Trùn quế dùng tốt làm thức ăn tươi bổ sung cho gà, vịt, ngan và nhiều loài cá ao như rô phi, trê, cá lóc, với điều kiện trùn được nuôi trên nền sạch, thu đúng cách, làm sạch trước khi cho ăn và chỉ chiếm một phần khẩu phần chứ không thay cám. Gà, vịt rất thích trùn sống; cá ăn mồi tươi cũng bắt nhanh. Với hộ đã có phân chuồng sẵn, nuôi trùn để cho vật nuôi ăn là một vòng khép kín gọn trong khuôn viên nhà.
Nhưng trùn không phải thức ăn hoàn chỉnh, và trùn bẩn có thể mang mầm bệnh, ký sinh trùng vào đàn. Bài này đi qua cách thu trùn mà không làm hỏng luống, cách làm sạch, cách cho từng loại vật nuôi ăn, các dạng dùng khác nhau và những điểm cần dè chừng.
Vì sao hộ nuôi gà, cá hay nuôi thêm trùn
Lý do đầu tiên là tận dụng. Hộ có bò, heo thì có phân; phân ủ cho trùn ăn, trùn làm thức ăn cho gà, cá, phân trùn bón rau, rau thừa lại cho trùn hoặc cho gà. Mỗi khâu dùng lại phần thải của khâu trước. Đây là kiểu kết hợp nhỏ trong khuôn viên một nhà; các mô hình vườn, ao, chuồng ở quy mô lớn hơn là chuyện của một chủ đề khác.
Lý do thứ hai là trùn là thức ăn tươi giàu đạm theo nhiều tài liệu chăn nuôi, mà vật nuôi thả vườn vốn quen tìm giun, sâu, côn trùng ngoài tự nhiên. Gà thả vườn được bổ sung trùn thường hăng ăn, chạy tới ngay khi thấy khay trùn. Với cá, mồi tươi cử động trong nước kích thích cá bắt mồi tốt hơn cám khô.
Lý do thứ ba là chủ động. Đất vườn khô hạn mùa nắng, gà bới không ra giun; trùn trong luống thì có quanh năm nếu chăm đều. Tuy vậy cần nói rõ: trùn chỉ là phần bổ sung. Gà, vịt, cá vẫn cần khẩu phần chính đủ năng lượng, khoáng và vitamin từ cám, ngô, lúa, thức ăn hỗn hợp. Không có lượng trùn nào của một nông hộ thay được toàn bộ phần đó, và cũng không nên cố thay.
Thu trùn khỏi luống mà không phá luống
Thu trùn đúng cách vừa lấy được trùn sạch, vừa giữ cho luống tiếp tục sống. Cách dùng ánh sáng là cách phổ biến ở nông hộ:
- Chọn luống trùn dày, đã nuôi ổn, không lấy ở luống mới thả hoặc luống vừa hỏng.
- Bới một phần nền có nhiều trùn đặt lên tấm bạt hoặc khay dưới chỗ sáng, vun thành những đống nhỏ hình nón.
- Chờ một lúc cho trùn rúc xuống đáy đống. Gạt nhẹ lớp ngoài cùng sang một bên, đó là nền không có trùn.
- Lặp lại vài lần cho đến khi đáy mỗi đống chỉ còn một búi trùn gần như sạch nền.
- Trả phần nền vừa gạt ra về luống hoặc dùng làm phân bón, tuỳ luống đã mục đến đâu.
- Chỉ lấy một phần trùn mỗi lần, chừa lại đủ để luống tiếp tục sinh sôi. Luống bị vét sạch sẽ phải chờ rất lâu mới hồi lại.
Một cách khác là dồn trùn bằng thức ăn: rải mẻ thức ăn mới ở một đầu luống, ngưng cho ăn đầu kia. Sau vài ngày trùn dồn về phía có thức ăn, bạn lấy trùn ở đó dễ hơn. Cách này chậm hơn nhưng ít phải bới.
Làm sạch trùn trước khi cho ăn
Trùn vừa thu vẫn bám nền và trong ruột còn phân, đất. Cho vật nuôi ăn ngay thì đàn ăn cả phần đó. Nhiều hộ làm sạch bằng cách để trùn trong một khay có lót lớp vật liệu sạch, ẩm, như bao tải sạch tưới ướt hoặc lá chuối, vài giờ đến nửa ngày để trùn thải bớt phần trong ruột, rồi rửa qua nước sạch trước khi cho ăn.
Khi rửa, dùng rổ thưa và nước sạch, xả nhẹ, không ngâm lâu trong nước vì trùn sẽ yếu và chết. Không rửa bằng nước muối hay nước có xà phòng. Trùn chết trong lúc làm sạch thì bỏ ra; không cho vật nuôi ăn trùn đã chết lâu, có mùi.
Vệ sinh người làm cũng quan trọng không kém. Nền trùn có nguồn từ phân chuồng, nên đeo găng khi bới, khi gom trùn, rửa tay kỹ sau đó. Khay, rổ dùng cho trùn nên để riêng, không dùng lẫn với đồ đựng thức ăn của người.
Thời điểm thu cũng ảnh hưởng tới độ sạch. Thu trùn vào buổi sáng mát, từ luống đã được cho ăn thức ăn ủ kỹ vài ngày trước, thường được trùn ít bám nền hơn so với thu ngay sau khi vừa rải mẻ phân mới. Trùn thu xong nên làm sạch và cho ăn trong ngày; để qua đêm trong khay thì giữ khay ở chỗ râm, có nắp lưới.
Cho gà, vịt, ngan ăn trùn
Cho vào khay, không rải xuống nền bẩn. Rải trùn xuống nền chuồng hay sân lẫn phân, gà vừa ăn trùn vừa mổ cả phân. Đặt trùn trong khay nông, máng sạch, đặt nơi khô ráo.
Cho lượng vừa phải, ăn hết trong một lúc. Cho từng ít, quan sát đàn ăn hết rồi mới thêm. Trùn bỏ thừa bò đi, chết khô hoặc thối trong chuồng. Ví dụ giả định: một hộ có đàn gà thả vườn vài chục con có thể cho một khay nhỏ vào buổi sáng như món phụ, phần chính vẫn là cám, ngô, lúa.
Gà con thì cẩn thận hơn. Gà con nhỏ dễ mổ tranh nhau và nuốt con trùn dài. Nhiều hộ cắt khúc ngắn hoặc chờ gà lớn hơn chút mới cho ăn trùn. Đàn gà con đang úm thì ưu tiên thức ăn ổn định, sạch.
Vịt, ngan ăn trùn rất hăng. Vịt có thói quen nuốt mồi nhanh nên có thể cho trùn trong máng có nước sạch. Vẫn giữ nguyên tắc cho vừa phải và dọn phần thừa.
Theo dõi phân và sức khoẻ đàn. Khi bắt đầu cho trùn, để ý phân gà, vịt có thay đổi bất thường không, ăn uống có giảm không. Có dấu hiệu lạ thì ngưng cho trùn, hỏi cán bộ thú y xã.
Cho cá ao ăn trùn
Nhiều loài cá ao ăn mồi động vật tươi, trùn là mồi dễ tìm ở nông hộ. Một vài điều nên nhớ khi cho cá ăn:
- Cá ăn tạp và ăn động vật bắt trùn tốt. Rô phi, trê, cá lóc đều ăn trùn. Cá lóc vốn ưa mồi sống, trùn là một trong những mồi tươi hộ nhỏ chủ động được.
- Thả từng ít ở một chỗ cố định. Cá quen chỗ ăn sẽ tụ lại, bạn dễ nhìn xem cá ăn hết hay còn thừa.
- Trùn thừa chìm đáy làm bẩn nước. Trùn chết dưới đáy phân huỷ, tiêu oxy, góp phần làm nước xấu. Cho đến khi cá ăn chậm lại thì dừng.
- Cá nhỏ cần mồi nhỏ. Cá giống, cá còn nhỏ không nuốt được trùn dài, nên cắt khúc hoặc dùng trùn con.
- Không thay cám bằng trùn. Trùn bổ sung cho bữa, không thay hoàn toàn thức ăn chính của ao.
- Những ngày nước xấu thì giảm. Trời oi, cá nổi đầu buổi sáng là lúc nên giảm hoặc ngưng cho ăn, kể cả cho trùn.
Ao nuôi ghép nhiều loài thì mỗi loài ăn ở một tầng nước khác nhau. Thả trùn chủ yếu phục vụ loài ăn đáy và ăn mồi động vật; các loài lọc nước hay ăn cỏ ít tranh phần này.
Trùn tươi, trùn băm trộn cám hay trùn phơi sấy: chọn dạng dùng
Ở nông hộ, trùn tươi là dạng phổ biến nhất. Các dạng khác có khi dùng để trữ hoặc để trộn đều vào khẩu phần:
| Dạng dùng | Cách làm ở nhà | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Trùn sống, tươi | Thu, làm sạch, cho ăn ngay | Gà, vịt thả vườn, cá ăn mồi | Dùng trong ngày; dọn phần thừa |
| Trùn băm trộn cám | Băm nhỏ, trộn cám, ngô xay, cho ăn ngay | Gà con lớn, vịt, cá nhỏ | Hỗn hợp ẩm hỏng nhanh, không để qua bữa |
| Trùn luộc chín | Trụng qua nước sôi rồi để nguội | Khi lo trùn mang mầm bệnh | Giảm độ hấp dẫn với cá mồi sống |
| Trùn phơi, sấy khô | Làm chín, phơi hoặc sấy đến khô giòn, bảo quản kín | Muốn trữ dành cho mùa thiếu | Cần nắng tốt hoặc máy sấy; ẩm lại là mốc |
Dạng phơi sấy nghe hấp dẫn nhưng tốn công và dễ hỏng nếu làm không khô hẳn. Với lượng trùn của một nông hộ, cho ăn tươi hằng ngày vẫn là cách gọn và ít rủi ro nhất.
Nuôi bao nhiêu luống trùn cho đủ đàn của mình
Không có tỷ lệ chuẩn giữa số luống trùn và số gà, số cá, vì lượng trùn mỗi luống cho ra phụ thuộc thức ăn, mùa và tay chăm. Cách thực tế hơn là đi ngược: bạn muốn cho đàn ăn trùn mấy lần mỗi tuần, mỗi lần một khay cỡ nào, rồi chia số luống sao cho mỗi luống chỉ bị thu một phần nhỏ mỗi lần và có thời gian hồi lại giữa hai lần thu.
Ví dụ giả định: một hộ có đàn gà thả vườn vài chục con và một ao nhỏ, muốn cho gà ăn trùn cách ngày và thả cho cá một ít vào cuối tuần. Hộ này làm bốn luống ngắn, thu xoay vòng, mỗi lần chỉ lấy ở một luống, luống đó nghỉ cho tới khi đến lượt lại. Sau vài tháng theo dõi, nếu thấy luống nào bị thu xong mãi chưa dày lại thì giảm nhịp thu hoặc làm thêm luống, chứ không vét sâu hơn.
Điều đáng nhớ là đàn gà, cá không bao giờ được phụ thuộc vào trùn. Có những tuần mưa dầm, rét đậm, luống hỏng, trùn ít đi rõ rệt. Khẩu phần chính phải luôn đầy đủ để những tuần đó đàn vẫn ăn bình thường; trùn có thì thêm, không có thì thôi.
Ký sinh trùng và các rủi ro cần biết
Giun đất nói chung, kể cả trùn quế, có thể là vật chủ trung gian của một số loại giun sán ở gia cầm theo các tài liệu thú y. Trùn đào ngoài vườn, ngoài bãi chăn thả lẫn phân của nhiều đàn khác có rủi ro cao hơn trùn nuôi trong luống của nhà, với nền là phân đã ủ kỹ. Rủi ro thấp hơn không có nghĩa là bằng không.
Vì vậy nên giữ luống sạch, không lấy phân của đàn đang bệnh làm thức ăn cho trùn, và tẩy giun, tiêm phòng cho đàn gà, vịt theo hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương như bình thường. Khi trong vùng có dịch cúm gia cầm hoặc đàn có biểu hiện bệnh, ngưng việc trao đổi trùn, phân, nền nuôi với hộ khác, và báo thú y xã nếu gia cầm chết bất thường.
Một rủi ro khác là hoá chất. Trùn tích lại những gì có trong nền. Phân của vật nuôi vừa dùng thuốc, nền dính thuốc bảo vệ thực vật, mùn cưa tẩm hoá chất đều có thể đi theo trùn vào vật nuôi. Luống trùn dùng làm thức ăn cho đàn nên được giữ ở mức sạch hơn luống chỉ để lấy phân.
Câu hỏi thường gặp
Cho gà ăn trùn quế mỗi ngày có được không?
Được, với lượng vừa phải như một món phụ, đàn ăn hết trong một lúc, phần chính vẫn là cám, ngô, lúa. Theo dõi phân và sức khoẻ đàn khi mới bắt đầu, và giữ trùn sạch bằng cách làm sạch trước khi cho ăn.
Có nên cho gà ăn trùn đào ngoài vườn thay vì trùn nuôi không?
Gà thả vườn tự bới giun là chuyện tự nhiên, nhưng đào trùn ngoài vườn, ngoài bãi rồi đem cho ăn với số lượng lớn thì khó kiểm soát nguồn. Trùn nuôi trên phân ủ của nhà chủ động và dễ giữ sạch hơn.
Trùn quế có làm thay đổi màu, mùi trứng gà không?
Nhiều người nuôi kể khác nhau, và chưa có cơ sở chắc để khẳng định trùn làm trứng ngon hơn hay khác màu. Màu lòng đỏ chịu ảnh hưởng nhiều từ khẩu phần chung như ngô vàng, rau xanh. Không nên quảng cáo trứng là bổ hơn vì gà ăn trùn.
Trùn thu nhiều quá chưa dùng hết thì giữ thế nào?
Giữ trùn sống trong thùng có nền ẩm, mát, thoáng khí, có chút thức ăn, đặt chỗ râm. Không để trùn trong túi buộc kín hoặc xô nước. Trùn để lâu ngày nên trả về luống thay vì để yếu dần rồi chết.
Cá có bị đầy bụng hay chết vì ăn quá nhiều trùn không?
Cá ăn quá nhiều thức ăn trong một lần, nhất là ngày nước xấu, thì dễ gặp vấn đề, và trùn thừa thối dưới đáy làm nước kém đi. Cho từng ít, dừng khi cá ăn chậm lại, và giảm cho ăn những ngày oi nóng, cá nổi đầu.
Bán trùn cho người khác nuôi gà, cá có cần giấy tờ gì không?
Bán lẻ nhỏ cho hàng xóm thường không có thủ tục riêng, nhưng khi bán đều đặn hoặc số lượng lớn làm thức ăn chăn nuôi, nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã về quy định thức ăn chăn nuôi đang áp dụng và kiểm văn bản hiện hành.