Nuôi dế trong thùng hoàn toàn được và là cách nhiều hộ nhỏ bắt đầu: một thùng nhựa hoặc thùng xốp thành trơn, nắp lưới thoáng, bên trong dựng vỉ trứng giấy làm chỗ trú, một khay thức ăn và một chỗ cấp nước an toàn. Dế là côn trùng sống thành đàn, ưa chỗ tối, ấm, khô thoáng, nên nhà kho, gầm cầu thang hay hiên sau có mái đều đặt được.
Cái khó của nuôi dế trong thùng là giữ thùng không ẩm mốc, không bốc mùi, không để dế bò ra và không để kiến vào. Bài này đi qua cách chọn thùng, làm giá thể, đặt thùng và chăm hằng ngày cho đàn dế mua giống về nuôi lớn. Phần cho dế đẻ, ấp trứng là chuyện sinh sản, không bàn ở đây.
Dế nuôi là những loại nào và chọn loại nào
Ở nông thôn Việt Nam, người ta quen nghe các tên dế than, dế mèn, dế cơm, dế lửa. Tên gọi dân gian thay đổi theo vùng; cùng một chữ dế mèn ở nơi này và nơi khác có khi không chỉ cùng một loài. Loại hay được nuôi ở quy mô hộ là dế than, con trưởng thành màu đen bóng, khá to, và một số loại dế màu nâu nhỏ hơn mà nơi bán giống gọi bằng tên riêng của họ.
Vì tên gọi không thống nhất, khi đi mua giống, bạn nên hỏi người bán đang nuôi đúng loài nào, xem tận mắt con trưởng thành, hỏi họ nuôi trong điều kiện gì và bán sản phẩm cho ai. Chọn loại dế mà người nuôi quanh vùng đã nuôi ổn thường an toàn hơn chọn loại lạ, vì bạn có người để hỏi khi gặp vấn đề và biết đầu ra quen của loại đó.
Một điều cần tính trước là tiếng kêu. Dế đực trưởng thành kêu rả rích, nhất là ban đêm. Vài thùng ở góc vườn quê thì không sao, nhưng nhiều thùng đặt sát vách nhà hàng xóm trong khu dân cư có thể thành chuyện phiền. Đặt thùng xa phòng ngủ của mình và của người bên cạnh là phép lịch sự tối thiểu.
Cũng nên hỏi người bán giống đàn dế mất bao lâu từ lúc mua con giống tới lúc thu, trong điều kiện nhiệt độ của họ. Con số này thay đổi theo loài và theo mùa; biết trước giúp bạn chuẩn bị đủ thùng, đủ rau cho cả đợt và không bị bất ngờ khi trời trở lạnh làm dế lớn chậm hơn dự tính.
Chọn thùng nuôi: thùng nhựa, thùng xốp, ô quây hay hồ xây
Mỗi kiểu có chỗ hợp riêng. Bảng dưới so sánh để bạn chọn theo diện tích và quy mô muốn nuôi:
| Kiểu thùng | Hợp với | Điểm mạnh | Điểm phải canh |
|---|---|---|---|
| Thùng nhựa lớn có nắp | Người mới, nuôi thử vài đợt | Thành trơn sẵn, dễ rửa, dễ xếp chồng có khoảng hở | Kín hơi nếu nắp không khoét lưới; mùa nóng hấp nhiệt |
| Thùng xốp | Hộ nhỏ cần thùng rẻ, nhẹ | Cách nhiệt tốt, giữ ấm mùa lạnh | Dế, chuột có thể gặm thành xốp; khó rửa sạch, nhanh hỏng |
| Ô quây bằng ván, lưới, lót nilon | Hộ có nhà kho, muốn nuôi nhiều hơn | Rộng, dễ thao tác, làm theo kích cỡ mình muốn | Phải dán dải trơn quanh mép; kiến dễ vào qua khe |
| Hồ xây gạch thấp | Hộ đã nuôi ổn nhiều đợt | Bền, dễ vệ sinh, ít chuột phá | Tốn công làm; nền xi măng ẩm nếu chỗ đặt thấp |
Với người mới, vài thùng nhựa lớn là đủ để học cách đàn dế sống. Khi đã nuôi trọn vài đợt không mất đàn, bạn mới tính tới ô quây hoặc hồ xây. Mở rộng trước khi hiểu vì sao đợt đầu hao hụt là cách nhanh nhất để mất nhiều hơn.
Giữ dế trong thùng, giữ kiến ngoài thùng
Dế bò ra ngoài và kiến bò vào trong là hai đường thất thoát lớn nhất. Một số cách các hộ hay làm:
- Dải trơn quanh miệng thùng. Dán một vòng băng keo trong khổ rộng hoặc nilon trơn quanh mép trong. Dế bám không được nên không leo qua. Dải bong, bẩn thì thay.
- Nắp lưới mắt nhỏ. Khoét phần lớn nắp và bịt lưới cước hoặc lưới muỗi. Nắp vừa giữ dế vừa cho khí ẩm, khí khai thoát ra.
- Không dựng giá thể chạm miệng thùng. Vỉ trứng dựng cao quá mép là cầu thang cho dế leo ra.
- Kê chân thùng trong khay nước. Đặt chân kệ hoặc chân thùng trong chén, khay có nước để chặn kiến bò lên. Thay nước thường xuyên để không thành chỗ muỗi đẻ.
- Giữ thùng cách tường. Thùng sát tường cho kiến, thằn lằn một lối đi thẳng tới mép thùng.
- Không rải thuốc diệt kiến quanh thùng. Dế rất nhạy với hoá chất; bột diệt kiến bay vào là mất đàn.
Cách chống kiến, chuột, thằn lằn kỹ hơn cho cả thùng dế và luống trùn có bài riêng trong chuyên mục.
Giá thể: chỗ trú của dế trong thùng
Vỉ trứng giấy là giá thể quen thuộc nhất. Dựng các vỉ đựng trứng bằng giấy ép đứng thành hàng, có khoảng hở giữa các vỉ. Bề mặt lồi lõm tạo rất nhiều chỗ bám, chỗ tối để dế trú, nên cùng một đáy thùng mà diện tích dế sống tăng lên nhiều lần.
Giá thể giúp giảm cắn nhau. Dế đông mà không có chỗ trú thì va chạm nhiều, con yếu và con đang lột xác dễ bị cắn. Đủ chỗ trú giúp đàn phân tán, con lột xác có chỗ nấp.
Lá chuối khô, bìa giấy không in màu là lựa chọn khác. Lá chuối khô cuộn hoặc xếp lớp tạo chỗ trú tự nhiên. Bìa giấy ép thì dùng loại trơn, không mực in, không tráng bóng.
Thay khi ẩm, mốc, dính phân nhiều. Giá thể giấy ngấm ẩm từ đáy lên sẽ mốc và mùn ra. Khi thấy vỉ mềm nhũn, có đốm mốc, thay vỉ mới. Vỉ mốc là nguồn mùi và bệnh cho đàn.
Không lót đất, cát ướt dày dưới đáy. Đáy thùng nên để khô, dễ dọn. Lớp đất ẩm dày dưới đáy giữ phân và thức ăn thừa, nhanh hôi và mốc.
Đặt thùng ở đâu: nhiệt độ, ánh sáng, thông gió
Dế ưa ấm và thoáng. Chỗ tốt là trong nhà kho hoặc dưới mái hiên có tường che gió lùa, không có nắng chiếu thẳng vào thùng, không khí lưu thông được. Thùng đặt ngoài trời hứng nắng trưa sẽ nóng lên rất nhanh, dế ngột; đặt ở chỗ ẩm thấp, gần rãnh nước thì giá thể nhanh mốc.
Ánh sáng không cần nhiều; dế hoạt động nhiều về đêm, ban ngày nấp trong giá thể. Ánh sáng dịu, gián tiếp là đủ để bạn nhìn khi chăm. Mùa lạnh ở các tỉnh phía Bắc, dế ăn ít, lớn chậm, nhiều hộ dồn thùng vào chỗ kín gió, phủ thêm bạt quanh kệ, có hộ dùng bóng đèn sưởi đặt cách xa thùng. Dùng nhiệt sưởi thì phải tính an toàn điện và cháy nổ trước tiên, không để dây điện, bóng đèn sát vật liệu giấy, xốp.
Xếp thùng nhiều tầng trên kệ thì chừa khoảng hở đủ rộng giữa các tầng để khí thoát ra, và tầng dưới không bị phân, nước từ tầng trên rơi xuống. Kệ nên cao khỏi mặt nền, bốn chân đặt trong khay nước chống kiến như đã nói ở trên.
Nhịp chăm hằng ngày một đàn dế trong thùng
Đàn dế ở trong thùng phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm. Một nhịp đơn giản có thể theo:
- Buổi sáng: dọn rau héo, thức ăn ẩm từ hôm trước ra khỏi thùng trước khi cho ăn mới.
- Kiểm tra chỗ cấp nước: mút, bông còn ẩm không, có mùi chua không; thay hoặc giặt nếu cần.
- Cho rau tươi đã rửa ráo và bổ sung cám vào khay; lượng vừa đủ để đến chiều gần hết.
- Liếc qua dải trơn quanh miệng thùng, chân kệ, khay nước chống kiến.
- Buổi chiều hoặc tối: xem dế ăn hết chưa, thêm ít rau nếu cần; dế hoạt động mạnh về đêm.
- Vài ngày một lần: nhặt xác dế chết, xem giá thể có ẩm mốc không, quét bớt phân dưới đáy.
Ghi sổ ngày thả giống, loại thức ăn, những ngày dế chết nhiều và lý do nghi ngờ. Sau vài đợt nuôi, cuốn sổ đó là thứ giúp bạn biết đàn mình hợp với nhịp nào, chứ không phải kinh nghiệm của người khác.
Vệ sinh thùng và chuyện mùi hôi
Mùi hôi ở thùng dế đến từ ba nguồn: phân dế tích dưới đáy, rau thừa thối và cám ẩm lên men. Khi ba thứ này lẫn với nhau trong một đáy thùng thiếu thông gió, khí khai bốc lên, vừa khó chịu cho người, vừa hại cho dế. Thùng được chăm đều, dọn thức ăn thừa hằng ngày, đáy khô thì mùi rất nhẹ.
Sau mỗi đợt nuôi, khi đã thu hết dế, nên dọn sạch thùng: bỏ hết giá thể cũ, quét phân ra, rửa thùng bằng nước sạch, phơi nắng cho khô hẳn rồi mới dùng lại. Để thùng nghỉ một thời gian giữa các đợt giúp cắt vòng đời của mạt, nấm mốc và các mầm bệnh tích lại. Nguyên tắc cùng vào cùng ra của chăn nuôi gia súc gia cầm cũng đúng với dế: không thả đàn mới vào thùng còn đàn cũ.
Phân dế quét ra có thể ủ chung với rơm, lá để bón cây. Không bón phân dế tươi trực tiếp vào gốc rau ăn lá; nên ủ cho hoai trước, giống như các loại phân chuồng khác. Giá thể giấy cũ bị mốc thì ủ riêng hoặc bỏ, không dùng lại trong thùng.
Dấu hiệu đàn dế trong thùng đang có vấn đề
Dế chết rải rác mỗi ngày, xác nằm ở đáy. Một vài con chết trong đàn đông là chuyện thường. Số xác tăng dần qua từng ngày thì phải xem lại đáy có ẩm, thức ăn có mốc, mút nước có chua không. Xác dế để lâu trong thùng cũng thành nguồn bệnh, nên nhặt ra mỗi lần dọn.
Chết nhiều sau một đêm. Hay gặp nhất là rau dính thuốc, thùng quá nóng do nắng chiếu, hoặc đĩa nước làm dế chết đuối. Nhớ lại những gì vừa thay đổi trong một hai ngày trước, đó thường là câu trả lời.
Dế cụt chân, cụt râu nhiều. Dế cắn nhau vì chật, thiếu chỗ trú hoặc thiếu đạm. Thêm vỉ giá thể và kiểm tra lại khẩu phần cám.
Giá thể có đốm trắng, xanh, mùi mốc. Thùng quá ẩm. Thay vỉ, giảm lượng rau ướt, kiểm tra thông gió của nắp, dời thùng khỏi chỗ ẩm thấp.
Có kiến đi thành hàng vào thùng. Kiến vào là dế con, dế lột xác bị tấn công. Tìm đường kiến vào, cắt đứt bằng khay nước ở chân kệ và dời thùng xa tường.
Dế lờ đờ, ít kêu, bỏ ăn cả đàn. Nhiệt độ quá thấp hoặc thức ăn có vấn đề. Nếu đã chỉnh mà không đỡ, hỏi người nuôi lâu năm trong vùng hoặc cán bộ khuyến nông để được xem tận nơi; không tự rải thuốc vào thùng.
Câu hỏi thường gặp
Một thùng nhựa nuôi được bao nhiêu dế?
Không có con số chuẩn cho mọi thùng vì còn tuỳ kích cỡ, số vỉ giá thể và tuổi dế. Nguyên tắc là đủ chỗ trú để dế không chen chúc trên đáy. Người mới nên thả thưa hơn mức người bán giống gợi ý, rồi điều chỉnh qua các đợt.
Nuôi dế trong phòng ngủ hay trong nhà ở được không?
Không nên. Dế kêu về đêm, thùng có mùi nhẹ từ phân và thức ăn, lại cần dọn thường xuyên. Nhà kho, hiên sau có mái, gian chái tách khỏi chỗ ngủ là vị trí hợp hơn cho cả người và dế.
Dế bò ra khỏi thùng khắp nhà thì xử lý thế nào?
Dế thoát ra thường trốn vào chỗ tối, ẩm. Bạn kiểm tra lại dải trơn, khe nắp, giá thể có dựng cao quá miệng thùng không. Dế đã thoát ra nhà thì gom bằng cách đặt vài mảnh vỉ trứng có rau ở góc tối, sáng ra nhấc lên.
Có cần mua đèn sưởi cho dế không?
Ở nơi khí hậu ấm quanh năm thì thường không cần. Ở các tỉnh phía Bắc mùa rét, nhiều hộ dồn thùng vào chỗ kín gió và phủ bạt trước, chỉ sưởi khi thật cần. Nếu dùng đèn sưởi phải đặt xa giấy, xốp và có người kiểm tra để tránh cháy.
Thùng xốp và thùng nhựa loại nào ít mùi hơn?
Mùi phụ thuộc cách dọn hơn là loại thùng. Thùng nhựa dễ rửa sạch nên giữ vệ sinh dễ hơn qua nhiều đợt. Thùng xốp thấm bẩn vào bề mặt, khó rửa, dùng lâu thường có mùi, nên hay được thay mới sau vài đợt.