Nuôi bò thịt ở hộ gia đình nên bắt đầu từ hai đến ba con, và việc đầu tiên không phải là đi mua bò mà là trả lời ba câu: lấy đâu ra cỏ quanh năm, lấy đâu ra nước sạch, và chuồng đặt ở đâu để phân, nước tiểu không chảy sang nhà người khác. Khi ba thứ đó đã có, phần còn lại là chọn con giống khoẻ, cho ăn đủ thức ăn thô xanh, giữ chuồng khô và để mắt tới con bò mỗi ngày.
Bò là con nuôi chậm: từ lúc mua bê tới lúc bán thường tính bằng năm chứ không bằng tháng, nên sai một bước đầu (thiếu cỏ mùa khô, chuồng ẩm, mua phải con bệnh) sẽ kéo theo cả năm. Bài này đi qua những việc một hộ mới nuôi cần làm, theo đúng thứ tự, ở quy mô vài con. Phối giống và đỡ đẻ không nằm trong bài này; vỗ béo, làm chuồng, trồng cỏ và các bệnh hay gặp có bài riêng trong chuyên mục.
Trước khi mua con bò đầu tiên cần có những gì
Một hộ định nuôi bò thịt nên đi một vòng quanh nhà và vườn với danh sách dưới đây. Thiếu mục nào thì lo mục đó trước, vì mua bò về rồi mới lo là lúc con bò đã đứng chờ ăn:
- Nguồn cỏ. Một con bò trưởng thành ăn mỗi ngày một lượng cỏ tươi rất lớn so với gà, heo. Có bãi chăn, có bờ ruộng, có đất trồng cỏ, hay phải đi cắt cỏ mỗi chiều? Tính cả mùa khô, khi bãi chăn cháy vàng.
- Nước sạch uống tự do. Bò uống nhiều, nhất là khi ăn rơm khô và trời nóng. Giếng, nước máy hay ao phải đủ dùng cho người trước rồi mới tới bò.
- Chỗ làm chuồng. Nền cao, không đọng nước, cách xa giếng nước ăn và cách xa nhà ở theo quy định về khoảng cách trong chăn nuôi nông hộ của Luật Chăn nuôi 2018; khoảng cách cụ thể nên hỏi cán bộ xã vì văn bản hướng dẫn có thể đã thay đổi.
- Chỗ xử lý phân. Hố ủ phân, góc ủ có mái che hoặc hầm biogas. Phân bò là phân bón tốt nếu được ủ, và là nguồn ruồi, mùi nếu đổ thành đống ngoài trời.
- Người chăm. Ai cho bò ăn sáng chiều, ai dọn chuồng, ai trông khi cả nhà đi đám giỗ hay đi làm xa? Bò cần người mỗi ngày, không có ngày nghỉ.
- Người biết việc gần nhà. Số điện thoại của thú y xã hoặc cán bộ khuyến nông, một hộ nuôi bò lâu năm trong xóm để hỏi khi con bò bỏ ăn lúc nửa đêm.
Kê khai chăn nuôi với xã cũng là một việc nên làm từ đầu. Luật Chăn nuôi 2018 yêu cầu hộ chăn nuôi nông hộ kê khai hoạt động chăn nuôi với ủy ban nhân dân cấp xã; cách kê khai, mẫu giấy tờ do hướng dẫn hiện hành quy định, nên hỏi trực tiếp ở xã. Có kê khai thì khi có dịch, cán bộ thú y biết nhà mình có bò để báo tin và tiêm phòng.
Chọn bê, bò giống khoẻ: nhìn gì khi đứng trước con bò
Phần lớn hộ mới nuôi mua bê đã cai sữa hoặc bò gầy để nuôi tiếp. Không cần biết sâu về giống mới chọn được con khoẻ; chỉ cần đứng xem đủ lâu, xem lúc con bò đứng, đi và ăn:
| Chỗ nhìn | Con khoẻ thường thấy | Dấu hiệu nên ngờ |
|---|---|---|
| Mắt, mũi | Mắt sáng, tinh nhanh; mũi ướt, mát | Mắt đục, có ghèn; mũi khô nứt hoặc chảy dịch đặc |
| Lông, da | Lông mượt, ôm sát, da kéo lên trả về nhanh | Lông xù, dựng, xơ; da có nốt sần, vảy, vết loét |
| Dáng đứng, đi | Đứng vững bốn chân, đi lại nhanh nhẹn, ngoái theo người | Khập khiễng, đứng co một chân, lưng cong, nằm nhiều |
| Ăn, nhai lại | Ăn hăng khi đưa cỏ, lúc nghỉ thấy nhai lại đều | Bỏ ăn, không nhai lại, chảy nước dãi |
| Bụng, phân | Bụng cân đối, phân thành bánh, không nát | Bụng trái căng phồng, phân lỏng, hôi, dính máu |
| Miệng, móng | Lợi hồng, kẽ móng sạch | Mụn nước, vết loét ở miệng, kẽ móng, núm vú |
Ngoài con bò, hãy hỏi người bán ba điều: con này đã được tiêm phòng những bệnh gì theo đợt của xã, có giấy tờ kiểm dịch khi vận chuyển qua tỉnh không, và đàn ở nhà họ dạo này có con nào ốm, chết không. Bò mua từ chợ trâu bò đông người qua lại rủi ro mang bệnh cao hơn bò mua tại nhà người nuôi. Chuyện giống quý bản địa, nhận biết bò lai đúng giống thuộc phạm vi khác; ở đây chỉ cần con bò khoẻ và hợp với nguồn thức ăn của nhà mình.
Nhốt chuồng, bán chăn thả hay thả đồi: cách nào hợp với nhà mình
Ba cách nuôi khác nhau ở chỗ ai đi kiếm thức ăn: con bò tự đi, người đi cắt về, hay kết hợp. Mỗi cách đòi một thứ khác nhau ở hộ nuôi:
| Cách nuôi | Hợp với | Cái được | Cái phải lo |
|---|---|---|---|
| Nhốt chuồng hoàn toàn | Hộ ít đất chăn, có đất trồng cỏ hoặc phụ phẩm (rơm, thân ngô) | Bò ít vận động nên lên cân đều, gom được phân, không lo phá hoa màu | Phải cắt cỏ mỗi ngày, chuồng phải đủ rộng và thoáng, chi phí công cao |
| Bán chăn thả | Hộ có bãi chăn gần, có người dắt bò | Bò được vận động, ăn cỏ tự nhiên, giảm công cắt cỏ | Cần thêm cỏ cắt về buổi chiều, dễ lây ký sinh trùng từ bãi chung |
| Thả đồi, thả rừng | Vùng trung du, miền núi có đồi cỏ rộng | Ít công, tận dụng đồi cỏ | Khó theo dõi bệnh, dễ thất lạc, bò gầy mùa khô, va chạm với rẫy nhà khác |
Với hộ mới nuôi, bán chăn thả thường là cách dễ học nhất: buổi sáng dắt bò ra bãi hoặc bờ ruộng, buổi chiều đưa về chuồng cho ăn thêm cỏ cắt và rơm. Nhờ chiều nào bò cũng về chuồng, người nuôi có dịp nhìn từng con, phát hiện sớm con bỏ ăn hay đi khập khiễng. Thả rông qua đêm, để bò tự đi ngoài đường làng là cách dễ gây chuyện nhất, cả với hàng xóm lẫn với xe cộ, và nhiều địa phương có quy định cấm thả rông gia súc trên đường giao thông.
Thức ăn và nước uống: cỏ là gốc, thức ăn tinh chỉ là phần thêm
Bò là loài nhai lại. Dạ dày của bò có bốn túi, trong đó dạ cỏ là một bồn lên men lớn chứa vô số vi sinh vật. Chính các vi sinh vật này tiêu hoá chất xơ của cỏ, rơm, rồi chính chúng lại thành nguồn đạm cho bò. Vì vậy nuôi bò thật ra là nuôi hệ vi sinh trong dạ cỏ: cho ăn đủ chất xơ, đổi thức ăn từ từ, không cho ăn dồn một lúc lượng lớn thức ăn tinh như cám, bột ngô.
Khẩu phần của bò thịt nông hộ thường gồm ba phần. Phần nền là thức ăn thô xanh: cỏ chăn thả, cỏ trồng cắt về, ngọn mía, thân lá ngô tươi. Phần dự trữ là thức ăn thô khô hoặc ủ: rơm lúa, cỏ khô, cỏ ủ chua, dùng khi mùa khô hoặc mưa dầm không cắt được cỏ. Phần bổ sung là thức ăn tinh và phụ phẩm: cám gạo, bột ngô, sắn lát, bã đậu, bã bia, cho thêm khi bò cần lên cân nhanh hoặc khi cỏ kém.
Mấy thói quen nhỏ giúp tránh chuyện lớn: cỏ cắt về buổi sáng còn ướt sương nên để ráo bớt trước khi cho ăn; cỏ non, cây họ đậu non cho ăn từ ít đến nhiều để tránh chướng hơi; không cho ăn thức ăn ôi, mốc; lá sắn tươi, vỏ sắn có thể gây ngộ độc nên chỉ dùng khi đã phơi hoặc ủ đúng cách và hỏi người có kinh nghiệm. Muối và khoáng thì treo một viên đá liếm trong chuồng để bò tự liếm.
Nước để bò uống tự do, máng nước rửa mỗi ngày. Con bò thiếu nước sẽ ăn kém, phân khô, lên cân chậm mà người nuôi thường đổ cho cỏ. Trời nắng gắt, bò ở bãi chăn trống cần chỗ râm và nước giữa buổi.
Một ngày chăm bò ở nông hộ, theo thứ tự
Việc chăm bò không nhiều nhưng đều đặn. Một ngày của hộ nuôi vài con bò bán chăn thả thường đi theo nhịp sau:
- Sáng sớm: nhìn từng con trước khi cho ăn. Con nào đứng riêng, không tới máng, bụng phồng, mũi khô hay có nước dãi thì giữ lại chuồng và theo dõi.
- Dọn phân, quét nền chuồng, đưa phân vào hố ủ hoặc hầm biogas; rửa máng nước, thay nước mới.
- Cho ăn một ít rơm hoặc cỏ khô trước, rồi mới cho thức ăn tinh nếu có, để dạ cỏ quen dần.
- Dắt bò ra bãi khi sương đã tan bớt; buộc dây ở chỗ có bóng râm, không buộc gần đường lớn, mương sâu.
- Buổi trưa hoặc đầu giờ chiều: đi cắt cỏ, phơi ráo, băm ngắn nếu cỏ thân to như cỏ voi.
- Chiều: đưa bò về chuồng, cho ăn cỏ cắt, thêm rơm vào máng để bò ăn rải rác qua đêm.
- Tối: nhìn lại một lượt, xem bò có nằm nhai lại yên không, đóng cửa chuồng, buông màn chống muỗi nếu chuồng có lắp.
Ghi lại vài dòng mỗi tuần vào sổ: ngày mua, ngày tiêm phòng theo đợt của xã, ngày tẩy giun theo hướng dẫn thú y, con nào ốm, ăn kém mấy ngày. Đến lúc cần gọi thú y, những dòng ghi này giúp người khám hiểu chuyện nhanh hơn nhiều so với trí nhớ.
Phòng bệnh và an toàn sinh học riêng cho chuồng bò
Cách ly bò mới mua. Bò mới về nhốt riêng một chỗ, xa đàn cũ, khoảng hai đến ba tuần, dùng dụng cụ riêng. Trong thời gian đó theo dõi ăn uống, phân, nhiệt và báo thú y xã để hỏi lịch tiêm phòng.
Tiêm phòng theo đợt của địa phương. Các bệnh như lở mồm long móng, tụ huyết trùng, viêm da nổi cục thường có đợt tiêm phòng do thú y tổ chức. Lịch và loại vắc-xin do cán bộ thú y quyết định; người nuôi chỉ cần không bỏ đợt và giữ giấy xác nhận.
Diệt ruồi, ve, muỗi quanh chuồng. Côn trùng hút máu lây nhiều bệnh cho trâu bò. Dọn phân hằng ngày, phát quang bụi rậm, không để nước đọng là cách rẻ nhất.
Không cho người lạ, thương lái vào thẳng chuồng. Người đi mua bò đi từ chuồng này sang chuồng khác. Mời họ xem bò ở sân, đặt chậu nước sát trùng hoặc vôi bột ở lối vào.
Không tự chữa bằng thuốc mua ngoài. Khi bò sốt, bỏ ăn, chảy dãi, đi khập khiễng hoặc nổi cục trên da, gọi thú y. Dùng kháng sinh, thuốc tiêm theo lời mách dễ che mất bệnh dịch và để lại tồn dư trong thịt.
Có dịch thì báo, không bán chạy. Khi nghi bò mắc bệnh dịch, phải báo trưởng thôn, thú y xã. Bán chạy bò ốm, vứt xác ra sông suối là cách đưa dịch đi khắp vùng và vi phạm quy định về thú y.
Bò, hàng xóm, đường làng và chuyện bán bò
Một con bò sống chung với cả xóm chứ không chỉ với chủ. Nước tiểu, nước rửa chuồng chảy sang vườn nhà bên, mùi phân bay qua bếp người khác, ruồi muỗi tháng mưa, bò đứt dây vào ăn lúa, phân bò trên đường bê tông xóm là những chuyện làm sứt mẻ tình làng nhiều hơn mọi người nghĩ. Đặt chuồng cuối hướng gió, có rãnh thoát dẫn vào hố riêng, dắt bò đi đường bờ thay vì đi giữa đường làng, dọn phân ngay khi bò làm bẩn đường: những việc đó tốn ít công mà giữ được hoà khí.
Đi đường lớn thì dắt bò sát lề, đi theo hàng, tránh giờ học sinh tan trường; buổi tối không để bò nằm trên đường hoặc lề đường không đèn, vì đây là nguyên nhân của không ít vụ tai nạn xe máy ở nông thôn.
Khi tới lúc bán, hộ nuôi vài con thường bán cho thương lái tới tận nhà. Người bán nên tự ước lượng con bò của mình trước: theo dõi vòng ngực qua từng tháng bằng thước dây, so với những con đã bán trong xóm, để không bị thiệt khi người mua "ước bằng mắt". Không cho bò ăn no căng hoặc uống thật nhiều nước trước lúc cân để tăng trọng lượng: việc này người mua đều biết, và nó làm bò mệt, dễ chướng hơi. Nếu tự giết mổ để bán thịt, chỉ dùng lò mổ có kiểm soát thú y; con bò ốm không đưa đi giết mổ để bán.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi bò thịt nên mua bê nhỏ hay bò lớn để nuôi tiếp?
Bê nhỏ cần ít vốn hơn nhưng nuôi lâu và dễ ốm hơn trong mấy tháng đầu; bò lớn gầy nuôi tiếp hoặc vỗ béo thì quay vòng nhanh hơn nhưng phải nhìn kỹ để tránh con gầy vì bệnh. Người mới thường bắt đầu với bê đã cai sữa, đủ khoẻ, để học cách chăm trước.
Một hộ nên bắt đầu nuôi mấy con bò?
Hai đến ba con là quy mô dễ học: đủ để thấy công việc thật, chưa đến mức thiếu cỏ hay thiếu chỗ. Nuôi một con thì con bò hay kêu, buồn vì bò là loài sống theo đàn. Khi đã chủ động được cỏ quanh năm mới nên nhân lên.
Không có đất trồng cỏ thì có nuôi bò được không?
Được nếu nhà có nguồn phụ phẩm ổn định như rơm, thân ngô, ngọn mía và có bờ bãi để cắt cỏ. Nhưng mùa khô là lúc thử thách: phải dự trữ rơm, cỏ ủ chua từ trước. Không tính được nguồn cỏ mùa khô thì nên nuôi ít con lại.
Bò mới mua về hay kêu và bỏ ăn có sao không?
Bò mới đổi chỗ thường kêu, ăn ít vài ngày do lạ chuồng, lạ thức ăn và mệt sau vận chuyển. Cho ăn cỏ, rơm quen, nước sạch và để yên. Nếu sau hai ba ngày vẫn bỏ ăn, sốt, chảy dãi, ho hoặc tiêu chảy thì gọi thú y xã.
Có cần kê khai với xã khi chỉ nuôi vài con bò không?
Luật Chăn nuôi 2018 có quy định về kê khai hoạt động chăn nuôi đối với chăn nuôi nông hộ với ủy ban nhân dân cấp xã. Quy mô cụ thể, mẫu kê khai do văn bản hướng dẫn quy định và có thể thay đổi, nên hỏi trực tiếp cán bộ xã hoặc thú y xã để làm đúng.
Bò thả rông bị xe đâm thì ai chịu trách nhiệm?
Chủ gia súc có trách nhiệm quản lý con vật của mình, và nhiều địa phương có quy định cấm thả rông gia súc trên đường. Khi xảy ra tai nạn, việc xác định trách nhiệm theo quy định pháp luật hiện hành và từng tình huống; cách an toàn nhất là không để bò ra đường không người trông.