Dế ăn tạp: rau xanh, lá non, cỏ non, củ quả như bí, cà rốt, khoai lang, cộng với cám gạo, cám ngô hoặc cám hỗn hợp để có đủ đạm và năng lượng. Nước nên cấp qua miếng mút, bông thấm nước hoặc khay sỏi ướt chứ không để đĩa nước trần, vì dế con rất dễ chết đuối. Rau mọng nước cũng cung cấp một phần nước nhưng không thay hoàn toàn được.
Phần lớn chuyện hao hụt của đàn dế nuôi trong thùng đến từ thức ăn và nước: rau dính thuốc làm chết cả thùng, cám ẩm lên mốc, thiếu đạm khiến dế cắn nhau, đĩa nước biến thành bẫy. Bài này đi qua từng loại thức ăn, cách cấp nước, cách cho ăn theo tuổi dế và cách giữ cho mọi thứ sạch.
Dế ăn gì và vì sao cần cả rau lẫn cám
Ngoài tự nhiên, dế ăn lá non, rễ cỏ, hạt rơi, xác côn trùng nhỏ, tức là ăn cả thực vật lẫn một ít động vật. Trong thùng, người nuôi chia khẩu phần thành hai nhóm: thức ăn xanh cung cấp nước, chất xơ và vitamin; thức ăn tinh như cám cung cấp năng lượng và đạm. Thiếu nhóm nào cũng có vấn đề.
Chỉ cho rau, dế vẫn sống nhưng lớn chậm, và quan trọng hơn là dễ cắn nhau. Khi khẩu phần thiếu đạm, dế có xu hướng ăn những con yếu, con đang lột xác. Nhiều người mới tưởng dế cắn nhau do chật, thật ra chật chỉ là một phần, thiếu đạm thường là phần còn lại.
Chỉ cho cám, dế thiếu nước, cám khô dính đầy thùng, và khi cám gặp ẩm thì mốc nhanh. Một khẩu phần cân bằng ở hộ nhỏ thường là rau tươi mỗi ngày cộng một khay cám đặt riêng, dế tự ăn theo nhu cầu. Cám gà con dạng bột mịn được nhiều hộ dùng vì dễ mua và đã cân đối sẵn; dùng loại có nguồn gốc rõ ràng, còn hạn. Khi đổi sang loại cám khác, trộn dần với loại cũ trong vài ngày thay vì đổi một lần.
Các loại thức ăn cho dế thường có ở nông hộ
Bảng dưới gom các nguồn thức ăn dễ kiếm. Rau củ nào cũng phải sạch thuốc bảo vệ thực vật, rửa và để ráo trước khi cho vào thùng.
| Nhóm | Ví dụ | Vai trò | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rau lá | Rau muống, lá khoai lang, lá bí, rau lang, cải già | Cấp nước, xơ, vitamin | Rau dập, úng thì bỏ; không dùng rau vừa phun thuốc |
| Cỏ non, thân bắp non | Cỏ mềm cắt ở vườn nhà, thân và lá bắp non | Thức ăn xanh rẻ, dế ưa | Chỉ cắt ở chỗ chắc chắn không phun thuốc diệt cỏ |
| Củ quả | Bí đỏ, cà rốt, khoai lang, dưa leo | Cấp nước, năng lượng | Cắt lát mỏng, đặt trên vỉ; dọn trước khi thối |
| Cám | Cám gạo, cám ngô xay mịn, cám gà con | Năng lượng, đạm | Đặt trong khay nông riêng; cất bao cám nơi khô |
| Phụ phẩm khác | Bã đậu ép khô, tấm xay | Bổ sung năng lượng | Dễ chua, mốc; chỉ cho lượng nhỏ, ăn hết trong ngày |
Không cho dế ăn thức ăn thừa có dầu mỡ, đồ mặn, đồ ăn của người đã ôi. Lá cây lạ không rõ có độc hay không thì không thử trên cả thùng; nếu muốn thử, dùng một thùng nhỏ và theo dõi vài ngày.
Nước uống: bài toán dế chết đuối
Dế cần nước, nhưng một đĩa nước trần trong thùng là cái bẫy. Dế con nhỏ, bò vào uống, trượt chân xuống là không bò lên được. Sáng ra thấy cả lớp xác nổi trên đĩa là cảnh nhiều người mới gặp trong đợt đầu tiên.
Cách cấp nước an toàn hay được dùng là đặt miếng mút xốp, bông gòn hoặc giẻ sạch thấm đẫm nước vào khay nông; dế bám lên và hút nước mà không thể chìm. Có hộ đổ đầy sỏi nhỏ hoặc đá rửa sạch vào khay rồi đổ nước xấp xấp dưới mặt sỏi, dế đứng trên sỏi uống. Với dế lớn, khay nước rất cạn có đặt vài que, vài viên sỏi làm chỗ bám cũng dùng được.
Miếng mút ẩm là nơi vi khuẩn, nấm phát triển rất nhanh trong thùng ấm. Mút có mùi chua, nhớt, đổi màu là phải giặt sạch, phơi khô hoặc thay mới. Thay nước hằng ngày, dùng nước sạch như nước uống của người. Đặt khay nước ở một góc cố định, tránh ngay dưới giá thể để nước không làm ẩm vỉ giấy.
Rau mọng nước như dưa leo, bí, rau muống góp một phần nước cho dế, nên những ngày cho nhiều rau, dế uống ít đi. Nhưng không nên bỏ hẳn chỗ cấp nước, nhất là mùa nóng khô, khi rau héo nhanh và thùng mất ẩm.
Cho ăn theo tuổi dế
Dế con mới mua về. Dế con rất nhỏ, ăn được ít, cần thức ăn mịn. Cám rây mịn rắc mỏng trên vỉ, rau non thái nhỏ hoặc lát củ mỏng. Cấp nước bằng mút hoặc bông, tuyệt đối không dùng khay nước trần.
Dế đang lớn. Giai đoạn ăn nhiều nhất, lột xác liên tục. Tăng lượng rau và cám theo lượng dế ăn hết, giữ đều đặn. Đây là lúc thiếu đạm biểu hiện rõ nhất qua chuyện dế cắn nhau, cụt chân, cụt râu.
Dế gần thu. Nhiều hộ cho dế ăn rau sạch, ít cám bẩn trong những ngày cuối để ruột dế sạch hơn trước khi thu làm thực phẩm. Bài về bán dế làm món ăn nói kỹ phần này.
Ngày lạnh và ngày nóng. Trời lạnh dế ăn ít, cho ít đi để thức ăn không thừa thối. Trời nóng rau héo nhanh, cho rau làm hai lần sáng và chiều thay vì một lần.
Dế yếu, ít ăn bất thường. Nếu đàn bỗng bỏ ăn, nhớ lại xem vừa đổi nguồn rau, nguồn cám hay có ai phun thuốc gần đó không. Thức ăn mới là nghi phạm đầu tiên.
Đặt thức ăn trong thùng cho sạch, đỡ phí
Thức ăn rải lung tung dưới đáy là nguồn mùi và mốc. Cách đặt gọn:
- Dùng khay nông riêng cho cám, đặt ở một góc khô, xa chỗ nước. Khay có thành thấp để dế leo vào được.
- Đặt rau, lát củ lên trên vỉ trứng hoặc trong một khay khác, không rải thẳng xuống đáy thùng.
- Rửa rau, để ráo nước hẳn mới cho vào. Rau ướt sũng làm ẩm vỉ giấy và đáy thùng.
- Cho lượng vừa đủ để dế ăn gần hết trước lần cho ăn sau. Còn thừa nhiều là cho quá tay.
- Mỗi lần cho ăn mới, dọn rau héo và cám vón ẩm của lần trước ra trước.
- Cất bao cám nơi khô, kín, kê cao khỏi nền; cám có mùi mốc, vón cục thì bỏ, không tiếc.
Đặt thức ăn ở chỗ cố định còn giúp bạn quan sát: mỗi sáng nhìn khay cám vơi bao nhiêu, rau còn lại bao nhiêu là biết đàn ăn mạnh hay yếu đi. Lượng ăn giảm đột ngột thường là dấu hiệu sớm nhất của chuyện không ổn trong thùng, xuất hiện trước khi dế bắt đầu chết.
Rau sạch: thứ quyết định sống còn của cả thùng
Dế là côn trùng, và thuốc bảo vệ thực vật được làm ra để diệt côn trùng. Một nắm rau vừa phun thuốc, cỏ cắt ven bờ ruộng mới xịt thuốc diệt cỏ, lá cây ở vườn hàng xóm bị gió tạt thuốc sang, đều có thể làm chết hàng loạt dế chỉ sau một đêm. Không có cách nào cứu một thùng dế đã ăn rau dính thuốc nặng.
Cách chắc chắn nhất là tự trồng một khoảnh rau riêng cho dế, như rau muống, rau lang, bí, không phun thuốc. Nguồn từ vườn nhà mình thì biết rõ lịch sử. Nếu phải lấy rau từ nơi khác, hỏi rõ nguồn, rửa kỹ, và nên thử trên một thùng nhỏ trước khi cho cả đàn ăn.
Rau sạch còn là chuyện của người ăn dế. Dế ăn gì thì trong ruột có thứ đó; dế ăn rau dính thuốc mà không chết vẫn có thể mang dư lượng. Với những hộ bán dế làm thực phẩm, nguồn rau sạch không chỉ để giữ đàn mà còn là trách nhiệm với người mua.
Nước rửa rau cũng cần sạch. Rau rửa bằng nước ao, nước mương gần ruộng có thể mang theo dư lượng thuốc hoặc mầm bệnh từ nguồn nước đó. Dùng nước giếng, nước máy như nước sinh hoạt của gia đình, và không ngâm rau bằng các loại dung dịch tẩy rửa, vì phần còn đọng lại trên lá cũng đi vào thùng dế.
Giữ thức ăn không mốc trong mùa mưa và mùa nồm
Mùa mưa ở phía Nam và những đợt nồm ẩm ở phía Bắc là lúc thức ăn của dế hỏng nhanh nhất. Cám để trong khay một đêm đã hút ẩm, vón lại; rau ướt không khô được; vỉ giấy dưới khay rau ngấm nước. Thùng nuôi khi đó có mùi chua, dế ăn ít, và nấm mốc lan sang giá thể.
Những ngày này nên cho cám ít một, làm hai lần trong ngày thay vì đổ đầy khay. Rau rửa xong phải hong cho thật ráo, có thể trải trên rổ thưa dưới quạt một lúc. Giảm rau mọng nước, tăng phần lá già ít nước hơn. Mở bớt nắp hoặc tăng phần lưới để hơi ẩm thoát ra, nhưng không để mưa tạt vào.
Bao cám trong kho cũng cần để ý. Cám để sát nền, sát tường dễ hút ẩm, sinh mốc, có khi lên mạt. Nên kê cao, buộc kín miệng bao, mua lượng vừa dùng trong một thời gian ngắn thay vì trữ nhiều. Cám mốc có thể chứa độc tố nấm, không chỉ hại dế mà còn ảnh hưởng tới người ăn dế về sau.
Tận dụng vườn nhà làm nguồn thức ăn quanh năm
Hộ có vườn có thể chủ động phần lớn thức ăn xanh cho dế mà không phải mua. Một vài cách các hộ hay làm:
- Một luống rau lang hoặc rau muống riêng. Hai loại này mọc nhanh, cắt xong lại ra đọt, dế rất ưa. Tưới bằng nước sạch, không phun thuốc.
- Vài gốc bí đỏ, bí xanh. Lá bí non và ruột, vỏ bí khi nấu ăn đều dùng được cho dế.
- Rau thừa khi nhặt rau cho bữa cơm. Lá già, cuống còn tươi của rau nhà trồng là nguồn thức ăn hằng ngày, miễn là chưa dập úng và chưa dính dầu mỡ.
- Cỏ non ở góc vườn. Chỉ cắt cỏ trong vườn nhà, nơi chắc chắn không dùng thuốc diệt cỏ. Tránh hẳn cỏ ven đường, bờ ruộng người khác.
- Bắp trồng xen. Lá và thân bắp non là thức ăn xanh tốt; hạt bắp xay có thể trộn vào phần cám.
Có nguồn rau riêng cũng giúp bạn không bị động khi chợ khan rau hoặc giá rau lên. Quan trọng hơn, bạn biết chắc rau đó chưa từng gặp thuốc bảo vệ thực vật.
Câu hỏi thường gặp
Dế có ăn được cơm, bánh mì thừa không?
Dế ăn được tinh bột nhưng cơm, bánh mì ẩm rất nhanh mốc trong thùng ấm, và đồ thừa thường có dầu mỡ, muối. Tốt hơn là dùng cám khô đặt trong khay riêng. Nếu muốn tận dụng, chỉ cho lượng rất nhỏ, đồ không gia vị, và dọn ngay trong ngày.
Có nên cho dế ăn thức ăn viên của cá, của gà không?
Cám gà con dạng bột được nhiều hộ dùng. Thức ăn viên to cần nghiền nhỏ để dế ăn được. Dù dùng loại nào, chọn sản phẩm có nhãn rõ ràng, còn hạn, không mốc, và đọc kỹ nhãn; loại ghi có trộn sẵn thuốc phòng bệnh cho gà thì hỏi người bán trước khi dùng cho dế làm thực phẩm.
Vì sao dế cụt chân, cụt râu nhiều?
Thường do dế cắn nhau, gặp khi thùng chật, thiếu chỗ trú, hoặc thiếu đạm. Dế đang lột xác mềm yếu nên hay bị cắn. Tăng thêm vỉ giá thể, bổ sung cám đều, và kiểm tra lại mật độ trong thùng.
Rau có cần thái nhỏ không?
Với dế lớn, để rau nguyên lá hoặc cắt khúc vừa là được, dế tự gặm. Với dế con mới mua về, nên thái nhỏ hoặc chọn lá non mềm. Củ quả cứng như bí, cà rốt nên thái lát mỏng để dế cắn được và ít thừa.
Mút cấp nước bao lâu thì thay?
Không có hạn cố định. Hằng ngày nên vắt, xả nước sạch và đổ nước mới. Khi mút có mùi chua, nhớt hoặc đổi màu, giặt kỹ và phơi khô, hoặc thay miếng mới. Có hai bộ mút để luân phiên thì tiện hơn.
Lá khoai mì cho dế ăn được không?
Lá và củ khoai mì sống có chứa chất có thể gây độc cho vật nuôi tuỳ giống và cách xử lý. Với dế nuôi trong thùng, đang có nhiều loại rau an toàn hơn thì không cần dùng lá khoai mì; nếu muốn dùng, nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương trước.