Vỗ béo bò là nuôi dồn trong một khoảng ngắn, thường khoảng hai đến ba tháng, để con bò gầy hoặc bò đã lớn khung nhưng chưa đầy thịt tăng cân nhanh trước khi bán. Bò được nhốt chuồng, ít đi lại, ăn đủ thức ăn thô xanh làm nền và được cho thêm thức ăn tinh tăng dần, kèm nước sạch và khoáng. Mục tiêu là thịt chắc, đều, không phải bò "mập nước".
Vỗ béo hiệu quả hay không phụ thuộc phần lớn vào con bò đưa vào: bò gầy vì đói thì lên nhanh, bò gầy vì bệnh hay già quá thì cho ăn bao nhiêu cũng chậm. Bài này giải thích vỗ béo khác nuôi thường ở đâu, cách chọn bò, chuẩn bị, khẩu phần theo giai đoạn, cách theo dõi và những thứ tuyệt đối không được dùng.
Vỗ béo khác nuôi bò thịt thường ở chỗ nào
Nuôi bò thịt thường kéo dài hàng năm, bò lớn dần theo cỏ của mùa: mùa mưa lên cân, mùa khô đứng cân hoặc tụt. Vỗ béo thì ngược lại, chỉ là đoạn cuối, ngắn, được tính trước ngày bán. Trong đoạn này người nuôi chủ động cho bò ăn nhiều năng lượng hơn mức duy trì để cơ thể bò bồi thêm thịt và một lớp mỡ vừa phải.
Có hai kiểu vỗ béo hay gặp ở nông hộ. Kiểu thứ nhất là vỗ béo bò của chính nhà mình: con bò đã nuôi lâu, khung đã đủ lớn, trước khi bán vài tháng thì chuyển sang nhốt chuồng và ăn dồn. Kiểu thứ hai là mua bò gầy về vỗ: mua bò từ vùng thiếu cỏ, bò già cày kéo đã thôi làm việc, rồi vỗ trong vài tháng để bán. Kiểu thứ hai quay vòng nhanh nhưng rủi ro cao hơn, vì người nuôi không biết con bò đã trải qua những gì.
Điểm chung là vỗ béo không thay được nuôi tốt từ đầu. Một con bò bị còi từ bé, khung nhỏ, thì vỗ béo chỉ thêm được ít thịt. Và vỗ béo cũng không phải cứ nhồi càng nhiều càng tốt: dạ cỏ của bò cần chất xơ để hoạt động, cho ăn thức ăn tinh quá tay sẽ dẫn đến rối loạn tiêu hoá, chướng hơi, bò bỏ ăn và tụt cân.
Chọn con bò nào để đưa vào vỗ béo
Gầy nhưng khoẻ. Mắt sáng, mũi ướt, ăn hăng, nhai lại đều, đi lại nhanh nhẹn. Con gầy vì thiếu ăn sẽ lên cân rõ khi được ăn đủ; con gầy kèm lông xù, ho, tiêu chảy kéo dài thì nên để lại.
Khung xương to, dài thân. Bò có khung lớn, ngực sâu, lưng thẳng, mông rộng thì còn nhiều chỗ để bồi thịt. Bò khung nhỏ dù béo lên cũng không thêm được bao nhiêu.
Tuổi vừa phải. Bò còn trẻ đến trưởng thành thường lên thịt tốt hơn bò quá già; bò già răng mòn ăn kém, thịt dai, thời gian vỗ kéo dài mà kết quả không tương xứng.
Không có dấu hiệu bệnh truyền nhiễm. Xem kỹ miệng, kẽ móng, núm vú, da: mụn nước, vết loét, nốt sần là lý do để không mua. Hỏi giấy tiêm phòng và kiểm dịch nếu bò chở từ nơi khác tới.
Tính khí hiền. Bò nhốt chuồng lâu mà hay húc, hay giật dây sẽ khó chăm, dễ va quệt chấn thương. Con hiền ăn yên, nằm nhai lại nhiều, lên cân tốt hơn.
Chuẩn bị trong một đến hai tuần trước khi bắt đầu vỗ
Nhiều hộ bỏ qua giai đoạn chuẩn bị rồi thấy bò "ăn nhiều mà không lên". Phần lớn do bò còn mang giun sán, chưa quen thức ăn mới hoặc đang mệt sau vận chuyển. Một trình tự chuẩn bị hợp lý:
- Nhốt riêng bò mới mua, theo dõi ăn uống, phân, thân nhiệt trong vài ngày; báo thú y xã nếu có gì bất thường.
- Nhờ thú y kiểm tra và tẩy giun sán, trị ve ghẻ nếu có, theo đúng loại thuốc và cách dùng thú y hướng dẫn; ghi ngày vào sổ.
- Hỏi thú y về đợt tiêm phòng các bệnh dịch của địa phương; bò chưa tiêm thì tiêm đủ trước khi vỗ dồn.
- Chuẩn bị chuồng: nền khô, có độ dốc thoát nước, máng ăn đủ dài để mỗi con có chỗ đứng ăn, máng nước luôn đầy.
- Gom đủ thức ăn thô cho cả đợt: cỏ trồng, rơm, cỏ ủ chua. Thức ăn thô thiếu giữa chừng là lý do hay gặp nhất khiến đợt vỗ chậm.
- Cho bò tập ăn thức ăn tinh từ từ: bắt đầu bằng một nắm nhỏ trộn vào cỏ, tăng dần qua từng ngày.
Giai đoạn chuẩn bị không phải thời gian chết. Bò được ăn đủ, sạch giun, nghỉ ngơi sau vận chuyển sẽ bắt đầu lên cân ngay trong giai đoạn này, và đợt vỗ chính sẽ hiệu quả hơn rõ.
Khẩu phần vỗ béo: thô xanh làm nền, thức ăn tinh tăng dần
Không có một công thức đúng cho mọi nhà, vì nguồn thức ăn mỗi vùng mỗi khác: vùng mía có ngọn mía, vùng ngô có thân lá ngô, vùng lúa có rơm và cám. Nguyên tắc chung là thô xanh luôn đủ, thức ăn tinh tăng theo từng giai đoạn chứ không đổi đột ngột:
| Giai đoạn | Thức ăn thô | Thức ăn tinh, phụ phẩm | Điều cần theo dõi |
|---|---|---|---|
| Tuần đầu (làm quen) | Cỏ, rơm cho ăn tự do | Một lượng nhỏ, trộn vào cỏ | Phân có nát không, bò có bỏ ăn không |
| Giữa đợt | Vẫn đủ, không cắt bớt cỏ để dồn tinh | Tăng dần, chia làm hai đến ba bữa trong ngày | Bò nhai lại đều, bụng không phồng |
| Cuối đợt | Đủ, ưu tiên cỏ ngon, cỏ ủ chua | Giữ mức đã đạt, không tăng thêm đột ngột | Bò ăn hết khẩu phần, da căng, lông mượt |
Thức ăn tinh ở nông hộ thường là cám gạo, bột ngô, sắn lát khô, bã đậu, bã bia, bã sắn; một số hộ dùng thức ăn hỗn hợp mua sẵn có nhãn mác rõ ràng. Mỗi bữa nên cho ăn một ít thức ăn thô trước rồi mới cho thức ăn tinh, và chia nhỏ thức ăn tinh thay vì đổ một lần. Lượng cụ thể nên tính cùng cán bộ khuyến nông dựa trên cân nặng ước lượng của bò và nguồn thức ăn sẵn có; tăng quá nhanh dễ dẫn đến chướng hơi, tiêu chảy, bò bỏ ăn mấy ngày làm mất công cả đợt.
Nước, muối khoáng và đá liếm trong đợt vỗ
Bò ăn nhiều thức ăn khô và thức ăn tinh sẽ cần nhiều nước hơn bình thường. Nước phải để tự do suốt ngày đêm, máng rửa sạch mỗi ngày, mùa nắng đặt máng ở chỗ râm để nước không nóng. Một con bò thiếu nước sẽ ăn ít đi ngay, và mọi công sức chọn thức ăn đều thành vô ích.
Muối và khoáng thường thiếu trong khẩu phần rơm, cỏ của nông hộ. Cách đơn giản nhất là treo một viên đá liếm (khối khoáng nén) ở thành chuồng hoặc gần máng, để bò tự liếm theo nhu cầu. Không nên đổ muối hạt trực tiếp vào máng với lượng lớn hoặc cho bò ăn muối theo cảm tính, vì quá nhiều muối cũng gây hại, nhất là khi nước uống không đủ.
Một số hộ hỏi về các loại men tiêu hoá, chế phẩm vi sinh trộn thức ăn. Đây là sản phẩm có ích trong một số trường hợp, nhưng chỉ nên dùng loại có nguồn gốc, có đăng ký lưu hành, theo hướng dẫn trên bao bì hoặc của cán bộ kỹ thuật, và không phải thứ thay được cỏ tốt, nước sạch, chuồng khô.
Theo dõi con bò lên cân mà không cần cân lớn
Nông hộ hiếm khi có cân gia súc. Vẫn có những cách theo dõi đủ dùng để biết đợt vỗ có đang đi đúng hướng:
- Đo vòng ngực bằng thước dây. Đo sát sau chân trước, cùng một chỗ, cùng giờ trong ngày, mỗi hai tuần một lần. Vòng ngực tăng đều là dấu hiệu tốt. Các tài liệu khuyến nông có công thức ước lượng khối lượng từ vòng ngực và dài thân; con số chỉ là ước lượng, sai số đáng kể.
- Nhìn các điểm bồi thịt. Vùng hông, mông, gốc đuôi, hai bên sườn dần đầy lên, các xương sườn không còn nổi rõ.
- Xem ăn và nhai lại. Bò ăn hết khẩu phần, nằm nhai lại nhiều là đang tiêu hoá tốt. Bò bỏ dở thức ăn tinh, phân nát là dấu hiệu tăng quá nhanh.
- Ghi sổ. Ngày bắt đầu, số đo mỗi lần, loại thức ăn và lượng thay đổi. Ghi lại giúp lần vỗ sau biết khẩu phần nào hợp với nguồn thức ăn của nhà mình.
- Biết lúc dừng. Khi vòng ngực đứng lại qua hai lần đo dù bò ăn tốt, tiếp tục vỗ thường không còn có lợi; đó là lúc nên tính chuyện bán.
Ví dụ giả định: một con bò vỗ trong mười tuần, ba lần đo đầu vòng ngực tăng đều, hai lần cuối gần như không đổi. Người nuôi nên xem lại khẩu phần, xem bò có bệnh không, và nếu mọi thứ bình thường thì đó là dấu hiệu con bò đã đạt mức thịt của nó.
Chuồng, giờ ăn và nhịp sinh hoạt trong đợt vỗ
Con bò lên cân khi nó ăn yên, nằm nhai lại yên và không bị nóng. Chuồng vỗ béo nên có mái cao, thoáng hai đầu hồi, nền khô có độ dốc nhẹ về rãnh thoát, lót rơm hoặc trấu chỗ nằm nếu nền xi măng lạnh. Mỗi con cần đủ chỗ đứng ăn ở máng để con yếu không bị con mạnh húc ra; nhốt chung nhiều con thì nên ghép những con cỡ tương đương.
Giờ cho ăn nên cố định: bò quen nhịp sẽ đứng chờ máng đúng giờ và ăn hết khẩu phần. Mùa nóng, cho ăn nhiều vào sáng sớm và chiều mát, buổi trưa để bò nghỉ; có thể phun nước làm mát mái tôn hoặc trồng giàn cây leo phía hướng nắng. Hạn chế tiếng ồn, người lạ ra vào, chó chạy quanh chuồng, vì bò hoảng sợ sẽ bỏ ăn.
Dọn phân mỗi ngày giữ cho móng khô và chuồng ít ruồi. Bò đứng lâu trên nền ướt, phân nhão dễ bị viêm kẽ móng, đi khập khiễng, ăn kém, và đó là thứ làm chậm cả đợt vỗ mà người nuôi ít để ý. Mỗi sáng nhìn qua bốn chân và dáng đi của từng con là đủ để phát hiện sớm.
Những thứ tuyệt đối không dùng khi vỗ béo bò
Chất cấm trong chăn nuôi. Luật Chăn nuôi 2018 cấm sử dụng chất cấm trong chăn nuôi; danh mục chất cấm do cơ quan quản lý nông nghiệp ban hành. Các chất kiểu "tạo nạc", "tăng trọng siêu tốc" bán trôi nổi có thể nằm trong danh mục này, gây hại cho người ăn thịt và bị xử lý nặng.
Thức ăn, thuốc không rõ nguồn gốc. Cám, viên, "thuốc bổ" không nhãn mác, không đăng ký, bán qua người quen hay trên mạng với lời hứa bò lên vài ký mỗi ngày: không dùng.
Kháng sinh trộn thức ăn để kích lớn. Kháng sinh chỉ dùng để trị bệnh, theo chỉ định của thú y, và phải ngừng đủ thời gian trước khi giết mổ để thịt không còn tồn dư.
Bơm nước, ép ăn trước khi bán. Việc này làm bò đau, dễ chết, vi phạm quy định về an toàn thực phẩm và đối xử với vật nuôi, đồng thời làm hỏng uy tín của chính người bán.
Cho ăn urê trực tiếp hoặc pha urê vào nước. Urê chỉ dùng trong rơm ủ hoặc thức ăn đã phối trộn đúng kỹ thuật; cho ăn sống, quá tay có thể gây ngộ độc chết nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Vỗ béo bò mất bao lâu?
Thường khoảng hai đến ba tháng, tuỳ con bò đưa vào gầy tới mức nào, nguồn thức ăn và cách chăm. Kéo dài quá lâu khi bò đã đứng cân thường không còn có lợi; theo dõi vòng ngực định kỳ giúp biết lúc nên dừng và bán.
Có cần tẩy giun trước khi vỗ béo bò không?
Nên có. Bò mang giun sán ăn nhiều mà chậm lên. Việc tẩy giun, trị ve ghẻ nên nhờ thú y kiểm tra và hướng dẫn loại thuốc, cách dùng, thời điểm phù hợp, vì mỗi loại ký sinh trùng cần cách xử lý khác nhau.
Bò cái có vỗ béo được không?
Được, bò cái không còn dùng làm giống, bò cái loại thải vẫn thường được vỗ béo trước khi bán. Cần chắc con bò không đang mang thai; chuyện chửa đẻ thuộc mảng sinh sản, có thể hỏi thú y hoặc người phối giống để kiểm tra trước khi vỗ.
Vỗ béo bò có cần nhốt chuồng hoàn toàn không?
Phần lớn hộ nhốt chuồng trong đợt vỗ để bò ít vận động, ăn đủ khẩu phần đã tính. Một số nơi vẫn cho bò ra sân hoặc bãi gần trong thời gian ngắn mỗi ngày; điều cần giữ là bò không phải đi xa kiếm ăn.
Tại sao bò ăn nhiều thức ăn tinh mà không lên cân?
Hay gặp nhất là tăng thức ăn tinh quá nhanh làm rối loạn dạ cỏ, bò thiếu thức ăn thô, thiếu nước, còn giun sán, hoặc con bò già, khung nhỏ. Nếu bò kèm sốt, tiêu chảy kéo dài, gầy sút, cần gọi thú y kiểm tra.
Có nên dùng thức ăn hỗn hợp mua sẵn để vỗ béo?
Có thể dùng loại có nhãn mác, có đăng ký, ghi rõ dùng cho bò thịt, theo hướng dẫn trên bao bì. Thức ăn mua sẵn vẫn chỉ là phần bổ sung; thiếu cỏ và rơm thì bò vẫn rối loạn tiêu hoá, và cần tính xem chi phí có hợp với nguồn thức ăn sẵn có ở nhà.