Ruồi lính đen là một loài ruồi có tên khoa học Hermetia illucens, con trưởng thành không đốt, không cắn, ấu trùng ăn rác hữu cơ như rác bếp, bã đậu, phụ phẩm nông nghiệp rất nhanh, và được nhiều hộ dùng làm thức ăn tươi cho gà, vịt, cá. Phần bã còn lại sau khi ấu trùng ăn có thể ủ thêm để bón cây. Vì thế ruồi lính đen hay được nhắc cùng trùn quế như một cách biến rác thành thức ăn chăn nuôi.
Bài này chỉ ở mức giới thiệu cho nông hộ: ruồi lính đen là con gì, khác ruồi nhà ra sao, vòng đời ngắn gọn, một mô hình thùng nhỏ để thử, cách dùng ấu trùng và những giới hạn cần biết. Nuôi quy mô lớn, nhân giống ruồi trưởng thành và xử lý rác công nghiệp là chuyện khác, cần học kỹ hơn trước khi làm.
Ruồi lính đen khác ruồi nhà thế nào
Nghe chữ ruồi, nhiều người lo nuôi là kéo ruồi vào nhà. Thật ra hai loài khác nhau khá rõ:
| Đặc điểm | Ruồi nhà | Ruồi lính đen |
|---|---|---|
| Hình dáng con trưởng thành | Nhỏ, xám, bay nhanh, đậu khắp nơi | Thân dài, đen, dáng hơi giống ong vò vẽ nhỏ, bay chậm |
| Con trưởng thành ăn gì | Bu vào thức ăn của người, rác, phân | Được mô tả là hầu như không ăn, sống nhờ năng lượng tích từ giai đoạn ấu trùng |
| Quan hệ với nhà ở | Vào nhà, đậu lên thức ăn, mang mầm bệnh | Ít khi vào nhà, thường ở quanh chỗ có rác hữu cơ ngoài trời |
| Ấu trùng | Giòi nhỏ, trắng, sống trong rác thối, phân | Ấu trùng to hơn, dẹt, màu kem rồi sẫm dần, ăn rác hữu cơ rất mạnh |
| Đốt, cắn người | Không đốt, nhưng bu bám gây mất vệ sinh | Không đốt, không cắn |
Điều quan trọng là thùng nuôi ruồi lính đen nếu làm sai, quá ướt, có thịt cá thối, vẫn có thể kéo ruồi nhà tới đẻ trứng lẫn vào. Ruồi lính đen không tự làm sạch mọi thứ; người nuôi vẫn phải giữ thùng đúng cách.
Vòng đời ngắn gọn của ruồi lính đen
Hiểu vòng đời giúp bạn biết lúc nào thu ấu trùng và vì sao thùng nuôi được thiết kế có máng bò ra:
- Trứng. Ruồi cái đẻ trứng thành cụm ở khe hở khô gần nguồn rác hữu cơ. Trứng nhỏ, khó thấy bằng mắt thường.
- Ấu trùng. Nở ra là bắt đầu ăn, lớn dần qua nhiều tuổi. Đây là giai đoạn ăn rác và giai đoạn người nuôi muốn thu.
- Tiền nhộng. Ấu trùng già chuyển màu sẫm, ngừng ăn và có tập tính bò ra khỏi chỗ ẩm để tìm nơi khô hoá nhộng. Chính tập tính này giúp người nuôi thu tự động bằng máng dốc.
- Nhộng. Nằm yên ở chỗ khô, vỏ cứng sẫm màu.
- Ruồi trưởng thành. Chui ra, giao phối, đẻ trứng và chết sau một thời gian ngắn.
Thời gian của từng giai đoạn phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ và thức ăn, nên các tài liệu đưa con số khác nhau. Ở quy mô hộ, bạn chỉ cần quan sát: khi trong thùng thấy nhiều ấu trùng sẫm màu bò lên máng là tới lúc thu.
Phần nhân giống ruồi trưởng thành, giữ đàn ruồi đẻ trứng đều là phần khó, người mới thường bắt đầu từ trứng hoặc ấu trùng nhỏ mua của hộ đang nuôi, hoặc để ruồi lính đen tự nhiên quanh vườn tới đẻ vào thùng.
Ấu trùng ăn gì và xử lý rác ra sao
Ấu trùng ruồi lính đen ăn được hầu hết rác hữu cơ: vỏ rau củ, trái cây hư, cơm thừa, bã đậu, bã bia, bã cà phê, phụ phẩm chế biến nông sản. Chúng ăn cả đồ còn tươi mà trùn quế không ăn được, nên với hộ có nhiều rác bếp, ruồi lính đen xử lý nhanh hơn trùn. Đàn ấu trùng dày có thể làm rác trong thùng xẹp đi thấy rõ chỉ sau một thời gian ngắn.
Có những thứ nên hạn chế dù ấu trùng ăn được. Thịt, cá, xương nhiều mùi hơn, dễ kéo ruồi nhà và chuột. Rác dầu mỡ nhiều làm thùng nhớt, khó thoát hơi. Phân người, phân chó mèo, xác động vật chết bệnh tuyệt đối không dùng, vì ấu trùng sẽ được dùng làm thức ăn cho gà cá, mầm bệnh có thể quay vòng về đàn và về người.
Độ ẩm là chỗ người mới hay sai. Rác bếp nhiều nước đổ thẳng vào thùng, đáy đọng nước, thùng thiếu khí và bốc mùi. Nên trộn thêm vật liệu khô như cám, trấu, lá khô băm để thức ăn ẩm mà không sũng, và thùng phải có lỗ thoát nước ở đáy.
Một thùng thử nghiệm nhỏ cho nông hộ
Không cần đầu tư lớn để biết ruồi lính đen có hợp với nhà mình không. Một thùng thử có thể làm như sau:
- Chọn thùng nhựa có nắp, khoan lỗ thoát nước ở đáy, đặt trên giá có khay hứng nước rỉ.
- Gắn một tấm ván hoặc ống dốc từ trong lòng thùng lên tới mép, đầu trên chìa ra ngoài thả xuống một xô hứng khô. Đây là đường cho tiền nhộng tự bò ra.
- Khoét một phần nắp và bịt lưới, chừa khe nhỏ để ruồi trưởng thành ra vào đẻ trứng nếu muốn để tự nhiên, hoặc thả ấu trùng nhỏ mua về.
- Cho rác hữu cơ trộn vật liệu khô vào từng lớp mỏng, theo tốc độ ấu trùng ăn hết.
- Đặt thùng ở chỗ mát, có mái, xa cửa sổ nhà ở và nhà hàng xóm, tránh nắng gắt chiếu thẳng.
- Mỗi ngày kiểm tra xô hứng, gom tiền nhộng bò ra; định kỳ múc bớt phần bã ở đáy đem ủ thêm.
Thùng thử chạy vài tháng sẽ cho bạn biết lượng rác nhà mình nuôi được bao nhiêu ấu trùng, mùi có chấp nhận được không, và gà cá có chịu ăn không. Có câu trả lời rồi mới tính chuyện làm nhiều thùng hơn.
Dùng ấu trùng cho gà, vịt, cá
Thu ở giai đoạn phù hợp. Ấu trùng già và tiền nhộng tự bò ra là dạng dễ thu nhất. Ấu trùng còn đang ăn cũng dùng được, nhưng phải bới trong rác để lấy.
Làm sạch trước khi cho ăn. Rửa qua nước sạch để bỏ bã rác bám. Ấu trùng thu từ thùng có rác bẩn thì làm sạch kỹ hơn, có hộ trụng nước sôi trước khi cho ăn.
Gà, vịt ăn rất hăng. Cho trong khay sạch, lượng vừa phải như một món phụ. Đàn vẫn cần khẩu phần chính đầy đủ từ cám, ngô, lúa.
Cá ăn mồi động vật bắt tốt. Thả từng ít ở chỗ cố định, dừng khi cá ăn chậm. Ấu trùng thừa chìm đáy làm bẩn nước như mọi loại mồi tươi.
Phơi khô để trữ. Một số hộ làm chín rồi phơi, sấy ấu trùng đến khô giòn để dành. Ấu trùng chưa khô hẳn dễ mốc, nên bảo quản kín, nơi khô, dùng sớm.
Ruồi lính đen hay trùn quế: hợp với nhà nào
Hai con này hay được so với nhau vì cùng biến chất thải thành thức ăn. Chúng không thay nhau hoàn toàn, nhiều hộ nuôi cả hai:
| Tiêu chí | Trùn quế | Ruồi lính đen |
|---|---|---|
| Thức ăn hợp nhất | Phân chuồng, rác đã ủ, đã nguội | Rác bếp, phụ phẩm còn tươi |
| Tốc độ xử lý rác tươi | Chậm, phải ủ trước | Nhanh, ăn trực tiếp |
| Mùi khi làm đúng | Rất nhẹ, mùi đất | Có mùi nhất định từ rác đang phân huỷ |
| Thu sản phẩm | Phải bới hoặc dồn trùn | Tiền nhộng tự bò ra máng |
| Phần bã còn lại | Phân trùn tơi mịn dùng ngay | Bã cần ủ thêm trước khi bón |
| Độ phức tạp nhân giống | Tự sinh sôi trong luống | Phải có ruồi trưởng thành đẻ trứng |
Hộ có nhiều phân bò, phân heo mà ít rác bếp thường hợp với trùn quế hơn. Hộ ven đô, có quán ăn, có nguồn bã đậu, rác chợ thì ruồi lính đen giải quyết rác nhanh hơn. Hai mô hình có thể nối tiếp: bã sau ấu trùng ruồi lính đen ủ thêm rồi cho trùn quế.
Những hiểu lầm hay gặp về ruồi lính đen
Ruồi lính đen ăn được mọi thứ nên đổ gì vào cũng được. Ấu trùng ăn được rất nhiều loại rác, nhưng thứ đổ vào quyết định mùi của thùng và độ sạch của ấu trùng làm thức ăn. Rác lẫn nilon, hoá chất, thịt thối, phân người đều không nên vào thùng.
Nuôi ruồi lính đen thì không có mùi. Thùng làm đúng có mùi nhẹ hơn đống rác thông thường, nhưng vẫn là rác đang phân huỷ. Không nên đặt sát cửa sổ hay sân chơi của trẻ.
Chỉ cần để thùng rác ngoài vườn là ruồi tự đến đủ. Ruồi tự nhiên có thể tới đẻ, nhưng số lượng không đều theo mùa và theo vùng. Muốn có lượng ấu trùng ổn định thì phải học thêm phần giữ đàn ruồi, việc này khó hơn nhiều so với nuôi ấu trùng.
Ấu trùng ruồi lính đen là thức ăn hoàn chỉnh. Ấu trùng giàu đạm nhưng không thay được khẩu phần cân đối của gà, cá. Thành phần ấu trùng còn thay đổi theo loại rác chúng được ăn.
Mua giống về là có thu nhập. Mọi lời hứa thu nhập từ ruồi lính đen đều cần kiểm chứng. Bài về mô hình bao tiêu trong chuyên mục nói kỹ những dấu hiệu nên dè chừng.
Mùi, ruồi nhà, hàng xóm và quy định
Thùng ruồi lính đen đặt sai chỗ, cho ăn sai cách có thể sinh mùi khá nặng. Mùi thường đến khi thùng quá ướt, thiếu khí, có thịt cá thối hoặc rác chất quá dày so với lượng ấu trùng. Ruồi nhà cũng tìm tới những thùng như vậy để đẻ trứng. Giữ thùng ẩm vừa, thoát nước tốt, cho ăn theo sức ăn của đàn, đặt xa nhà ở là những việc phải làm ngay từ đầu, trước khi hàng xóm phải lên tiếng.
Về quy định, việc dùng côn trùng làm thức ăn chăn nuôi và việc thu gom, xử lý rác hữu cơ có thể chịu điều chỉnh của nhiều văn bản về chăn nuôi, thức ăn chăn nuôi, môi trường. Nuôi thùng nhỏ xử lý rác trong nhà, cho gà cá nhà ăn thì thường không có thủ tục riêng. Khi bạn tính nhận rác từ chợ, quán ăn với số lượng lớn hoặc bán ấu trùng, bã ra ngoài, hãy hỏi cán bộ nông nghiệp và môi trường của xã, kiểm văn bản hiện hành trước khi làm.
Cuối cùng, ruồi lính đen đang được nghiên cứu và nói tới nhiều, nên cũng có không ít lời giới thiệu thổi phồng về lợi nhuận. Ở quy mô nông hộ, hãy coi nó là một cách xử lý rác và có thêm thức ăn tươi cho đàn, chứ không phải một nguồn thu chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp
Ruồi lính đen có đốt người không?
Không. Ruồi lính đen trưởng thành trông hơi giống ong vò vẽ nhỏ nên nhiều người sợ, nhưng chúng không có ngòi đốt và không cắn. Chúng cũng ít khi bay vào nhà đậu lên thức ăn như ruồi nhà.
Nuôi ruồi lính đen có làm nhà nhiều ruồi hơn không?
Ruồi lính đen trưởng thành không bu vào thức ăn của người. Tuy vậy thùng làm sai, quá ướt, có thịt cá thối thì có thể kéo ruồi nhà tới. Giữ thùng đúng cách và đặt xa nhà ở là cách tránh chuyện này.
Ấu trùng ruồi lính đen có thay được cám cho gà không?
Không nên coi là thay thế. Ấu trùng là thức ăn bổ sung giàu đạm theo nhiều tài liệu, nhưng một khẩu phần đầy đủ cần cân đối năng lượng, khoáng, vitamin. Ở quy mô nông hộ, cho gà ăn ấu trùng như một món phụ là hợp lý.
Bã sau khi ấu trùng ăn dùng làm gì?
Bã có thể ủ thêm cho hoai rồi bón cây, hoặc dùng làm thức ăn cho luống trùn quế sau khi đã ủ nguội. Không bón bã còn tươi, còn ấu trùng trực tiếp vào gốc rau ăn lá.
Có ruồi lính đen tự nhiên ở vườn nhà không?
Ruồi lính đen đã có mặt ở nhiều vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, nên nhiều hộ thấy chúng tự tới đống ủ phân, thùng rác hữu cơ. Muốn biết có hay không, bạn để ý quanh đống ủ xem có những con ruồi đen thân dài bay chậm và ấu trùng dẹt màu kem trong rác.