: ví dụ giả định
Để dễ hình dung, dưới đây là lịch cho một ao vài trăm mét vuông, làm vào mùa khô, nắng tốt. Số ngày là ví dụ giả định, thời tiết và độ bùn sẽ làm lịch thật dài hoặc ngắn hơn.
| Khoảng thời gian | Việc làm | Kiểm tra trước khi sang bước sau |
|---|---|---|
| Ngày 1–2 | Hạ nước, kéo lưới bắt cá lớn, tháo cạn | Không còn vũng nước có cá con |
| Ngày 3 | Bắt cá trong hang bờ, lấp hang | Đi hết một vòng bờ, không còn lỗ mở |
| Ngày 3–5 | Vét bùn chỗ dày, đưa bùn lên xa mép ao | Lớp bùn còn lại mỏng, đều |
| Ngày 5–10 | Phơi đáy, sửa bờ, thay ống và lưới cống | Đáy nứt chân chim, đi không lún |
| Ngày 10–11 | Bón vôi đều đáy và mái bờ | Vôi phủ đều, không vón cục |
| Ngày 11–20 | Lấy nước qua lưới lọc, gây màu | Nước xanh nhạt, ổn định vài ngày |
| Sau đó | Thả thử cá trong lồng, rồi thả cả đàn | Cá trong lồng khoẻ sau một ngày |
Nếu trời mưa giữa lúc phơi đáy, lịch sẽ lùi. Đừng vì sốt ruột mà bỏ bước phơi rồi lấy nước ngay; bùn còn ướt và mùi chưa tan là mầm của những đợt nổi đầu ngay trong tháng đầu nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên cải tạo ao một lần?
Ao nuôi thâm canh thường cải tạo sau mỗi vụ. Ao nông hộ nuôi thưa, đánh tỉa thả bù có thể vài năm cải tạo một lần, tuỳ độ dày bùn và tình trạng cá. Khi thấy nước thâm nhanh, cá hay nổi đầu, bùn bốc mùi thì đã đến lúc làm.
Phơi đáy ao mấy ngày là đủ?
Không có số ngày cố định. Dấu hiệu thường dùng là đáy khô se mặt, nứt chân chim, đi lên không lún sâu. Trời nắng gắt có thể chỉ vài ngày, trời âm u lâu hơn. Vùng đất phèn nên hỏi khuyến nông vì phơi quá khô có thể làm nước chua hơn.
Dùng vôi gì để cải tạo ao cá?
Ao nông hộ hay dùng vôi nông nghiệp hoặc vôi sống dạng bột. Loại vôi và lượng bón tuỳ độ chua của đất và mục đích, nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương. Khi dùng vôi sống phải đeo đồ bảo hộ vì vôi gây bỏng da và mắt.
Bùn vét từ ao có bón cho cây được không?
Được, sau khi phơi khô và tan mùi. Bùn ao giàu chất hữu cơ, hợp bón cây ăn quả và tôn vườn. Không nên bón bùn đen còn mùi trực tiếp sát gốc cây non, và không dùng bùn từ ao từng nhận nước thải công nghiệp.
Có cần diệt hết ốc, nòng nọc trong ao cũ không?
Tháo cạn và phơi đáy đã làm giảm phần lớn. Ốc bươu vàng là loài ngoại lai gây hại, nếu thấy thì nên bắt bỏ và huỷ trứng hồng bám trên bờ. Nòng nọc, ếch nhái còn sót không gây hại lớn cho cá thịt, nhưng nên dọn trước khi thả cá giống nhỏ.
Ao mới cải tạo bao lâu thì thả cá được?
Thường sau khi lấy nước, nước lên màu và ổn định vài ngày. Tổng cộng từ lúc lấy nước có thể mất một đến hai tuần. Thả thử vài con trong lồng để chắc chắn trước khi thả cả đàn.