Nuôi cá lóc (cá quả) và cá trê ở ao nhỏ, mương vườn được vì cả hai loài có cơ quan hô hấp phụ, đớp được khí trời, nên sống được trong nước ít oxy mà mè, trắm không chịu nổi. Ba việc phải lo ngay từ đầu là chặn cá lóc nhảy ra ngoài, chặn cá trê chui bờ, bò đi khi mưa, và giữ đàn đều cỡ để cá không ăn lẫn nhau. Làm được ba việc đó, phần còn lại là thức ăn và nước.
Hai loài này thường được nuôi đơn, mỗi ao hay mỗi mương một loài, vì cá lóc ăn thịt và cá trê ăn tạp ở đáy, ghép với cá khác dễ mất cá nhỏ. Bài này dành cho nhà có mương vườn, ao nhỏ vài chục đến vài trăm mét vuông, muốn nuôi một loài dễ sống, dễ bán trong xóm. Chuyện cho cá đẻ, ương cá bột thuộc một mảng khác và không bàn ở đây. Nếu nhà chỉ có một hồ bạt thay vì ao đất, các nguyên tắc dưới đây vẫn dùng được, kèm phần dựng hồ ở bài riêng về hồ lót bạt.
Vì sao cá lóc, cá trê hợp với ao nhỏ và cái giá phải trả
Ở ao nhỏ, mương vườn, oxy về đêm thường xuống thấp, nước tù, nhiệt độ thay đổi nhanh. Cá lóc có buồng thở phụ phía trên mang, cá trê có cơ quan hô hấp phụ dạng cành cây; cả hai lên mặt nước đớp khí khi cần. Nhờ vậy chúng sống được trong những ao mà các loài khác hay nổi đầu chết. Chúng cũng chịu được nước có màu đậm, đáy bùn, mương nhiều lá rụng.
Cái giá phải trả nằm ở thức ăn và thói quen. Cá lóc là cá ăn thịt, cần thức ăn giàu đạm: cá tạp, tôm tép hoặc thức ăn viên dành riêng cho cá ăn thịt. Thức ăn này đắt hơn cám, cỏ, và làm nước bẩn nhanh hơn. Cá trê ăn tạp hơn nhưng cũng thích đạm. Hai loài đều có tập tính khiến người nuôi hay mất cá: cá lóc nhảy rất cao, cá trê đào bờ và bò qua chỗ ẩm khi mưa to.
Một điều nữa: khả năng chịu nước xấu không có nghĩa là ưa nước xấu. Ao nuôi lóc, trê để nước thối lâu ngày thì cá vẫn sống nhưng chậm lớn, dễ lở loét, thịt có mùi. Nuôi hai loài này vẫn phải chăm nước, chỉ là có thêm khoảng dự phòng khi có sự cố. Người mới hay hiểu nhầm điểm này nên để nước xuống quá mức rồi mới xử lý.
So sánh cá lóc và cá trê khi nuôi ở nông hộ
Hai loài hay được nhắc cùng nhau nhưng cách nuôi khác nhau ở nhiều điểm. Bảng dưới giúp chọn loài hợp với ao và thời gian của bạn:
| Tiêu chí | Cá lóc | Cá trê |
|---|---|---|
| Tính ăn | Ăn thịt, săn mồi ở tầng mặt và ven bờ | Ăn tạp, kiếm ăn ở đáy, ăn nhiều về đêm |
| Thức ăn hay dùng | Thức ăn viên cho cá ăn thịt, cá tạp tươi | Thức ăn viên, cám, phụ phẩm sạch, cá tạp |
| Nguy cơ thất thoát | Nhảy qua bờ, qua lưới thấp | Đào hang, chui bờ, bò đi khi mưa |
| Ăn lẫn nhau | Rất mạnh khi chênh cỡ | Có, nhưng nhẹ hơn cá lóc |
| Chỗ trú ưa thích | Ven bờ có cỏ, dưới đám bèo | Hang bờ, đáy bùn, chỗ tối |
| Độ nhạy với nước | Chịu tốt nhưng dễ lở loét khi nước thối | Chịu rất tốt, vẫn cần thay nước định kỳ |
| Hợp kiểu nuôi | Ao nhỏ, mương có lưới cao, hồ bạt | Ao nhỏ, mương, hồ bạt, ao nước kém |
Cá trê lai được nuôi phổ biến vì lớn nhanh; cá trê vàng bản địa lớn chậm hơn. Việc chọn dòng giống cụ thể nên hỏi nơi bán giống uy tín và cán bộ khuyến nông địa phương.
Chuẩn bị ao, mương để cá không thoát ra ngoài
Phần lớn ao lóc, trê mất cá không phải vì bệnh mà vì cá đi mất sau một trận mưa. Chuẩn bị theo thứ tự:
- Giữ mực nước cách mặt bờ một khoảng an toàn, để mưa to không tràn bờ.
- Quây lưới quanh bờ, phần trên cao hơn mặt đất đủ để cá lóc lớn không nhảy qua. Lưới nên căng thẳng, có nẹp tre, không để chùng thành chỗ cá tựa nhảy.
- Chôn chân lưới sâu xuống đất một đoạn để cá trê không đào chui dưới chân lưới.
- Kiểm tra cống cấp, cống thoát: lưới chắn còn nguyên, không có khe hở quanh ống.
- Lấp hết hang cũ trong bờ trước khi thả cá. Cá trê thích đào tiếp vào những chỗ đất đã yếu.
- Sau mỗi trận mưa lớn, đi một vòng quanh ao xem lưới có rách, bờ có sạt, có dấu cá bò ra ngoài không.
Mương vườn ở miền Tây thường thông với kênh khi triều cường. Nếu mương nối kênh, phải có cống đóng được và lưới chắn chắc, nếu không nước lớn một đêm là cá theo ra kênh.
Thả giống, phân cỡ và chống ăn lẫn nhau
Mua đàn cỡ đều, đã tập ăn. Cá lóc giống chênh cỡ là con lớn ăn con nhỏ ngay trong tuần đầu. Hỏi người bán đàn đã tập ăn thức ăn viên chưa; cá chưa tập ăn sẽ đói và càng ăn nhau.
Thả một đợt, không thả gối. Ao lóc không nên thả thêm cá nhỏ khi trong ao đã có cá lớn. Muốn nuôi nhiều đợt thì chia ao, chia mương hoặc dùng lồng lưới riêng.
Phân cỡ định kỳ. Sau một thời gian, đàn bắt đầu phân hoá: có con vượt lên, có con còi. Kéo lưới vào sáng mát, tách con lớn và con nhỏ ra hai chỗ. Việc này tốn công nhưng cứu được nhiều cá.
Cho ăn đủ và đều. Cá đói là cá ăn nhau. Bữa ăn thiếu hoặc lệch giờ làm con lớn quay sang săn con nhỏ. Rải thức ăn ở vài điểm để cá yếu cũng có phần.
Có chỗ trú. Một đám lục bình, rau muống khoanh trong khung tre ở góc ao cho cá nhỏ chỗ ẩn, cá lóc cũng ít căng thẳng hơn. Không để thực vật phủ kín mặt nước.
Thức ăn: thức ăn viên, cá tạp và những thứ không được dùng
Cách đơn giản và sạch nhất cho nông hộ là dùng thức ăn viên dành cho cá ăn thịt với cá lóc, và thức ăn viên cho cá da trơn hoặc cá ăn tạp với cá trê, chọn cỡ viên theo cỡ miệng cá. Thức ăn viên dễ bảo quản, dễ ước lượng, ít làm bẩn nước hơn cá tạp. Đọc bao để biết cỡ viên, hạn dùng; bao ẩm mốc thì bỏ.
Cá tạp, tôm tép vụn từ chợ, từ lưới đánh bắt có thể dùng nếu tươi, rửa sạch, cắt cỡ vừa miệng cá và cho ăn hết trong bữa. Cá tạp ươn, có mùi là nguồn mầm bệnh và làm thối nước rất nhanh. Phụ phẩm như ốc, giun, trùn quế nuôi tại nhà là nguồn đạm tốt; cách nuôi trùn, nuôi dế làm thức ăn có trong chuyên mục riêng của trang.
Có những thứ tuyệt đối không cho cá ăn: xác gia cầm, gia súc chết không rõ nguyên nhân, nội tạng từ lò mổ không được kiểm soát, thức ăn thừa ôi thiu. Đây là đường lây mầm bệnh nguy hiểm, có những bệnh dịch trên gia súc, gia cầm có thể theo xác lan rộng. Gia súc, gia cầm chết phải xử lý theo hướng dẫn của thú y, không đem làm mồi cá.
Giữ nước cho ao lóc, trê
Thức ăn giàu đạm làm nước ao lóc, trê bẩn nhanh hơn ao cá ăn cỏ. Những việc nên làm đều đặn:
- Cho ăn vừa đủ, vớt thức ăn thừa sau mỗi bữa nếu thấy còn.
- Thay một phần nước định kỳ khi có nguồn nước sạch, nhiều hơn vào mùa nóng.
- Mương vườn ít nước thay thì nuôi thưa hơn và cho ăn dè hơn.
- Nước có mùi hôi, váng nhớt, cá bơi lờ đờ ven bờ là lúc phải thay nước và giảm ăn ngay.
- Không xả nước ao bẩn ra kênh chung đang có người dùng; nên dẫn ra ruộng, vườn của nhà để tưới.
- Vét bớt bùn đáy giữa các vụ, vì đáy ao lóc, trê tích nhiều cặn đạm.
Ao lóc, trê sát nhà dễ có mùi khi nước bẩn. Giữ nước sạch cũng là cách giữ quan hệ với hàng xóm. Nếu ao không có nguồn thay nước nào ngoài nước mưa, hãy coi đó là giới hạn cứng: nuôi ít cá hơn, thu sớm hơn, thay vì cố giữ một đàn đông trong nước ngày càng đặc.
Bệnh thường gặp và khi nào gọi thú y
Lở loét, xuất huyết trên thân. Hay gặp ở cả hai loài khi nước thối, cá xây xát lúc phân cỡ hoặc do cắn nhau. Vết đỏ, vảy bong ở cá lóc; vết loét, da đỏ ở cá trê.
Trướng bụng, bỏ ăn. Thường liên quan thức ăn ươn, thức ăn mốc hoặc nước xấu kéo dài.
Ký sinh trùng ở da, mang. Cá cọ mình, nổi đầu cả ngày, bơi lờ đờ, da có nhiều nhớt bất thường.
Phòng ở mức nông hộ. Thức ăn tươi và sạch, nước thay đều, phân cỡ nhẹ tay vào giờ mát, không để cá chật chội.
Gọi cán bộ thú y khi nào. Khi cá chết rải rác nhiều ngày, khi vết bệnh xuất hiện trên nhiều con, hoặc khi đã thay nước, giảm ăn mà không khá lên. Giữ vài con mẫu trong túi sạch để người có chuyên môn xem. Chỉ dùng thuốc theo chỉ định và giữ đủ thời gian ngưng thuốc trước khi bán; cá chết vì bệnh chôn có rắc vôi, không vứt ra kênh.
Thu hoạch, bán và giữ cá sống
Cá lóc, cá trê được ưa chuộng vì có thể bán sống, giữ được lâu hơn nhiều loài khác nhờ thở khí trời. Đánh tỉa những con đạt cỡ bằng lưới hoặc vó vào sáng sớm, cho nhịn ăn từ hôm trước. Cá bắt lên giữ trong thùng, bể có ít nước, có nắp đậy vì cá lóc sẽ nhảy ra.
Thu toàn bộ thì tháo cạn hoặc hạ nước thấp, kéo lưới nhiều lần, rồi bắt tay ở chỗ bùn. Cá trê thường trốn trong bùn và hang bờ, nên cần dò kỹ các góc. Sau khi thu xong, đây là dịp tốt để lấp hang, sửa lưới và vét bùn trước vụ mới.
Bán trong xóm, chợ quê, người quen là kênh tự nhiên của ao nhỏ. Nói thật với người mua về cách nuôi, không bán cá bệnh, cá đang dùng thuốc. Không nên nghe những lời mời "bao tiêu giá cao" kèm điều kiện mua con giống, thức ăn của chính người mời mà không có hợp đồng rõ ràng; với ao nhỏ, bán dần ở gần thường an toàn hơn. Ghi lại số cá thu, cỡ cá và lượng thức ăn đã dùng để vụ sau biết nên thả bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Cá lóc và cá trê có nuôi chung một ao được không?
Có nhà vẫn nuôi chung, nhưng cá lóc lớn có thể ăn cá trê nhỏ và hai loài cần lưới chắn kiểu khác nhau. Với ao nhỏ, nuôi riêng từng loài dễ quản lý hơn, dễ cho ăn đúng loại thức ăn và dễ thu hoạch.
Cá lóc nhảy cao bao nhiêu, lưới phải cao thế nào?
Cá lóc lớn có thể nhảy khá cao khi bị động hoặc khi mưa. Lưới nên cao hơn hẳn mặt bờ và căng thẳng. Nhiều nhà làm thêm một mép lưới nghiêng vào trong ở phía trên để cá nhảy chạm lưới là rơi lại ao.
Nuôi cá lóc có cần cho ăn cá tạp không?
Không bắt buộc. Cá lóc giống đã tập ăn có thể nuôi hoàn toàn bằng thức ăn viên cho cá ăn thịt. Cá tạp tươi có thể bổ sung, nhưng phải sạch và cho ăn hết trong bữa để không làm bẩn nước.
Mương vườn ở miền Tây có nuôi cá trê được không?
Được, đây là cách tận dụng mương phổ biến. Cần lưới chắn và cống đóng được nếu mương thông kênh, và tính chuyện nước triều, nước mặn xâm nhập ở những vùng ven biển vào mùa khô.
Có nên bắt cá lóc đồng ngoài tự nhiên về nuôi không?
Không nên. Cá bắt ngoài tự nhiên không đều cỡ, chưa quen thức ăn, có thể mang mầm bệnh vào ao, và việc khai thác còn chịu quy định về mùa sinh sản, ngư cụ. Nên mua cá giống từ cơ sở có nguồn gốc rõ ràng.
Cá trê bỏ ăn sau trận mưa lớn là sao?
Nước mưa làm nhiệt độ và độ chua của nước thay đổi đột ngột, đáy ao bị khuấy, cá bị sốc tạm thời. Giảm ăn vài bữa, kiểm lưới và bờ xem cá có thoát không, theo dõi thêm; nếu cá vẫn bỏ ăn kèm dấu hiệu trên thân thì hỏi thú y.