Trùn quế bỏ đi hoặc chết hàng loạt gần như luôn do môi trường trong luống thay đổi đột ngột: nóng lên, ngập nước, chua đi, có khí khai từ thức ăn chưa ủ, hoặc dính hoá chất lạ. Bệnh truyền nhiễm hiếm khi là thủ phạm chính ở luống nông hộ. Vì vậy việc đầu tiên khi thấy trùn bất thường không phải là tìm thuốc mà là xem luống vừa trải qua chuyện gì trong vài ngày gần đây.
Bài này đi theo thứ tự một người chăm luống nên làm: đọc dấu hiệu, khoanh vùng nguyên nhân, xử lý ngay trong ngày, rồi cứu phần trùn còn sống sang nền mới nếu luống đã hỏng nặng. Cuối bài có bảng tra nhanh để bạn đứng cạnh luống là đối chiếu được.
Đọc dấu hiệu trước khi đoán nguyên nhân
Trùn nằm trên mặt luống giữa ban ngày. Trùn sợ sáng, nên chịu nằm phơi trên mặt là bên dưới có thứ còn tệ hơn ánh sáng: nóng, thiếu khí, chua hoặc khí độc. Đây là tín hiệu sớm và quý nhất, xử lý ngay thì thường cứu được gần hết.
Trùn dồn ra mép, bò khỏi luống ban đêm. Hay gặp sau mưa lớn, sau khi đổ mẻ thức ăn mới, hoặc khi nền bắt đầu sũng nước. Sáng ra thấy trùn chết khô dọc lối đi là dấu vết của một đêm bỏ chạy.
Trùn teo, đứt khúc, nhũn, có mùi. Đã chết một thời gian trong nền. Thường đi kèm nền ướt nhão, mùi thối hoặc mùi khai. Xác trùn phân huỷ lại làm nền tệ thêm, nên phải dọn sớm.
Trùn co cụm thành búi. Trùn tụ thành từng búi chặt ở một góc có thể là chúng đang tránh vùng có vấn đề và dồn vào chỗ duy nhất còn ổn. Hãy xem vùng chúng tránh là vùng nào.
Luống thưa dần mà không thấy xác. Thường là thiên địch ăn mất hoặc trùn bò đi từng ít mỗi đêm. Kiểm tra kiến, chuột, cóc, rết và các khe hở ở đáy, mép luống.
Nóng và khô: thủ phạm của mùa nắng
Trùn quế sống tốt trong khoảng nhiệt mát vừa phải và bắt đầu khổ khi nền nóng lên. Mặt luống bị nắng xiên chiếu vào buổi chiều, mái tôn thấp hấp nhiệt, hay thùng xốp đặt sát tường hướng tây là những chỗ nền nóng nhanh nhất. Đặt bàn tay lên mặt luống buổi trưa mà thấy ấm rõ so với đất xung quanh là đã đáng lo.
Khô đi kèm với nóng. Trùn thở qua da và da phải ẩm mới trao đổi khí được. Lớp mặt khô cứng, nền bóp không ra nước, trùn rút hết xuống đáy rồi dồn chặt ở đó. Nếu đáy cũng khô, trùn yếu dần, teo lại.
Xử lý ngay: che thêm một lớp lưới hoặc lá phía trên, tưới phun nước mát cho đến khi nền đạt độ ẩm bóp thấy rịn nước, rồi phủ bao ướt lên mặt. Không dội ồ ạt cho nhanh, vì nước chảy thành dòng sẽ làm nền dưới đáy sũng, gây ra vấn đề ngược lại. Phòng lâu dài là dời luống vào chỗ bóng mát cả ngày, nâng mái cao lên, và tưới vào sáng sớm hoặc chiều muộn thay vì giữa trưa.
Ngập nước và thiếu khí: thủ phạm của mùa mưa
Một đêm mưa dầm có thể làm mất nửa luống nếu mái dột hoặc nền thấp. Khi nước chiếm hết khe khí trong nền, trùn không thở được và bò lên mặt, bò ra ngoài. Lúc này mưa vẫn đang rơi, trùn bò ra lối đi rồi chết khi trời hửng nắng. Nhiều hộ chỉ phát hiện vào sáng hôm sau khi thấy xác trùn khô dọc rãnh.
Dấu hiệu nền ngập là bóp thử thấy nước chảy thành dòng, nền bết dính, đáy có mùi thối như bùn ao. Xử lý ngay: khơi rãnh thoát cho nước dưới đáy rút đi, sửa chỗ mái dột, xới nhẹ lớp mặt cho thoáng, rải thêm vật liệu khô như rơm băm, xơ dừa khô hay phân bò khô để hút bớt nước. Ban đêm bật đèn phía trên luống để giữ trùn ở lại.
Phòng trước mùa mưa: kiểm tra mái từ cuối mùa khô, kê đáy luống cao hơn mặt đất xung quanh, đào rãnh quanh khu nuôi, và giảm lượng thức ăn ướt như rác rau trong những tuần mưa nhiều. Thùng nuôi thì kiểm tra lỗ thoát nước dưới đáy có bị bít không, kê thùng lên gạch cho nước thoát ra được.
Chua và khí khai: thủ phạm từ chính thức ăn
Hai vấn đề này hay đến cùng một lúc: bạn vừa đổ một mẻ thức ăn mới, và một hai ngày sau trùn bò lên. Khí khai đến từ phân giàu đạm chưa ủ đủ như phân heo, phân gà. Chua đến từ thức ăn nhiều tinh bột, đường như bã đậu, cơm, trái cây chín nẫu, cho dày và lên men dưới đáy. Bài về thức ăn cho trùn trong chuyên mục đã nói cách ủ để tránh; ở đây chỉ bàn cách nhận ra và cứu.
Nhận ra khí khai rất dễ: cúi gần luống là ngửi thấy, có khi cay mắt. Chua thì mùi như dưa muối hỏng, mặt luống đôi khi có lớp mốc trắng. Nếu muốn chắc hơn, bạn có thể mua giấy thử độ chua ở cửa hàng vật tư nông nghiệp, lấy một ít nền hoà với nước sạch rồi thử; nền nghiêng rõ về chua là đúng hướng nghi ngờ.
Cách cứu chung là gỡ nguồn gây hại ra trước: cào bỏ mẻ thức ăn vừa đổ, đưa về đống ủ. Sau đó làm loãng phần còn lại bằng vật liệu sạch như phân bò đã hoai, rơm khô, và ngưng cho ăn vài ngày. Với luống chua, rắc mỏng vỏ trứng nghiền giúp cân bằng dần; không dùng vôi sống vì gây bỏng trùn.
Hoá chất và nước tưới: thủ phạm khó thấy nhất
Có những lần luống đang tốt bỗng chết rải rác mà không có nắng, mưa hay thức ăn lạ. Khi đó hãy nghĩ tới những thứ không nhìn thấy:
- Thuốc bảo vệ thực vật bay sang. Hàng xóm phun thuốc cho ruộng, vườn gần luống, gió tạt sang, hoặc bình phun được rửa gần khu nuôi.
- Thuốc diệt kiến, diệt chuột, diệt gián. Rải quanh luống để chống thiên địch nhưng lại ngấm vào nền. Chống kiến nên dùng cách vật lý như rãnh nước.
- Phân của vật nuôi vừa dùng thuốc. Một số thuốc thú y thải qua phân. Nếu vừa tẩy giun cho bò, heo, nên để phân của những ngày đó ủ riêng lâu hơn và hỏi cán bộ thú y khi chưa rõ.
- Nước tưới có vấn đề. Nước giếng nhiễm phèn, nhiễm mặn ở vùng ven biển hay mùa hạn, nước rửa có xà phòng. Nhiều hộ dùng nước máy thì hứng ra thùng để qua đêm rồi mới tưới.
- Vật liệu độn không sạch. Mùn cưa gỗ đã tẩm thuốc chống mối, trấu dính hoá chất xử lý hạt giống, bao bì từng đựng phân hoá học hay thuốc.
Khi nghi hoá chất, cách an toàn nhất là bỏ phần nền ở vùng chết, chuyển trùn còn sống sang nền mới làm từ vật liệu chắc chắn sạch, và không dùng lại phần nền nghi ngờ cho luống hay cho vườn rau.
Luống già, quá dày: khi trùn bỏ đi vì chính phân của mình
Có một nguyên nhân ít người nghĩ tới vì nó đến từ từ: luống nuôi lâu mà không thu phân trùn, không tách luống. Sau nhiều tháng, phần lớn nền đã biến thành phân trùn mịn, nặng, bí khí. Thức ăn mới rải lên chỉ nằm ở lớp mặt mỏng, còn bên dưới gần như không còn gì để ăn. Trùn sinh sôi đông lên trong khi chỗ sống và thức ăn hẹp lại.
Dấu hiệu của luống già là nền mịn như bột, bóp lại thành khối chặt, màu sẫm đều, trùn nhỏ con hơn trước, nhiều con mảnh, và trùn có xu hướng tụ hết lên lớp thức ăn trên mặt. Luống như vậy rất dễ bị chua, bị ngập vì phân trùn mịn giữ nước lâu. Chỉ một đêm mưa hay một mẻ thức ăn dày là đủ khiến trùn bỏ đi hàng loạt.
Cách xử lý là thu bớt phân trùn và chia luống. Dồn trùn về một đầu bằng thức ăn mới, lấy phần phân trùn ở đầu kia ra dùng, sau đó làm lại nền mới cho phần luống vừa trống. Khi trùn đã quá đông, tách một phần sang luống hoặc thùng khác. Làm đều theo nhịp vài tháng một lần thì luống không bao giờ già đến mức đó, và bạn cũng có phân trùn để bón vườn thường xuyên.
Bảng tra nhanh: dấu hiệu, nguyên nhân và việc làm ngay
Bảng này dùng khi đứng cạnh luống. Một dấu hiệu có thể có nhiều nguyên nhân, nên đối chiếu với chuyện xảy ra trong vài ngày qua.
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Việc làm ngay | Phòng lần sau |
|---|---|---|---|
| Trùn nằm trên mặt ban ngày, vừa đổ thức ăn | Thức ăn chưa ủ đủ, còn khí khai hoặc nóng | Cào bỏ thức ăn mới, tưới nhẹ, mở thoáng | Thử thức ăn với một nắm trùn trước |
| Trùn bò ra mép sau đêm mưa | Ngập, thiếu khí, mái dột | Khơi thoát nước, rải vật liệu khô, bật đèn đêm | Sửa mái, kê nền cao, đào rãnh |
| Trùn rút sâu, mặt luống khô cứng | Nắng chiếu, thiếu tưới | Che thêm, tưới phun đến đủ ẩm, phủ bao ướt | Dời chỗ mát, tưới sáng sớm, chiều muộn |
| Nền mùi chua, mốc trắng, trùn thưa | Thức ăn nhiều tinh bột cho dày | Ngưng cho ăn, cào lớp thừa, thêm phân bò hoai | Cho mỏng, trộn bã với phân bò khi ủ |
| Chết rải rác, không rõ lý do | Hoá chất, nước tưới lạ | Tách trùn sống sang nền sạch | Kiểm nguồn nước, vật liệu, việc phun thuốc gần đó |
| Luống thưa dần, không thấy xác | Kiến, chuột, cóc, rết ăn | Tìm lỗ, đường kiến, tổ chuột quanh luống | Lót lưới đáy, rãnh nước quanh chân |
Cứu phần trùn còn sống khi luống đã hỏng nặng
Khi một luống đã chua nặng, nhão hoặc nghi dính hoá chất, sửa tại chỗ thường chậm hơn là dời trùn đi. Trình tự gọn:
- Chuẩn bị trước một luống hoặc thùng nền mới bằng phân bò đã hoai trộn rơm, ẩm vừa, đã thử với một nắm trùn.
- Bới phần nền còn trùn sống ở luống cũ, đặt thành từng đống nhỏ dưới ánh sáng. Trùn sẽ rúc xuống đáy đống; gạt dần lớp ngoài để gom trùn.
- Nhặt bỏ xác trùn chết và phần nền thối, cho riêng ra một chỗ xa, không trộn vào đống ủ đang dùng cho luống khác.
- Thả trùn sống lên mặt nền mới, phủ bao ướt, bật đèn đêm vài hôm, chưa cho ăn trong một hai ngày đầu.
- Làm sạch chỗ cũ: phơi khô hoặc làm lại nền, sửa nguyên nhân gốc như mái, rãnh, chỗ nắng, trước khi dùng lại.
Trùn yếu sau một đợt hỏng luống cần thời gian để phục hồi. Trong vài tuần sau, cho ăn ít mà đều, giữ ẩm ổn định, và đừng vội nhân luống hay thu trùn.
Câu hỏi thường gặp
Trùn quế có bị bệnh truyền nhiễm như gà, heo không?
Ở luống nông hộ, phần lớn các đợt chết là do môi trường như nóng, ngập, chua, khí khai hay hoá chất chứ ít khi do bệnh lây. Vì vậy không nên tự mua thuốc rải vào luống; sửa môi trường trước và theo dõi xem trùn có hồi lại không.
Trùn chết rồi để trong luống làm phân được không?
Một vài con thì không đáng lo, nhưng chết nhiều thì nên nhặt ra. Xác trùn phân huỷ trong nền ẩm sinh mùi và làm nền thêm tệ, khiến trùn còn sống càng khó chịu. Phần nền chết nhiều nên đưa ra ngoài xử lý riêng.
Vì sao trùn hay bò ra ngoài vào đêm mưa mà ngày nắng thì không?
Ban ngày trùn sợ sáng nên dù khó chịu vẫn ở lại dưới nền. Ban đêm có mưa, không khí ẩm, mặt đất ướt, trùn bò ra được mà không bị khô nên chúng rời nền thiếu khí đi tìm chỗ khác. Đèn sáng phía trên luống giữ chúng lại.
Có nên rắc vôi để chữa luống chua không?
Không nên dùng vôi sống vì gây bỏng trùn. Nhiều hộ dùng vỏ trứng nghiền mịn rắc mỏng để giảm chua từ từ. Cách hiệu quả hơn vẫn là cào bỏ thức ăn gây chua, làm loãng nền bằng phân bò hoai và rơm, ngưng cho ăn vài ngày.
Luống chết một lần rồi có nên nuôi lại chỗ cũ không?
Được nếu bạn đã tìm ra và sửa nguyên nhân, như mái dột, nền trũng hay chỗ nắng chiều. Nếu nghi hoá chất thì nên thay hẳn nền và cân nhắc dời luống sang chỗ khác, thả thử ít trùn trước khi dồn cả luống về.