Trùn quế ăn chất hữu cơ đã phân huỷ một phần: phân bò, phân trâu, phân dê, phân heo đã ủ, rơm rạ mục, vỏ rau củ quả, bã đậu, bã mía đã ủ. Điểm mấu chốt là thức ăn phải qua giai đoạn ủ nóng trước. Phân và rác còn tươi khi phân huỷ sinh nhiệt và khí khai, đổ thẳng vào luống là trùn chết hoặc bỏ đi.
Vì vậy nuôi trùn thực chất là hai việc song song: ủ thức ăn ở một khu riêng, và rải thức ăn đã ủ lên luống theo nhịp trùn ăn được. Bài này đi qua từng loại thức ăn thường có ở nông hộ, cách ủ cho từng loại, những thứ tuyệt đối không cho vào luống, và cách nhìn luống để biết nên cho ăn thêm hay dừng.
Vì sao trùn quế không ăn được phân tươi
Phân chuồng tươi và rác hữu cơ tươi khi đổ thành đống sẽ được vi sinh vật phân giải rất mạnh. Quá trình này toả nhiệt, đống phân ấm dần rồi nóng rõ khi thò tay vào. Phân giàu đạm như phân heo, phân gà còn sinh khí amoniac, thứ mùi khai nồng mà người đứng gần cũng thấy cay mắt. Trùn quế thở qua da, sống trong lớp nền ẩm, nên vừa bị nóng vừa bị khí khai tấn công trực tiếp.
Khi đống phân đã qua giai đoạn nóng, nhiệt hạ dần về gần nhiệt độ không khí, mùi khai giảm, phân chuyển sang mùi đất ẩm và tơi ra. Lúc này vi sinh vật vẫn còn hoạt động, phân vẫn đang tiếp tục mục, và đó chính là thức ăn trùn ưa nhất. Trùn không chỉ ăn phần hữu cơ mà còn ăn cả vi sinh vật bám trên đó.
Cách thử đơn giản nhất trước khi cho cả lớp thức ăn mới lên luống là thả một nắm trùn lên một nắm thức ăn đặt riêng trong khay. Sau một buổi, trùn chui vào và ở lại là thức ăn đã hợp. Trùn bò ra, nằm co trên mặt hay chết là thức ăn còn nóng hoặc còn khí, cần ủ thêm. Phép thử này tốn vài chục con trùn nhưng tránh được việc mất cả luống.
Các loại thức ăn sẵn có ở nông hộ và cách xử lý trước khi cho trùn
Bảng dưới gom những nguồn thức ăn hay gặp. Thời gian ủ chỉ là hướng tương đối, phụ thuộc thời tiết và cách đảo; luôn kiểm bằng tay và mũi trước khi dùng.
| Nguồn thức ăn | Đặc điểm | Cách xử lý trước | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Phân bò, phân trâu | Nhiều xơ, ít khai, trùn rất ưa | Ủ đống có che, tưới ẩm, đảo vài lần đến khi hết nóng | Phân bò ăn nhiều rơm khô thì cần tưới đẫm hơn khi ủ |
| Phân dê, phân thỏ | Viên nhỏ, khá khô, nhiều đạm hơn phân bò | Ngâm hoặc tưới ẩm rồi ủ chung với rơm hoặc phân bò | Viên khô cứng trùn khó ăn nếu không làm ẩm kỹ |
| Phân heo | Nhiều đạm, nhiều nước, khai mạnh | Ủ lâu hơn, trộn nhiều rơm, trấu, mùn cưa; có thể dùng phần bã sau hầm biogas | Không bao giờ đổ phân heo tươi lên luống |
| Phân gà, phân vịt | Rất nhiều đạm, rất khai | Chỉ dùng lượng nhỏ trộn vào đống ủ phân bò, rơm | Dễ làm luống chua, nóng nếu dùng nhiều |
| Vỏ rau, củ, trái cây hư | Nhiều nước, lên men nhanh | Băm nhỏ, ủ vài ngày cùng rơm hoặc phân bò | Hạn chế vỏ cam, chanh, bưởi, hành, tỏi, ớt |
| Bã đậu, bã bia, bã mía | Nhiều tinh bột hoặc đường | Trộn với phân bò, ủ đến khi hết chua | Bã chua cho trực tiếp làm luống chua, trùn bỏ đi |
Nhìn chung, phân bò là nền an toàn nhất; các loại khác nên trộn vào phân bò hoặc rơm thay vì dùng riêng. Đống ủ càng đa dạng vật liệu, thức ăn càng cân bằng, trùn càng ăn đều.
Cách ủ một mẻ thức ăn cho trùn ở quy mô nông hộ
Khu ủ nên tách khỏi luống trùn, có mái che, nền không đọng nước. Một mẻ ủ cơ bản có thể làm theo trình tự:
- Gom phân chuồng và vật liệu độn như rơm băm, lá khô, trấu, mùn cưa không tẩm hoá chất. Với phân heo, gà thì phần độn phải nhiều hơn hẳn.
- Xếp thành đống hoặc thành lớp xen kẽ phân và độn. Mỗi lớp tưới ẩm vừa đủ để khi bóp thấy rịn nước.
- Phủ bạt hoặc bao tải lên mặt để giữ ẩm, tránh mưa xối trôi dinh dưỡng và tránh ruồi đẻ trứng.
- Vài ngày sau, thò tay vào giữa đống: thấy nóng là quá trình đang diễn ra. Đảo đống để phần ngoài vào trong, tưới thêm nếu khô.
- Lặp lại việc đảo theo nhịp vài ngày một lần. Đống sẽ nguội dần, mùi khai giảm, vật liệu sẫm màu và tơi hơn.
- Khi giữa đống đã nguội, có mùi đất ẩm, bóp tơi không nhão, làm phép thử với một nắm trùn. Đạt thì dùng; chưa đạt thì ủ tiếp.
Một số hộ dùng chế phẩm vi sinh để rút ngắn thời gian ủ. Chế phẩm có thể giúp, nhưng không thay được việc đảo, giữ ẩm và chờ đống nguội. Dùng loại có nguồn gốc rõ, theo hướng dẫn trên bao bì, và vẫn làm phép thử trước khi cho trùn ăn.
Nên có hai đống ủ lệch nhau về thời gian: một đống đang dùng, một đống đang ủ. Như vậy luống không bao giờ bị thiếu thức ăn, và bạn không bị ép phải dùng đống chưa đủ độ.
Nhà ven đô không có phân chuồng thì lấy thức ăn ở đâu
Nhiều người nuôi trùn ở ven đô, trong sân nhà phố, không có trâu bò heo. Nguồn thức ăn khi đó chủ yếu là rác bếp sống như vỏ rau, cuống rau, vỏ củ, bã trà, bã cà phê, trái cây dập, cộng với lá khô quét sân và giấy bìa các-tông không in màu xé nhỏ. Rác bếp nhiều nước, lá khô và bìa nhiều xơ, hai nhóm này bù cho nhau: một phần rác ướt trộn với một phần vật liệu khô để đống không nhão, không chua.
Cách làm gọn là dùng hai thùng ủ có nắp, khoan lỗ thoát nước ở đáy. Mỗi ngày đổ rác bếp vào thùng thứ nhất, phủ lên một lớp lá khô hoặc bìa xé. Khi thùng đầy thì đóng nắp để ủ, chuyển sang đổ thùng thứ hai. Đến khi thùng thứ hai đầy, thùng thứ nhất đã mục gần xong, đem thử với một nắm trùn rồi rải dần lên luống. Với lượng rác của một gia đình, nhịp hai thùng như vậy thường đủ nuôi một vài thùng trùn nhỏ.
Bã cà phê và bã trà được nhiều người nuôi trùn thành phố dùng vì sẵn và ít mùi, nhưng không nên làm thành phần chính; trộn chung với rác rau và vật liệu khô là vừa. Nếu xin được phân bò khô từ người quen ở quê hay từ chỗ bán phân bón hữu cơ, trộn một ít vào đống ủ sẽ giúp vi sinh vật hoạt động đều hơn và thức ăn hợp trùn hơn.
Những thứ không cho vào luống trùn
Nhiều luống hỏng vì một lần đổ nhầm. Danh sách dưới đây là những thứ nên giữ ngoài luống, hoặc chỉ dùng rất ít:
- Thịt, cá, xương, mỡ, đồ chiên. Thối nhanh, mùi nặng, kéo ruồi, chuột, kiến và chó mèo tới bới.
- Đồ ăn mặn, đồ có nhiều gia vị. Muối hút nước khỏi thân trùn; ớt, tỏi, hành gây hại cho trùn.
- Vỏ cam, chanh, bưởi với lượng lớn. Tinh dầu và axit làm luống chua; lượng nhỏ trộn trong đống ủ thì không đáng ngại.
- Phân chó, phân mèo, phân người. Có thể mang mầm bệnh lây sang người; không dùng cho luống trùn mà sản phẩm sẽ bón rau hay cho gà ăn.
- Phân của vật nuôi vừa dùng thuốc tẩy giun hoặc thuốc trị bệnh. Một số thuốc thải qua phân có thể ảnh hưởng tới trùn; nên hỏi cán bộ thú y khi chưa rõ và để phân đó ủ riêng lâu hơn.
- Mùn cưa gỗ đã sơn, tẩm hoá chất, giấy in màu bóng, nilon. Không phân huỷ được hoặc mang chất lạ vào phân trùn.
- Rác có dính thuốc bảo vệ thực vật, vôi sống, tro nóng. Gây bỏng, gây độc trực tiếp.
Cho ăn bao nhiêu và bao lâu một lần
Mỏng mà đều tốt hơn dày mà thưa. Rải thức ăn thành lớp mỏng trên mặt luống, đợi trùn ăn gần hết mới rải lớp mới. Lớp thức ăn dày dưới đáy dễ lên men, nóng lại, chua, và trùn sẽ tránh khu đó.
Nhìn mặt luống, không nhìn lịch. Không có công thức cố định kiểu mấy ký một ngày. Lật nhẹ lớp thức ăn: phía dưới đã thành phân trùn tơi, lỗ chỗ, nhiều trùn tụ là đến lúc cho thêm. Thức ăn cũ còn nguyên, trùn thưa là đang cho quá tay.
Rải theo dải hoặc nửa luống. Cách rải một dải giữa luống hay một nửa luống giữ lại vùng an toàn cho trùn khi mẻ thức ăn mới chưa hợp. Lần sau rải sang dải khác.
Theo mùa mà điều chỉnh. Ngày nóng trùn ăn nhanh nhưng thức ăn cũng khô nhanh; ngày lạnh, trời âm u kéo dài trùn ăn chậm, thức ăn thừa dễ chua. Mùa lạnh giảm lượng mỗi lần, mùa nóng tưới giữ ẩm cho lớp thức ăn.
Ghi chép đơn giản. Một cuốn sổ ghi ngày cho ăn, loại thức ăn và nhận xét ngắn giúp bạn sau vài tháng biết luống mình hợp với nguồn nào, nhịp nào. Ví dụ giả định: ghi thấy mẻ có nhiều bã đậu thì vài ngày sau mặt luống chua, lần sau sẽ trộn bã đậu ít hơn.
Dấu hiệu thức ăn đang có vấn đề và cách chữa nhanh
Mặt luống bốc mùi chua như dưa hỏng là thức ăn nhiều tinh bột, đường, cho dày quá. Cách xử lý là ngưng cho ăn vài ngày, cào bớt lớp thức ăn chưa ăn ra, rải thêm ít rơm khô hoặc phân bò đã hoai để hút bớt ẩm và cân bằng lại. Một số hộ rắc một chút vỏ trứng nghiền mịn để giảm chua; dùng lượng nhỏ, không rắc vôi sống.
Mùi khai nồng, trùn bò lên mặt hoặc dồn ra mép là có thức ăn chưa ủ đủ. Cào bỏ phần thức ăn mới ra khỏi luống ngay, tưới nước mát nhẹ để rửa bớt khí, mở thoáng lớp che. Phần thức ăn vừa cào ra cho về đống ủ tiếp.
Ruồi giấm bay thành đám là thức ăn trái cây, rau củ nằm phơi trên mặt. Vùi thức ăn xuống dưới một lớp mỏng nền hoặc phủ kín bằng bao ướt sẽ giảm hẳn. Thấy giòi trong luống là có thức ăn thối, thường do thịt cá lẫn vào hoặc rác tươi cho quá nhiều, cần dọn phần đó ra.
Mặt luống khô cứng, đóng váng trắng là thức ăn bị phơi gió, thiếu che. Trùn sẽ rút xuống sâu và ăn chậm lại. Tưới phun cho mềm lớp mặt, phủ lại bao ướt hoặc rơm, và lần sau rải thức ăn mỏng hơn nhưng đều hơn. Sau mỗi lần chữa, ghi lại nguyên nhân vào sổ để mẻ ủ sau tránh được.
Câu hỏi thường gặp
Trùn quế có ăn cơm thừa không?
Có thể ăn nếu cơm được trộn vào đống ủ cùng phân bò, rơm và để mục ra. Cơm đổ thẳng lên luống với lượng lớn sẽ lên men chua, mốc, kéo chuột và kiến. Cơm có nước mắm, dầu mỡ, đồ mặn trộn lẫn thì không nên cho vào.
Dùng bã thải sau hầm biogas nuôi trùn được không?
Nhiều hộ dùng phần bã đặc sau biogas làm thức ăn cho trùn vì phân đã được phân huỷ một phần. Bã cần để ráo, trộn thêm rơm hoặc xơ dừa cho tơi và làm phép thử với một nắm trùn trước, vì bã có thể còn ướt và thiếu khí.
Có cần cho trùn uống nước riêng không?
Không cần máng nước. Trùn lấy nước qua da từ lớp nền ẩm và từ thức ăn. Việc của bạn là giữ độ ẩm của nền và lớp thức ăn ở mức bóp thấy rịn nước, tưới phun nhẹ thay vì dội mạnh.
Rắc cám gạo lên luống có giúp trùn lớn nhanh không?
Một số hộ rắc chút cám lên mặt luống, nhưng cám dễ vón, lên men chua và kéo kiến nếu rắc dày. Nếu dùng, chỉ rắc rất mỏng hoặc trộn vào đống ủ. Phân chuồng ủ tốt đã là nguồn thức ăn đầy đủ cho trùn.
Phân gà công nghiệp có trấu lót dùng nuôi trùn được không?
Dùng được sau khi ủ kỹ, vì trấu giúp đống tơi còn phân gà thì rất giàu đạm. Nên trộn thêm phân bò hoặc rơm, ủ lâu hơn phân bò thông thường và chỉ cho trùn ăn khi đống đã nguội hẳn, hết mùi khai.