Một chuồng bò nông hộ đạt yêu cầu khi nó khô, thoáng, mát và dễ dọn: đặt ở chỗ cao ráo cuối hướng gió, nền láng nhám có độ dốc về rãnh thoát, mái cao chống nóng, máng ăn máng uống chắc chắn, và phân, nước tiểu có đường đi riêng vào hố ủ hoặc hầm biogas. Chuồng không cần đắt; cần đúng mấy điểm đó.
Chuồng là nơi con bò ở phần lớn thời gian, nhất là với cách nuôi nhốt hoặc bán chăn thả. Chuồng ẩm làm bò hỏng móng, chuồng nóng làm bò bỏ ăn, chuồng không có rãnh thoát làm cả xóm chịu mùi. Bài này đi từ khâu chọn chỗ tới chi tiết máng và rãnh, dành cho hộ nuôi vài đến chục con. Chuồng cho dê có bài riêng vì dê cần chuồng sàn.
Chọn chỗ đặt chuồng bò
Cao ráo, không đọng nước. Chỗ đất cao hơn sân xung quanh, mưa lớn không tràn vào. Đất trũng thì phải đắp nền cao lên trước khi làm, vì chuồng ngập một lần là bò ốm cả lứa.
Cuối hướng gió so với nhà ở. Ở nhiều vùng gió chính đổi theo mùa; quan sát xem mùa nóng gió thổi từ phía nào, đặt chuồng sao cho mùi bay ra đồng chứ không vào bếp nhà mình hay nhà bên.
Xa giếng nước ăn và nhà ở. Luật Chăn nuôi 2018 có quy định chung về khoảng cách và vệ sinh trong chăn nuôi nông hộ; khoảng cách cụ thể theo văn bản hướng dẫn hiện hành và quy định của tỉnh, nên hỏi cán bộ xã trước khi đổ móng.
Gần nguồn nước và đường vận chuyển. Chuồng xa nguồn nước thì mỗi ngày phải gánh, xách; chuồng không có lối cho xe cải tiến thì đưa cỏ vào, phân ra rất cực.
Có chỗ cho hố phân hoặc hầm biogas. Tính trước vị trí hố ủ hoặc hầm ở phía thấp hơn chuồng, để nước thải tự chảy. Làm chuồng xong mới tìm chỗ hố thường phải đục nền làm lại.
Có chỗ mở rộng. Nếu định nuôi thêm vài con sau này, chừa đất ở một đầu chuồng để nối dài, thay vì xây chuồng thứ hai ở góc khác của vườn.
Hướng chuồng và kiểu chuồng: một dãy hay hai dãy
Ở phần lớn các vùng nước ta, chuồng quay hướng nam hoặc đông nam giúp tránh nắng chiều gắt và đón gió mát mùa hè; ở vùng có gió mùa đông bắc lạnh, phía bắc chuồng nên có vách kín hoặc bạt che. Về kiểu, nông hộ thường chọn một trong hai:
| Kiểu chuồng | Cách bố trí | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Một dãy | Bò đứng một hàng, quay đầu vào máng, lối đi cho ăn ở phía trước, rãnh phân ở phía sau | Hộ nuôi vài con, đất hẹp dài | Dễ làm, dễ dọn; nên quay đầu bò về phía lối đi để cho ăn không phải đi vòng |
| Hai dãy quay đầu vào nhau | Hai hàng bò chung một lối cho ăn ở giữa, hai rãnh phân ở hai bên ngoài | Hộ nuôi khoảng chục con trở lên | Tiết kiệm lối đi, mái rộng hơn nên cần cột chắc |
| Hai dãy quay đuôi vào nhau | Chung một lối dọn phân ở giữa, hai lối cho ăn ở hai bên | Hộ muốn dọn phân bằng xe đẩy một đường | Rãnh phân giữa phải đủ dốc, thoát tốt |
Với hộ mới nuôi hai đến năm con, chuồng một dãy là đủ và dễ làm nhất. Nếu bò được nhốt hoàn toàn, nên có thêm một khoảng sân nhỏ có rào bên cạnh chuồng để bò ra đứng phơi nắng sáng, đi lại vài lần trong ngày; sân này cũng là chỗ cách ly tạm khi cần.
Tính diện tích chuồng theo số con và cách nuôi
Diện tích chuồng tính theo chỗ đứng, chỗ nằm của từng con cộng với lối đi và rãnh. Tài liệu khuyến nông thường gợi ý mỗi con bò trưởng thành cần vài mét vuông chỗ đứng nằm, bê thì ít hơn; con số cụ thể thay đổi theo tầm vóc bò và cách nuôi. Bò nhốt hoàn toàn, ở trong chuồng gần như cả ngày, cần rộng hơn bò chỉ về chuồng ban đêm.
Ví dụ giả định: một hộ định nuôi bốn con bò trưởng thành theo kiểu bán chăn thả, chuồng một dãy. Mỗi ô đứng rộng khoảng hơn một mét cho một con, dài đủ để bò nằm thẳng mà chân sau không thò ra rãnh. Phía trước là máng ăn và lối đi cho người đẩy xe cỏ; phía sau là rãnh phân và lối dọn. Cộng lại, chiều dài chuồng bằng tổng bề rộng bốn ô, chiều sâu bằng ô đứng cộng máng, lối đi và rãnh. Bản vẽ trên giấy như thế giúp mua vật liệu sát hơn và không bị thiếu chỗ khi bò lớn.
Có hai lỗi hay gặp. Lỗi thứ nhất là chuồng quá chật: bò đứng nằm chen nhau, con yếu không chen được vào máng, phân dính khắp người. Lỗi thứ hai, ít người để ý, là ô đứng quá dài: bò nằm lùi về sau, phân rơi vào chỗ nằm thay vì rơi xuống rãnh, nền lúc nào cũng bẩn. Chiều dài ô vừa khít với thân bò thì phân rơi đúng rãnh.
Làm nền chuồng và rãnh thoát, theo từng bước
Nền là phần quyết định chuồng khô hay ướt. Thứ tự làm nền thường như sau:
- Đắp nền cao hơn mặt đất xung quanh, đầm thật chặt từng lớp để nền không lún, nứt về sau.
- Tạo độ dốc nhẹ từ phía máng ăn về phía rãnh phân, đủ để nước rửa chuồng tự chảy nhưng không dốc tới mức bò đứng bị trượt.
- Đổ bê tông hoặc lát gạch, mặt nền láng nhám hoặc kẻ rãnh chống trơn; nền láng bóng nhìn sạch nhưng bò dễ ngã, nhất là khi ướt.
- Làm rãnh phân chạy dọc phía sau ô đứng, đáy rãnh dốc về một đầu, cuối rãnh dẫn vào hố lắng, hố ủ hoặc hầm biogas.
- Chỗ rãnh nối vào hố đặt một tấm chắn hoặc lưới để giữ lại rơm, cỏ thừa, tránh tắc đường ống.
- Để nền khô vài ngày đến khi đủ cứng mới cho bò vào; nếu được, lót một lớp rơm khô ở chỗ nằm vào mùa lạnh.
Ở vùng hay ngập hoặc nền đất yếu, một số hộ làm nền sàn gỗ hoặc lót đệm lót sinh học. Đệm lót cho bò cần đủ dày và được đảo, bổ sung thường xuyên; làm không đúng cách thì đệm nhão, sinh mùi và ruồi còn nặng hơn nền xi măng. Nếu muốn thử, nên đi xem một chuồng đang làm tốt trong vùng trước.
Mái, vách và chống nóng cho chuồng bò
Bò chịu lạnh tốt hơn chịu nóng. Khi trời oi, bò thở nhanh, đứng nhiều, ăn ít đi và nằm nhai lại ít. Vì vậy mái chuồng là chỗ đáng đầu tư nhất: mái cao để khí nóng bốc lên, chìa rộng ra hai bên để nắng xiên và mưa tạt không vào tới chỗ bò nằm.
Mái tôn rẻ, nhanh, bền nhưng hấp nhiệt mạnh. Có mấy cách khắc phục: lợp thêm một lớp lá, rơm hoặc lưới che nắng phía trên tôn; dùng tôn có lớp cách nhiệt; làm mái hai tầng có khe hở ở đỉnh để khí nóng thoát ra; trồng cây bóng mát hoặc giàn cây leo ở hướng nắng chiều. Mái ngói, mái lá giữ mát tốt hơn nhưng nặng hoặc mau hỏng, cần khung chắc và thay định kỳ.
Vách chuồng ở vùng nóng nên để thoáng, có thể chỉ là rào gióng ngang để giữ bò, kèm bạt cuốn hạ xuống khi mưa gió lớn. Ở vùng có mùa đông lạnh, vách phía bắc nên kín, các phía khác có bạt che ban đêm. Dù kín hay thoáng, chuồng phải luôn có gió lưu thông; chuồng bí, ngột ngạt dễ sinh bệnh đường hô hấp và mùi amoniac từ nước tiểu.
Vùng nhiều muỗi, ruồi trâu, một số hộ căng lưới hoặc màn quanh chuồng vào ban đêm. Lưới phải đủ thưa để gió vẫn qua, được giặt hoặc chải bụi định kỳ, và cuốn lên ban ngày; lưới bẩn, bít kín còn làm chuồng nóng hơn. Đi kèm vẫn là việc dọn phân, phát bụi rậm, lấp vũng nước quanh chuồng.
Máng ăn, máng uống và chỗ buộc bò
Máng là chỗ người nuôi chạm tay vào mỗi ngày, nên làm sao cho dễ dùng, dễ rửa:
- Máng ăn xây bằng gạch hoặc bê tông, lòng máng tròn, nhẵn, không góc chết để thức ăn thừa không đọng lại thối; đáy máng cao hơn nền chỗ bò đứng một chút để bò ăn tự nhiên.
- Bờ máng phía bò cao vừa đủ để bò không hất thức ăn ra ngoài, nhưng không cao tới mức cọ vào cổ bò khi cúi ăn.
- Máng uống đặt riêng, có lỗ xả đáy để rửa; nếu có điều kiện, dùng máng tự động có phao hoặc van để nước luôn đầy.
- Chỗ buộc là một thanh ngang hoặc vòng sắt chắc ở phía máng, dây buộc đủ dài để bò nằm, đứng thoải mái nhưng không quấn chân.
- Ô cách ly nhỏ ở một đầu chuồng, có máng riêng, để nhốt con mới mua hoặc con ốm.
- Kho chứa rơm, cỏ khô có mái, nền cao, tránh mưa ẩm làm mốc; đặt gần lối cho ăn nhưng không sát ô bò để bò không với tới.
Chuồng có đèn chiếu sáng giúp việc kiểm tra bò ban đêm dễ hơn; dây điện phải đi trên cao, trong ống, xa tầm với của bò và tránh chỗ nước rửa chuồng bắn vào.
Phân và nước tiểu đi đâu: hố ủ, hầm biogas và nước thải
Một con bò thải ra mỗi ngày một lượng phân, nước tiểu lớn. Không tính đường đi cho lượng chất thải này thì chuồng nào cũng sẽ thành nguồn mùi và ruồi, và đây là chuyện hàng xóm phàn nàn nhiều nhất về hộ nuôi bò.
Cách đơn giản là hố ủ phân có mái che: phân xúc từ rãnh vào hố mỗi ngày, rắc một lớp vôi bột hoặc rơm vụn, đậy bạt. Sau một thời gian ủ, phân hoai mục dùng bón vườn, bón ruộng, ít mùi và ít mầm bệnh hơn phân tươi. Nước tiểu và nước rửa chuồng dẫn vào hố lắng riêng, không xả thẳng ra mương chung.
Hộ nuôi nhiều con hơn có thể làm hầm biogas: phân và nước thải vào hầm, khí sinh ra dùng đun nấu, phần bã sau hầm vẫn dùng làm phân. Hầm cần được thiết kế đúng dung tích, xây kín, có van an toàn và đường thoát bã; nên nhờ thợ có kinh nghiệm hoặc cán bộ khuyến nông tư vấn kích cỡ theo số bò. Lưu ý an toàn: không xuống hầm hoặc hố phân sâu khi chưa thông khí, vì khí tích tụ trong đó có thể gây ngạt.
Chuyện chọn giữa ủ phân, biogas hay bán phân tươi cho người trồng trọt nằm ở mức chung của chăn nuôi nông hộ; ở đây chỉ cần nhớ: đào hố, đặt hầm trước khi đổ nền chuồng.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng bò nên quay hướng nào?
Ở phần lớn các vùng, hướng nam hoặc đông nam giúp tránh nắng chiều gắt và đón gió mát mùa hè. Tuy vậy nên quan sát hướng gió và nắng thật ở mảnh đất nhà mình, vì địa hình, cây cối, nhà bên cạnh làm thay đổi hướng gió đáng kể.
Nền chuồng bò nên láng bóng hay để nhám?
Nên để nhám hoặc kẻ rãnh chống trơn. Nền láng bóng dễ dọn nhưng khi có nước và phân, bò rất dễ trượt ngã, chấn thương chân, hông. Mặt nền nhám vừa phải vẫn quét rửa được bằng chổi cứng.
Chuồng bò có cần làm vách kín không?
Ở vùng nóng thì không nên kín, chỉ cần rào chắn và bạt cuốn hạ xuống khi mưa gió. Vùng có mùa đông lạnh thì vách phía gió lạnh nên kín. Dù kiểu nào cũng phải giữ gió lưu thông để chuồng không bí và không nồng mùi nước tiểu.
Làm chuồng bò có phải xin phép không?
Chăn nuôi nông hộ phải kê khai với xã và tuân thủ quy định về vệ sinh, khoảng cách theo Luật Chăn nuôi 2018 và văn bản hướng dẫn. Việc xây dựng công trình trên đất có thể liên quan quy định đất đai, xây dựng. Nên hỏi cán bộ xã trước khi làm.
Mái tôn chuồng bò nóng quá thì làm sao?
Có thể phủ thêm lớp lá, rơm hoặc lưới che nắng lên trên, dùng tôn cách nhiệt, nâng mái cao hơn, làm khe thoát nhiệt ở đỉnh mái, trồng cây bóng mát phía nắng chiều. Trưa nắng gắt có thể phun nước lên mái để hạ nhiệt.
Có nên làm hầm biogas cho chuồng vài con bò không?
Hầm biogas hữu ích khi lượng phân đủ đều và nhà có nhu cầu dùng khí đun nấu. Với vài con, nên nhờ cán bộ khuyến nông hoặc thợ có kinh nghiệm tính dung tích hầm phù hợp. Nếu chưa làm hầm, một hố ủ phân có mái che vẫn là cách xử lý tốt.