Dê cần một chuồng sàn: sàn cao cách mặt đất, lát nan có khe hở vừa đủ để phân và nước tiểu lọt xuống gầm, mái kín chống mưa tạt, vách chắn gió lùa phía mùa lạnh, giàn ăn treo ngang đầu dê và máng nước sạch. Mục tiêu của mọi chi tiết là giữ cho dê khô ráo, vì ẩm là kẻ thù số một của dê.
Chuồng sàn cho dê không cần vật liệu đắt; tre, gỗ tạp, nan nhựa đều dùng được nếu làm đúng kích thước. Bài này đi qua từng bộ phận của chuồng sàn cho một đàn nhỏ ở nông hộ, kèm những lỗi hay gặp làm dê gãy chân, thối móng hay viêm phổi. Chuồng cho bò khác hẳn và có bài riêng.
Vì sao dê cần chuồng sàn mà bò thì không
Dê thải phân thành viên khô và nước tiểu nhiều. Trên nền đất hoặc nền xi măng, nước tiểu đọng lại, phân bị dẫm nát, chỗ dê nằm luôn ẩm và bốc mùi amoniac. Dê lại hay nằm sát đất và có bộ lông không chịu ẩm tốt, nên rất dễ mắc viêm phổi, tiêu chảy và thối móng trong những chuồng như vậy.
Chuồng sàn giải quyết chuyện này bằng một cách rất đơn giản: nâng chỗ dê đứng nằm lên khỏi mặt đất, để phân viên lọt qua khe sàn xuống gầm, nước tiểu chảy xuống ngay, gió lưu thông cả dưới gầm. Sàn khô nhanh sau khi quét, dê không phải nằm trên chất thải của mình.
Bò thì nặng hơn nhiều, móng to, đi trên sàn nan dễ gãy chân và sàn phải rất chắc mới chịu được, nên bò hợp với nền xi măng có rãnh thoát hơn. Dê nhẹ, móng nhỏ, nhanh nhẹn, nên sàn nan là lựa chọn tự nhiên. Ở những vùng khô hạn quanh năm, một số hộ vẫn nuôi dê trên nền đất nện có mái che; nhưng ở phần lớn các vùng có mùa mưa dài, chuồng sàn gần như là bắt buộc nếu muốn đàn dê ít bệnh.
Chọn chỗ và hướng cho chuồng dê
Đất cao, thoát nước tốt. Gầm sàn là chỗ chứa phân, nếu đất trũng thì nước mưa đọng ở gầm, bốc ẩm ngược lên sàn và chuồng sàn mất tác dụng. Ở vùng đồi, đặt chuồng trên chỗ đất dốc nhẹ, gầm phía thấp để thoát nước.
Tránh hướng gió lùa mùa lạnh. Dê chịu nóng khá hơn chịu gió lạnh, ẩm. Ở miền Bắc và vùng núi, mặt chuồng nên tránh hướng gió mùa đông bắc; phía đó có vách kín hoặc bạt dày.
Gần bãi chăn, xa nhà ở. Chuồng gần bãi giúp lùa dê ra vào nhanh, nhất là khi trời đổ mưa. Dê có mùi, nên chuồng đặt cuối hướng gió so với nhà mình và nhà hàng xóm.
Có bóng mát nhưng không bí. Một vài cây bóng mát quanh chuồng giúp giảm nóng, nhưng cây rậm sát chuồng làm gầm âm u, chậm khô và nhiều muỗi.
Có lối dọn gầm. Chừa một phía để xe cải tiến hoặc người cầm cào vào được dưới gầm sàn. Chuồng làm sát tường, sát bờ rào thì phân ở gầm rất khó dọn.
Kích thước chính của chuồng sàn
Các con số dưới đây là mức hay được khuyến nông gợi ý cho chuồng dê nông hộ; điều chỉnh theo cỡ dê và điều kiện từng nhà. Quan trọng là hiểu vì sao lại cần như vậy:
| Bộ phận | Mức thường gặp | Vì sao |
|---|---|---|
| Độ cao sàn so với mặt đất | Khoảng nửa mét đến một mét | Đủ cao cho gió qua gầm và để dọn phân; quá thấp thì gầm ẩm, quá cao thì tốn cột và dê lên xuống khó |
| Khe hở giữa các nan sàn | Khoảng một đến hơn một đốt ngón tay | Đủ cho phân viên lọt xuống; khe quá rộng làm kẹt chân dê, nhất là dê nhỏ |
| Bề rộng nan sàn | Vài phân, mặt trên phẳng, không sắc cạnh | Nan quá hẹp làm đau móng; nan tròn, trơn làm dê trượt |
| Diện tích mỗi con | Dê trưởng thành cần rộng hơn dê nhỏ; đủ để cả đàn nằm cùng lúc | Chuồng chật làm dê húc nhau, con yếu không được ăn |
| Chiều cao mái | Đủ cho người đứng thẳng làm việc trên sàn | Mái thấp thì chuồng nóng và người chăm phải khom lưng |
| Cầu lên xuống | Dốc vừa phải, có nẹp ngang chống trượt | Dê lên xuống chuồng mỗi ngày; cầu trơn dễ làm dê gãy chân |
Nan sàn nên lát theo chiều vuông góc với hướng dê đi vào chuồng để dê bám móng tốt hơn. Khi lát xong, đi thử trên sàn bằng chân trần: chỗ nào nan cong vênh, đinh nhô lên, khe không đều thì sửa ngay trước khi thả dê lên.
Sàn lát bằng gì: tre, gỗ hay nan nhựa
Tre, luồng. Rẻ, sẵn ở nhiều vùng, dễ làm. Nên chọn cây già, ngâm hoặc phơi kỹ để chống mọt; chẻ nan đều, mặt cật hướng lên trên. Tre bền vài năm, sau đó phải thay dần những nan mục.
Gỗ tạp xẻ thanh. Chắc hơn tre, mặt phẳng, dê đi êm. Cần bào sơ cạnh để không có dằm, sơ dằm đâm vào móng dê gây viêm. Gỗ ở môi trường ẩm, có phân nước tiểu sẽ mục nhanh nếu không được xử lý.
Nan nhựa đúc sẵn. Dễ vệ sinh, không mục, khe đều. Giá ban đầu thường cao hơn tre gỗ; cần khung đỡ chắc vì tấm nhựa võng xuống dưới sức nặng của dê nếu đà đỡ thưa.
Khung và cột. Cột gỗ, cột bê tông hoặc trụ gạch, chân cột kê đá hoặc đổ móng để không lún. Đà đỡ sàn đặt đủ dày để sàn không rung khi dê nhảy.
Không nên dùng. Lưới thép mắt nhỏ làm sàn cho dê trưởng thành: dê đứng lâu dễ đau, sưng móng. Tấm ván kín không có khe: phân và nước tiểu đọng lại, mất tác dụng của sàn.
Mái, vách và cách chống mưa tạt, gió lùa
Mái chuồng dê cần chìa rộng ra ngoài sàn để mưa xiên không tạt vào. Mái lá, mái tranh mát nhưng phải thay định kỳ; mái tôn bền nhưng nóng, nên lợp thêm một lớp lá hoặc lưới che nắng phía trên, hoặc để mái cao và có khe thoát nhiệt.
Vách chuồng dê thường làm bằng nan tre, gỗ đóng thưa vừa đủ để dê không chui ra và không thò đầu ra ăn cây xung quanh. Phía gió lạnh và phía mưa tạt nên có bạt cuốn: ngày nắng cuốn lên cho thoáng, đêm lạnh, mưa dầm thì hạ xuống. Giữ ý nguyên tắc: kín gió lùa ở tầm dê nằm, nhưng phía trên vẫn có chỗ thoáng để hơi ẩm và mùi thoát ra.
Một chuồng dê tốt khi bước vào không thấy mùi khai nồng, sàn khô sau khi quét, và vào đêm mưa thì chỗ dê nằm không có giọt nước nào. Nếu mùi khai nặng, có thể do gầm sàn quá thấp, phân dưới gầm để lâu hoặc chuồng quá kín; cần xem lại cả ba.
Giàn ăn, máng uống và các ô riêng
Bố trí bên trong chuồng ảnh hưởng tới việc dê ăn được bao nhiêu và lây bệnh cho nhau ra sao:
- Giàn ăn đặt bên ngoài vách, ngang tầm đầu dê, có khe dọc để dê thò đầu vào ăn. Thức ăn không rơi xuống sàn, dê không dẫm, không đái lên thức ăn.
- Máng hứng dưới giàn để lá rụng không rơi xuống đất, cuối ngày gom lại cho ăn tiếp hoặc bỏ đi nếu đã bẩn.
- Máng uống treo hoặc đặt cao hơn sàn, dễ tháo ra rửa; dê không dẫm chân vào hoặc làm bẩn phân.
- Đá liếm treo ở vách, chỗ dê với tới mà không vướng lối đi.
- Ô cách ly riêng ở một đầu chuồng cho dê mới mua và dê ốm, có máng ăn uống riêng.
- Ô tách riêng cho dê đực trưởng thành nếu đàn có dê đực, để hạn chế húc nhau và giữ đàn yên; chuyện phối giống không nằm trong bài này.
- Sân chơi có rào cạnh chuồng, nền cao ráo, để dê ra vận động những ngày không chăn thả được.
Với đàn nhỏ, giàn ăn có thể chỉ là hai thanh tre ngang đóng phía ngoài vách, khe dọc giữa các nan vừa đủ cho đầu dê thò qua. Không cần cầu kỳ; cần đúng chỗ và dễ dọn.
Dọn gầm sàn và xử lý phân dê
Gầm sàn là nơi gom phân, và nếu bỏ mặc thì đó sẽ là ổ ruồi, ổ ẩm ngay dưới chân dê. Nhịp dọn gợi ý cho đàn nhỏ:
- Mỗi ngày quét sàn, gạt phân và lá vụn rơi xuống gầm; kiểm tra nan gãy, khe bị kẹt.
- Vài ngày một lần, cào phân dưới gầm gom vào hố ủ hoặc bao tải; không để phân dày lên sát sàn.
- Định kỳ rắc một lớp vôi bột mỏng dưới gầm sau khi dọn để hút ẩm và giảm mầm bệnh; không rắc lên sàn chỗ dê đứng.
- Ủ phân dê trong hố có che mưa; phân dê là phân bón tốt cho vườn, nhất là sau khi đã ủ hoai.
- Theo đợt, đưa dê ra sân, cọ rửa sàn, phơi khô hoàn toàn rồi mới cho dê vào lại; làm vào ngày nắng.
- Sau khi có dê ốm hoặc dê chết vì bệnh, hỏi thú y cách vệ sinh, tiêu độc chuồng trước khi nhập dê mới.
Phân dê viên khô, ít mùi hơn phân heo, phân bò, nên nhiều hộ dùng để bón cây ăn trái, rau màu. Dù vậy vẫn nên ủ trước khi bón, vì phân tươi mang trứng giun sán và có thể làm nóng rễ cây.
Những lỗi hay gặp khiến chuồng sàn không phát huy tác dụng
Gầm quá thấp và quây kín. Nhiều hộ quây kín gầm để chó, gà không chui vào, vô tình biến gầm thành hộp ẩm chứa phân. Muốn chắn thì dùng lưới thưa, vẫn để gió qua.
Khe sàn không đều. Chỗ khe hẹp phân ứ lại, chỗ khe rộng dê kẹt chân. Dùng một thanh gỗ cữ cố định khi đóng nan để khe đều từ đầu tới cuối.
Mái ngắn, mưa tạt vào nửa sàn. Sàn ướt một nửa thì cả đàn chen về nửa khô, chật chội, húc nhau. Mái nên chìa rộng, hoặc có bạt hạ xuống phía mưa tạt.
Giàn ăn đặt trong chuồng, sát sàn. Dê leo lên giàn, đái vào lá, lá rơi xuống sàn bị dẫm. Đặt giàn ngoài vách, dê chỉ thò đầu qua là đủ.
Nhốt quá nhiều dê trong một ô. Đàn lớn dần mà chuồng giữ nguyên, sàn nhanh bẩn, con yếu bị ép. Khi số dê tăng, chia ô hoặc nối dài chuồng thay vì nhồi thêm.
Quên kiểm tra nan mục. Một nan gãy giữa đêm có thể làm dê gãy chân. Mỗi tuần đi một lượt, ấn thử những nan ở chỗ dê hay đứng nhất, gần giàn ăn và máng nước.
Câu hỏi thường gặp
Sàn chuồng dê nên cao bao nhiêu?
Thường khoảng nửa mét đến một mét so với mặt đất, đủ để gió lùa qua gầm và người dọn phân được. Vùng ẩm thấp, hay ngập thì nên cao hơn. Quan trọng hơn con số là gầm phải khô, thoáng và dễ dọn.
Khe sàn chuồng dê rộng bao nhiêu là vừa?
Khe cần đủ để phân viên của dê lọt xuống nhưng không rộng tới mức chân dê kẹt vào, thường quanh một đốt ngón tay. Chuồng có dê nhỏ nên làm khe hẹp hơn hoặc lót thêm tấm nan khe nhỏ ở khu dê nhỏ nằm.
Có thể nuôi dê trên nền xi măng không?
Có thể ở vùng khô hạn, nền có độ dốc và được lót rơm, trấu khô thay thường xuyên. Ở vùng mưa nhiều, nền xi măng dễ đọng nước tiểu, ẩm, dê hay viêm phổi và thối móng, nên chuồng sàn vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Làm chuồng dê bằng tre có bền không?
Tre già được xử lý chống mọt có thể dùng vài năm. Những nan mục, gãy cần thay sớm vì dê dễ sụt chân, gãy xương. Kết hợp khung cột gỗ hoặc bê tông với sàn tre là cách nhiều hộ dùng để chuồng bền mà vẫn rẻ.
Chuồng dê bị mùi khai nặng là do đâu?
Thường do gầm sàn thấp và kín, phân dưới gầm để lâu, chuồng thiếu chỗ thoát khí phía trên, hoặc nhốt quá nhiều dê. Nâng gầm, dọn phân thường xuyên, rắc vôi dưới gầm và mở thoáng phần trên vách sẽ giảm mùi rõ.
Dê có cần ra sân chơi nếu đã có chuồng sàn?
Nên có. Dê là con vật hiếu động, nhốt mãi trên sàn sẽ ít vận động, móng mọc dài, dễ stress. Những ngày không chăn thả được, một sân nhỏ có rào, nền cao ráo cho dê ra đi lại giúp đàn khoẻ hơn.