Nuôi trùn quế cần năm thứ: một chỗ mát có mái che mưa nắng, một lớp nền nuôi tơi xốp làm bằng phân chuồng đã ủ hoai, nguồn thức ăn hữu cơ đều đặn, nước để giữ ẩm, và một ít trùn giống khoẻ lấy từ hộ đang nuôi. Không cần đất rộng hay máy móc gì. Một góc vườn dưới tán cây, vài mét vuông luống hoặc mấy cái thùng nhựa là đủ để bắt đầu và học được nhịp sống của con trùn.
Cái khó của trùn quế không nằm ở vốn mà nằm ở sự đều tay: ẩm vừa đủ, thức ăn không quá dày, không để nắng rọi, không để nước đọng. Bài này đi qua từng thứ cần chuẩn bị theo đúng thứ tự làm, để luống trùn đầu tiên không bỏ đi sau vài đêm mưa. Phần dùng trùn làm thức ăn cho gà, cá và phần xử lý khi trùn chết được viết ở các bài riêng trong chuyên mục.
Trùn quế là con gì, khác giun đất ngoài vườn ở đâu
Trùn quế mà bà con hay gọi là con trùn đỏ, có tên khoa học thường được dẫn là Perionyx excavatus. Đây là loài sống ở lớp mùn trên mặt, nơi có lá mục, phân hoai, rác hữu cơ đang phân huỷ. Thân trùn mảnh, màu nâu đỏ đến tím sẫm, soi dưới nắng có ánh óng. Chúng bò nhanh, phản xạ mạnh khi bị chạm, và rất sợ ánh sáng: lật một nắm nền lên là thấy trùn rúc xuống ngay.
Giun đất ngoài vườn thì khác. Nhiều loài giun đất đào hang sâu, ăn đất lẫn chất hữu cơ, sống được trong đất thịt chặt. Trùn quế không đào sâu và không sống được trong đất trơ nghèo mùn. Thả trùn quế xuống đất vườn với hy vọng nó tự cải tạo đất thì phần lớn sẽ chết hoặc bỏ đi vì không có thức ăn mục ở bề mặt. Đó là lý do trùn quế phải nuôi trong luống, trong thùng, với lớp nền và thức ăn do người cung cấp.
Hiểu điều này giúp bạn tránh sai lầm phổ biến nhất của người mới: đổ đất vào luống rồi thả trùn. Đất không phải là thức ăn của trùn quế. Thứ trùn cần là chất hữu cơ đã qua giai đoạn nóng của quá trình phân huỷ, đủ mềm để trùn và vi sinh vật xung quanh cùng xử lý. Trùn ăn phần đã mục, thải ra phân trùn tơi mịn, và chính lượng phân đó là thứ nhiều hộ nuôi để bón vườn.
Chọn chỗ đặt luống: mát, thoát nước, dễ trông
Chỗ đặt luống quyết định một nửa thành bại. Trước khi đóng cọc hay mua thùng, bạn đi một vòng quanh nhà và chấm những điểm đáp ứng được các điều sau:
- Có bóng mát cả ngày. Nắng trưa rọi thẳng làm mặt luống nóng lên rất nhanh, trùn chui xuống đáy rồi chết ngạt nếu đáy cũng nóng. Tán cây, mái lá, lưới che hay hiên nhà đều dùng được.
- Có mái che mưa. Mưa lớn kéo dài làm luống sũng nước, thiếu khí, trùn bò ra ngoài tìm chỗ thoáng. Mái không cần kín, chỉ cần không để nước mưa xối thẳng xuống nền.
- Nền đất cao, thoát nước. Tránh chỗ trũng, chỗ nước mưa chảy qua. Luống trên đất thì đáy nên hơi dốc để nước dư rút đi được.
- Gần nguồn nước và nguồn thức ăn. Bạn sẽ tưới gần như mỗi ngày mùa khô và chở phân chuồng tới thường xuyên, nên chỗ quá xa chuồng trại hay vòi nước là tự làm khổ mình.
- Xa tổ kiến, đường đi của gà vịt. Kiến, gà, vịt, cóc, chuột đều ăn trùn. Chỗ gà thả rông hay đi qua sẽ bị bới nát mặt luống.
- Không quá sát nhà ở và nhà hàng xóm. Luống được chăm đúng gần như không hôi, nhưng giai đoạn chở phân tươi về ủ thì có mùi. Đặt khu ủ phân xa cửa sổ của người khác.
Nếu chưa chắc chỗ nào hợp, bạn có thể đặt thử một thùng nhỏ ở hai vị trí khác nhau trong hai tuần, xem chỗ nào trùn nằm yên và ăn đều hơn rồi mới làm luống lớn.
Thùng, luống trên nền đất hay luống xây: ba kiểu chỗ nuôi cho hộ nhỏ
Ba kiểu dưới đây đều được nhiều hộ dùng. Không kiểu nào tốt nhất cho mọi nhà; bạn chọn theo diện tích, lượng phân chuồng sẵn có và thời gian chăm.
| Kiểu chỗ nuôi | Hợp với ai | Điểm mạnh | Điểm phải canh |
|---|---|---|---|
| Thùng nhựa, thùng xốp có khoan lỗ thoát nước | Nhà ở ven đô, sân nhỏ, người muốn thử trước | Dễ di chuyển, dễ che, ít bị chuột bới | Nhanh nóng, nhanh khô; nền ít nên dễ chua nếu cho ăn dày |
| Luống trên nền đất, quây gạch hoặc ván | Hộ có vườn, có phân bò, phân heo của nhà | Rẻ, mở rộng dần được, giữ ẩm ổn định | Dễ bị kiến, chuột, cóc vào từ dưới; ngập nếu nền thấp |
| Luống xây gạch có lót nền, có rãnh thoát | Hộ đã nuôi ổn, muốn làm lâu dài | Sạch, dễ thu, ít thất thoát trùn | Tốn công làm ban đầu; mặt xi măng hấp nóng nếu không che kỹ |
Với người chưa từng nuôi, bắt đầu bằng vài thùng hoặc một luống ngắn thường an toàn hơn. Bạn học được cách nhìn độ ẩm, cách trùn phản ứng với từng loại thức ăn mà chưa tốn nhiều công. Khi trùn đã sinh sôi và bạn đã quen tay, việc tách trùn sang luống mới chỉ là chia nền.
Một chi tiết hay bị bỏ qua với luống trên đất: lót một lớp lưới mắt nhỏ hoặc tấm bạt có khoan lỗ dưới đáy. Lớp này không chặn hết, nhưng giảm đáng kể chuột đào và cóc chui lên từ dưới, vốn là đường thất thoát mà người mới khó nhận ra.
Làm nền nuôi trước khi thả trùn
Nền nuôi là chỗ trùn ở trong những ngày đầu, cũng là lớp đệm khi thức ăn bên trên chưa hợp. Làm nền đúng thì trùn thả xuống chui vào nằm yên; làm vội thì trùn bò lên mặt, bò ra mép. Thứ tự hay dùng:
- Chuẩn bị phân bò hoặc phân trâu đã ủ hoai, tức là đã qua giai đoạn nóng, không còn mùi khai nồng, bóp thấy tơi. Phân bò được nhiều hộ ưa dùng vì ít khai, sợi xơ giúp nền thoáng.
- Trộn thêm vật liệu độn cho tơi: rơm băm, xơ dừa đã xả chát, lá khô băm, bã mía mục. Phần độn giúp nền có khe khí, không bết lại khi tưới.
- Tưới ẩm đều rồi bóp thử: nắm chặt một nắm, thấy rịn nước giữa kẽ tay nhưng không chảy thành dòng là vừa. Chảy thành dòng là ướt quá, bóp không ra giọt nào là khô quá.
- Rải nền dày vừa phải vào luống hoặc thùng, không nén chặt. Mặt nền để hơi gồ, tránh tạo vũng giữa luống.
- Để nền nghỉ vài ngày, mỗi ngày thò tay vào giữa luống kiểm tra. Nếu tay thấy ấm nóng rõ hoặc ngửi thấy mùi khai, nền vẫn đang ủ tiếp, chưa thả trùn được.
- Thả thử một nắm trùn ở một góc. Sau vài giờ mà trùn đã chui xuống hết, không con nào bò lên mép, thì nền ổn để thả cả lượng giống.
Bước cuối nghe có vẻ chậm, nhưng nó tiết kiệm cho bạn cả lượng trùn giống. Nền còn nóng hoặc còn khí khai là nguyên nhân hàng đầu khiến trùn mới thả chết hoặc bỏ đi ngay đêm đầu.
Trùn giống: lấy ở đâu, nhìn thế nào là khoẻ
Lấy gần nhà nếu được. Trùn chở đường xa trong bao kín dễ nóng, thiếu khí. Hộ nuôi trong cùng xã, cùng huyện cũ thường là nguồn tốt: bạn đến tận nơi xem luống, xem cách họ nuôi, hỏi được kinh nghiệm theo đúng khí hậu vùng mình.
Trùn khoẻ thì nhanh và căng. Bới một nắm, trùn khoẻ cuộn mình, quẫy mạnh, rúc đi ngay. Thân căng bóng, màu đều. Nhiều con đứt khúc, thân nhợt, nằm duỗi thẳng ít động là dấu hiệu luống đang có vấn đề hoặc trùn đã bị để lâu.
Nhìn cả nền đi kèm. Trùn giống thường được giao lẫn với nền. Nền tốt có mùi đất ẩm, tơi, thấy lẫn trùn con nhỏ như sợi chỉ. Nền chua, nhão, có mùi thối hay mùi khai thì dù trùn có nhiều cũng nên cân nhắc.
Đừng mua theo lời hứa. Nơi bán giống mà nói nhiều về đầu ra, lãi bao nhiêu mỗi tháng hơn là về cách nuôi thì nên dè chừng. Chuyên mục có bài riêng về những mô hình bán giống kèm hứa bao tiêu.
Bắt đầu với lượng nhỏ. Không cần mua nhiều ngay từ đầu. Trùn quế sinh sôi nhanh khi điều kiện hợp, nên một lượng giống vừa phải trên nền tốt sẽ nhân lên. Ngược lại, thả dày trên nền chưa ổn thì càng nhiều càng chết nhiều.
Những ngày đầu sau khi thả trùn
Rải trùn giống thành từng đống nhỏ trên mặt nền, không vùi xuống. Trùn sợ sáng sẽ tự rúc vào trong. Sau đó phủ một lớp che mặt như bao tải ướt, lá chuối khô hoặc rơm để giữ tối và giữ ẩm. Trong vài ngày đầu chưa cần cho ăn nhiều, vì trùn còn ăn phần hữu cơ có sẵn trong nền.
Đêm đầu và những đêm có mưa là lúc trùn hay bò ra nhất. Nhiều hộ để một bóng đèn nhỏ sáng phía trên luống vào ban đêm trong tuần đầu; trùn sợ ánh sáng nên ở yên dưới nền. Sáng hôm sau, bạn đi quanh mép luống xem có con nào bò ra ngoài không. Vài con lạc là bình thường; cả đám dồn ra mép là nền có vấn đề, cần xem lại ẩm, nhiệt và mùi.
Khi bắt đầu cho ăn, rải thức ăn mỏng ở một nửa luống trước. Sau một hai ngày, lật nhẹ mép lớp thức ăn: thấy trùn đã tụ lên ăn là được, có thể cho thêm. Thức ăn còn nguyên, trùn tránh xa, nghĩa là thức ăn chưa hợp, cần ủ thêm. Cách cho ăn một nửa luống giúp trùn luôn có chỗ để lánh sang khi lớp thức ăn mới không hợp.
Một ngày chăm luống trùn mất bao nhiêu công
Luống trùn nhỏ không đòi nhiều thời gian, nhưng đòi đều đặn. Việc hằng ngày gồm ba thứ: nhìn mặt luống xem có khô không, tưới phun nhẹ khi cần; xem lớp thức ăn còn hay hết; liếc qua mép luống xem có kiến, có trùn bò ra không. Với vài mét vuông luống, ví dụ giả định một hộ có bốn luống ngắn sau nhà, phần việc này thường chỉ chiếm một khoảng ngắn buổi sáng hoặc chiều mát.
Việc theo tuần là chở phân chuồng về ủ, đảo khu phân đang ủ, và chuẩn bị mẻ thức ăn kế tiếp. Việc theo đợt dài hơn là thu phân trùn, tách trùn sang luống mới khi luống cũ quá dày. Mùa nắng gắt và mùa mưa dầm cần canh kỹ hơn: mùa nắng thì tưới nhiều lần, che dày; mùa mưa thì kiểm tra mái, khơi rãnh thoát nước.
Nếu nhà đi vắng vài ngày, luống trùn vẫn chịu được khi trước đó bạn tưới đủ ẩm, phủ dày lớp che và rải một lớp thức ăn vừa phải. Đi vắng lâu hơn thì nên nhờ người quen ghé tưới. Trùn chết vì khô nhanh hơn nhiều so với chết vì đói, nên khi phải chọn, hãy ưu tiên giữ ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi trùn quế trong nhà, trong phòng được không?
Được nếu nuôi thùng nhỏ, đặt ở chỗ thoáng như hiên sau, gầm cầu thang gần cửa, và chỉ cho ăn vật liệu đã ủ hoai. Thức ăn còn tươi, thức ăn dày sẽ lên men, có mùi và thu hút ruồi giấm, nên trong nhà cần cho ăn mỏng hơn ngoài vườn.
Không có phân bò thì làm nền bằng gì?
Có thể dùng phân trâu, phân dê, phân thỏ đã ủ hoai, hoặc trộn rơm mục, lá mục, bã mía mục với một ít phân chuồng. Phân heo, phân gà tươi nhiều đạm, dễ sinh khí khai, chỉ dùng sau khi đã ủ kỹ và trộn với nhiều vật liệu độn.
Trùn quế có cắn người hay truyền bệnh không?
Trùn quế không cắn và không có nọc. Tuy vậy nền nuôi là phân chuồng nên vẫn có vi sinh vật từ phân. Bạn nên đeo găng khi bới luống, rửa tay kỹ sau khi làm, và không để trẻ nhỏ nghịch tay trần trong luống rồi đưa tay lên miệng.
Bao lâu thì trùn quế sinh sôi đầy luống?
Không có con số cố định, vì tốc độ phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm, lượng thức ăn và mật độ ban đầu. Luống được chăm đều thì sau một thời gian bạn sẽ thấy nhiều trùn con nhỏ như sợi chỉ và kén trứng nhỏ lẫn trong nền, đó là dấu hiệu luống đang sống tốt.
Có cần kê khai hay xin phép khi nuôi trùn quế ở nhà không?
Nuôi nhỏ để bón vườn và cho gà ăn trong nhà thường không phải làm thủ tục gì riêng. Khi bạn nuôi lớn, bán trùn hoặc phân trùn thường xuyên, hãy hỏi cán bộ nông nghiệp xã về quy định chăn nuôi và phân bón đang áp dụng, vì văn bản có thể thay đổi.
Mùa lạnh miền Bắc nuôi trùn quế có được không?
Được nhưng phải giữ ấm. Trùn quế chịu lạnh kém, những đợt rét đậm trùn ăn ít, chậm lớn. Các hộ ở phía Bắc thường dồn luống vào chỗ kín gió, phủ dày rơm, bạt, và cho ăn ít đi trong những tuần lạnh nhất để thức ăn không thừa lên men.