Nuôi cá rô phi ao đất ở quy mô hộ gia đình là lựa chọn dễ nhất cho người mới: cá ăn tạp, lớn nhanh khi nước ấm, chịu được nước không quá trong và dễ bán lẻ. Hai điều phải lo từ đầu là mua cá giống đơn tính để cá không đẻ dày ao, và có kế hoạch cho mùa lạnh nếu nhà ở miền Bắc hoặc vùng cao. Phần còn lại là cho ăn đều, nhìn nước mỗi sáng và đánh tỉa đúng lúc.
Rô phi được nuôi ở hầu hết các tỉnh, từ ao vườn nhỏ ở đồng bằng sông Hồng tới mương vườn ở miền Tây. Nhưng cùng một loài, ao ở Phú Thọ và ao ở Cần Thơ sẽ có lịch nuôi khác nhau vì mùa đông. Bài này đi từ chọn cá, thả cá, thức ăn, cách cho ăn hằng ngày tới bệnh thường gặp và thu hoạch, với lưu ý riêng cho từng vùng khí hậu.
Vì sao rô phi hợp với ao nhà và giới hạn của nó
Rô phi có ba điểm mạnh với hộ nuôi nhỏ. Thứ nhất, cá ăn tạp: thức ăn viên, cám gạo, ngô nghiền, rau băm, bèo tấm, tảo trong nước đều ăn được, nên nhà làm nông có sẵn một phần thức ăn. Thứ hai, cá lớn nhanh trong nước ấm và có thể thu hoạch trong một mùa nuôi. Thứ ba, cá chịu được nước có màu, ít oxy hơn so với mè hay trắm, nên ao nhà không có máy sục vẫn nuôi được ở mật độ vừa phải.
Giới hạn đầu tiên là nhiệt độ. Rô phi gốc vùng nhiệt đới, nước lạnh làm cá bỏ ăn, yếu và dễ bệnh; những đợt rét đậm kéo dài ở miền Bắc từng làm chết rô phi hàng loạt ở ao nông. Giới hạn thứ hai là khả năng đẻ. Rô phi thường thành thục sớm và đẻ ngay trong ao, sau vài tháng ao có hàng nghìn cá con tranh mồi, cá bố mẹ ngừng lớn, đến kỳ thu chỉ được một đàn cá nhỏ không đều cỡ.
Vì hai giới hạn này, cách nuôi rô phi cho ao nhà xoay quanh việc chọn đúng giống, thả đúng mùa và thu hoạch trước khi trời lạnh. Chuyện sinh sản và cho cá đẻ thuộc một mảng khác; ở đây chỉ bàn nuôi cá thịt từ con giống mua về.
Rô phi đơn tính, rô phi thường và điêu hồng: khác gì khi nuôi
Rô phi đơn tính. Là đàn cá giống được xử lý ở giai đoạn cá bột để phần lớn thành cá đực. Cá đực lớn nhanh hơn cá cái và không tốn năng lượng cho việc đẻ, nên đàn lên cỡ đều. Đây là loại nên mua cho ao thịt. Không có lô nào đạt tuyệt đối toàn đực, nên vẫn có thể thấy một ít cá con trong ao cuối vụ.
Rô phi thường, không qua xử lý. Rẻ và dễ kiếm hơn nhưng cá cái chiếm khoảng một nửa, cá đẻ trong ao từ sớm. Nếu dùng loại này, nhiều nhà thả kèm vài con cá dữ như cá lóc cỡ lớn để ăn bớt cá con, nhưng cách này khó kiểm soát và dễ mất luôn cá nuôi nếu cá lóc quá lớn.
Cá điêu hồng. Là dòng rô phi có màu đỏ hồng, được ưa chuộng ở chợ và nhà hàng ở nhiều nơi. Cách nuôi gần giống rô phi xám; điều khác là cá màu sáng dễ bị chim, cò để ý hơn ở ao lộ thiên và người mua thường kén màu đều.
Chọn lô giống. Hỏi người bán cá có phải đơn tính không, xử lý ở đâu, đã tập ăn thức ăn viên chưa. Đàn tốt bơi thành đàn, phản xạ nhanh khi khuấy nước, cỡ đều, vây không rách, thân không có đốm đỏ hay vết trắng. Mua ở nơi có nguồn gốc rõ để khi có vấn đề còn hỏi lại được. Cách chọn con giống chi tiết từng loài có ở các trang chuyên về con giống; ở đây chỉ cần nhớ mấy dấu hiệu cơ bản này.
Thả cá giống đúng mùa, đúng cách
Thời điểm thả quyết định cá có kịp lớn trước mùa lạnh hay không. Một số lưu ý khi thả:
- Miền Bắc và vùng cao nên thả khi nước đã ấm hẳn sau mùa đông, để có trọn những tháng nóng cho cá lớn và thu trước khi rét về.
- Miền Nam và vùng nóng quanh năm có thể thả nhiều đợt, nhưng nên tránh thả ngay trước đợt mưa lớn kéo dài.
- Ngâm nguyên bao cá xuống ao khoảng mười lăm đến hai mươi phút cho nhiệt độ trong bao gần bằng nước ao, rồi mới mở bao cho nước ao vào từ từ.
- Thả vào sáng sớm hoặc chiều mát, không thả lúc nắng gắt giữa trưa.
- Thả ở đầu gió, chỗ nước sạch, cách xa cống thoát.
- Ngày đầu không cho ăn hoặc cho rất ít; từ ngày thứ hai tăng dần khi thấy cá lên ăn.
Ghi lại ngày thả, số con, cỡ cá vào sổ ao. Không có con số ban đầu thì về sau không ước được tỷ lệ sống và không tính được nên cho ăn bao nhiêu.
Thức ăn cho rô phi theo giai đoạn
Rô phi ăn được nhiều thứ, nhưng muốn lớn đều thì thức ăn phải hợp với cỡ miệng và nhu cầu từng giai đoạn. Bảng dưới là cách chia phổ biến ở nông hộ:
| Giai đoạn | Thức ăn chính | Thức ăn tận dụng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mới thả, cá nhỏ | Thức ăn viên cỡ nhỏ hoặc dạng bột | Cám gạo mịn, bèo tấm | Cá nhỏ cần thức ăn giàu đạm hơn; cho nhiều bữa nhỏ |
| Giữa vụ | Thức ăn viên cỡ vừa, cám | Rau băm, bèo, ngô nghiền nấu | Rau và bèo giảm tiền mua nhưng cá lớn chậm hơn nếu thiếu thức ăn tinh |
| Cuối vụ | Thức ăn viên cỡ lớn | Phụ phẩm nông nghiệp sạch | Giữ đều bữa để cá lên cỡ trước kỳ thu |
| Ngày lạnh, âm u | Giảm mạnh hoặc ngưng | Không cho thêm | Cá ăn ít, mồi thừa làm hỏng nước |
Đọc bao thức ăn để biết cỡ viên và hạn dùng; bao bị ẩm, mốc, vón cục thì không cho cá ăn. Không dùng cám tăng trọng, chất kích thích không rõ nguồn gốc. Thức ăn thừa nấu chín từ bếp có thể dùng một ít nếu sạch, không mốc, không lẫn xương vụn, nhưng không nên làm nguồn chính.
Cách cho ăn hằng ngày để cá lớn đều
Cho ăn là việc lặp lại mỗi ngày và cũng là chỗ dễ sai nhất. Một nhịp đơn giản cho ao nhà:
- Chọn một hoặc hai giờ cố định, thường giữa buổi sáng và chiều mát. Tránh sáng sớm khi oxy còn thấp.
- Cho ăn ở một chỗ cố định, tốt nhất trong một khung tre nổi để viên không trôi khắp ao.
- Rải chậm, từng nắm, nhìn cá ăn. Khi cá ăn chậm lại, tản ra, thì dừng.
- Lượng đúng là lượng cá ăn hết trong một khoảng ngắn. Mồi còn nổi sau một lúc lâu là đã cho dư.
- Ghi lượng ăn mỗi ngày. Lượng ăn tăng đều là cá khoẻ; tụt đột ngột là dấu hiệu nước xấu, trời đổi hoặc cá bệnh.
- Trời âm u, mưa dầm, lạnh hoặc sáng hôm đó cá nổi đầu thì giảm hoặc bỏ bữa.
Cho ăn dư là nguyên nhân phổ biến nhất làm nước ao thối và cá nổi đầu. Cá đói một bữa không sao; ao bẩn vì mồi thừa thì phải mất nhiều ngày mới sạch lại.
Giữ rô phi qua mùa lạnh ở miền Bắc và vùng cao
Ở miền Bắc, nước ao xuống thấp trong những đợt rét đậm làm rô phi gần như bỏ ăn, nằm sát đáy, và có thể chết khi rét kéo dài. Cách chắc nhất là tính lịch để thu hoạch phần lớn cá trước khi mùa rét bắt đầu, chỉ giữ lại số ít mà ao có thể bảo vệ được.
Cá giữ qua đông nên dồn vào ao sâu nhất, nước càng sâu thì đáy càng ấm và ổn định. Một số nhà dựng mái che bằng nilon trên một góc ao, chắn gió bấc ở phía bắc bằng phên tre, lá. Giữ mực nước cao, không thay nước lạnh vào ao trong những ngày rét. Ngưng cho ăn hoặc chỉ cho rất ít khi trời ấm lên vài hôm. Tránh kéo lưới, đánh bắt trong ngày rét vì cá đã yếu, xây xát rất dễ nhiễm nấm.
Ở miền Nam và vùng duyên hải miền Trung, mùa lạnh ít là vấn đề, nhưng mùa nắng nóng và mùa mưa lớn lại đặt ra chuyện khác: nước nóng, thiếu oxy, nước mưa làm đổi pH. Mùa nào cũng có một khoảng thời gian cá dễ gặp khó; nuôi rô phi là học xem ở vùng mình khoảng đó rơi vào tháng nào.
Bệnh hay gặp ở rô phi: nhận biết và khi nào gọi thú y
Bệnh do liên cầu khuẩn. Hay gặp mùa nắng nóng khi nước ấm và bẩn. Cá bơi lờ đờ, có con bơi xoay tròn hoặc mất thăng bằng, mắt lồi đục, thân có thể xuất huyết. Đây là bệnh cần cán bộ thú y xác định, không tự mua thuốc trộn vào thức ăn.
Xuất huyết, lở loét. Thân có đốm đỏ, vảy bong, vết loét. Thường đi kèm nước xấu, cá bị xây xát khi kéo lưới hoặc vận chuyển.
Nấm thuỷ mi. Những đám bông trắng như sợi bám trên vết thương, hay gặp khi trời lạnh và cá bị xây xát. Giảm đánh bắt trong mùa lạnh là cách phòng tốt nhất.
Ký sinh trùng ở mang và da. Cá cọ mình vào bờ, vào cọc, nổi đầu cả ngày dù oxy không thấp, mang nhợt hoặc có nhớt. Cần người có chuyên môn soi mẫu để biết loại ký sinh trùng.
Khi nào gọi thú y. Khi cá chết rải rác nhiều ngày liền, khi thấy dấu hiệu trên thân ở nhiều con, hoặc khi đã thêm nước, giảm ăn mà cá vẫn không khá lên. Giữ vài con cá bệnh còn sống hoặc vừa chết trong túi sạch để người có chuyên môn xem. Chỉ dùng thuốc theo chỉ định của thú y và giữ đủ thời gian ngưng thuốc trước khi bán, ăn.
Đánh tỉa, thu hoạch và bán tại nhà
Rô phi đạt cỡ ăn có thể đánh tỉa dần bằng lưới kéo hoặc vó, giữ lại con nhỏ cho lớn thêm. Mỗi đợt tỉa nên làm vào sáng sớm trời mát, cho cá nhịn ăn từ chiều hôm trước để cá đỡ sốc và thịt không có mùi thức ăn. Cá bắt lên giữ trong thau hoặc bể có nước sạch, che mát, có sục khí nếu giữ lâu.
Bán tại nhà cho hàng xóm, chợ quê hoặc người quen là cách phổ biến của ao nhỏ. Cá còn sống, bơi khoẻ là thứ người mua tin nhất. Không bán cá chết vì bệnh, cá đang trong thời gian dùng thuốc. Nếu bán cho thương lái, nên hỏi trước cỡ cá họ nhận, cách cân và thời gian đến lấy, để không phải kéo lưới rồi giữ cá chờ quá lâu.
Thu hoạch toàn bộ thường làm vào cuối vụ, trước mùa lạnh ở miền Bắc hoặc khi chuẩn bị cải tạo ao. Ghi lại tổng số cá thu, cỡ cá, tổng lượng thức ăn đã dùng để vụ sau có cơ sở điều chỉnh mật độ và cách cho ăn.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi rô phi bao lâu thì thu hoạch được?
Tuỳ cỡ giống, nhiệt độ nước, thức ăn và mật độ. Ở vùng nóng, cá có thể đạt cỡ ăn sau vài tháng; ở miền Bắc, vụ nuôi thường gói trong mùa ấm. Đánh tỉa dần những con đạt cỡ thay vì chờ cả ao.
Ao rô phi có nhiều cá con cuối vụ thì làm sao?
Đó là dấu hiệu lô giống không hoàn toàn đơn tính hoặc có cá cái lọt vào. Khi thu hoạch nên bắt hết, tháo cạn và cải tạo ao trước khi nuôi vụ mới. Vụ sau mua giống ở nơi đáng tin hơn và hỏi kỹ về cách xử lý đơn tính.
Rô phi có nuôi chung với trắm cỏ được không?
Được, đây là cặp ghép phổ biến. Trắm ăn cỏ, rô phi ăn tạp và tận dụng phần thức ăn nhỏ, tảo trong nước. Chỉ cần lưu ý rô phi tranh ăn mạnh, nên rải thức ăn tinh ở một chỗ và cỏ ở một chỗ khác.
Có nên cho rô phi ăn phân gà, phân heo tươi không?
Không nên. Phân tươi làm nước thối, tiêu oxy và mang mầm bệnh có thể ảnh hưởng cả người ăn cá. Nếu muốn tận dụng chất thải chăn nuôi, nên ủ hoai hoặc qua hầm biogas rồi dùng ít để gây màu nước, không dùng làm thức ăn trực tiếp.
Cá rô phi bỏ ăn đột ngột là do đâu?
Có thể do trời lạnh, trời âm u, nước thiếu oxy, nước đổi màu, hoặc cá bắt đầu bệnh. Ngưng cho ăn một hai bữa, kiểm màu nước, xem cá có nổi đầu hay có dấu hiệu trên thân không. Nếu kéo dài nhiều ngày, hỏi cán bộ thú y.
Rô phi nuôi ao có mùi bùn, làm sao giảm?
Mùi bùn thường do tảo và vi sinh vật ở đáy ao bùn dày. Vét bùn định kỳ, giữ nước không quá đặc tảo, và trước khi bán cho cá vào bể nước sạch, ngưng ăn vài ngày là cách nhiều nhà dùng để giảm mùi.