Thùng dế và luống trùn quế là bữa ăn sẵn cho kiến, chuột, thằn lằn, thạch sùng, cóc, rết, chim và cả gà vịt trong nhà. Cách chống hiệu quả và an toàn là chặn đường vào bằng vật lý: khay nước dưới chân kệ, rãnh nước quanh luống, lưới lót đáy, nắp lưới mắt nhỏ, kho kín và giữ sạch thức ăn rơi vãi. Thuốc diệt côn trùng, thuốc diệt chuột thì không nên dùng quanh khu nuôi, vì dế và trùn nhạy cảm hơn bất cứ con nào bạn định diệt.
Phần lớn người mới chỉ phát hiện mình bị ăn hao khi luống đã thưa hẳn hoặc thùng chỉ còn lác đác vài con. Bài này giúp bạn nhận ra từng kẻ hại qua dấu vết chúng để lại, rồi đi qua cách chặn cho từng loại, cuối cùng là một lịch kiểm tra ngắn hằng tuần.
Ai đang ăn dế và trùn của bạn: nhận diện qua dấu vết
Hiếm khi bạn bắt quả tang, nên phải đọc dấu vết. Bảng dưới gom những kẻ hại hay gặp ở nông hộ:
| Kẻ hại | Hại ra sao | Dấu vết | Hay xuất hiện |
|---|---|---|---|
| Kiến | Tấn công dế con, dế đang lột xác, trùn yếu trên mặt luống | Đường kiến chạy thành hàng tới thùng, xác dế bị rỉa còn vỏ | Cả ngày, nhiều khi thức ăn ngọt rơi vãi |
| Chuột | Ăn dế, ăn trùn, gặm thùng xốp, ăn cám | Lỗ gặm ở thùng xốp, phân chuột, bới nền thành hố | Ban đêm |
| Thằn lằn, thạch sùng | Bắt dế qua nắp hở, lẻn vào thùng | Thấy chúng quanh kệ, dế giảm dần không thấy xác | Chiều tối và ban đêm |
| Cóc, ếch nhái | Ăn trùn trên mặt luống, ăn dế thoát ra ngoài | Cóc ngồi sát mép luống, có khi chui vào nằm trong luống | Đêm ẩm, sau mưa |
| Rết | Ăn trùn, ăn dế, chui vào giá thể | Thấy khi bới luống hoặc nhấc vỉ trứng | Chỗ ẩm, tối |
| Gà, vịt, chim | Bới, mổ mặt luống | Mặt luống bị cào tung, lớp che bị lật | Ban ngày |
Một luống bị nhiều kẻ hại cùng lúc là chuyện thường. Đừng dừng lại ở kẻ đầu tiên bạn thấy; chặn xong một đường, theo dõi tiếp vài ngày xem đàn có còn hao không.
Vì sao không nên rải thuốc quanh khu nuôi
Phản xạ đầu tiên khi thấy kiến là xịt thuốc hoặc rắc bột diệt kiến. Với thùng dế, đây là cách nhanh nhất để mất đàn: dế là côn trùng, và thuốc diệt kiến, diệt gián được làm ra để diệt côn trùng. Bột bay theo gió, bám vào chân người chăm rồi rơi vào thùng, hoặc ngấm theo nước xuống luống trùn. Trùn quế thở qua da nên cũng rất nhạy với hoá chất.
Thuốc diệt chuột lại có rủi ro khác. Chuột ăn bả rồi chạy đi chết ở đâu đó, có khi chết ngay trong kho, trong luống. Gà, chó, mèo ăn phải bả hoặc ăn chuột chết đều có thể bị ngộ độc. Trẻ nhỏ trong nhà cũng là đối tượng phải nghĩ tới. Đó là lý do khu nuôi dế, trùn nên dùng bẫy cơ học và chặn đường vào thay cho bả độc.
Ngoài ra, nếu bạn bán dế làm thực phẩm hay dùng trùn cho gà ăn, bất cứ hoá chất nào lọt vào khu nuôi đều có thể đi theo sản phẩm tới bàn ăn của người khác. Giữ khu nuôi sạch hoá chất vừa là để giữ đàn, vừa là trách nhiệm với người mua.
Chặn kiến cho thùng dế và luống trùn
Kiến khó chặn nhất vì nhỏ và đông. Những cách các hộ hay dùng, kết hợp vài cách thì hiệu quả hơn:
- Khay nước dưới chân kệ. Mỗi chân kệ đặt trong một chén hoặc khay nước. Kiến không bơi qua được. Thay nước vài ngày một lần để không thành chỗ muỗi đẻ, và nhớ quét lá, rác rơi vào làm cầu.
- Rãnh nước quanh luống. Với luống xây hoặc luống trên nền đất, một rãnh nước nhỏ hoặc máng nước bao quanh chân luống chặn kiến bò từ ngoài vào.
- Không để gì chạm vào thùng, vào luống. Cành cây, dây điện, bức tường, cán chổi dựng tựa vào kệ đều là cầu cho kiến.
- Dọn thức ăn ngọt rơi vãi. Vỏ trái cây chín, bã mía, cám rơi quanh khu nuôi kéo kiến tới. Quét dọn thường xuyên.
- Xử lý tổ kiến ở xa khu nuôi. Lần theo đường kiến tìm tổ. Tổ nằm xa thùng, xa luống thì xử lý tại chỗ, như đổ nước sôi vào tổ, cẩn thận bỏng tay chân.
- Vòng tro bếp khô bên ngoài. Một số hộ rắc vòng tro bếp nguội và khô quanh khu nuôi, cách xa mép luống. Tro ướt thì mất tác dụng, và không để tro rơi vào trong luống trùn.
Chặn chuột: làm kín trước, bẫy sau
Chuột thông minh, dai dẳng và ăn rất nhiều trong một đêm. Thứ tự làm có hiệu quả nhất là bít đường vào trước, rồi mới bẫy những con đã quen chỗ:
- Kiểm tra kho, chái nuôi dế: bít lỗ ở chân tường, khe cửa, chỗ ống nước xuyên tường bằng vữa hoặc lưới thép.
- Với luống trùn trên nền đất, lót lưới thép mắt nhỏ dưới đáy trước khi làm nền, để chuột không đào từ dưới lên.
- Thay nắp lưới cước bằng lưới thép ở những thùng bị chuột cắn thủng. Thùng xốp bị gặm thì chuyển sang thùng nhựa.
- Cất bao cám trong thùng có nắp kín. Cám rơi vãi trên nền là lời mời chuột tới mỗi đêm.
- Đặt bẫy cơ học như lồng bẫy, kẹp bẫy ở đường chuột hay đi, ngoài thùng và ngoài luống, chỗ gà và trẻ nhỏ không với tới.
- Kiểm tra bẫy mỗi sáng, xử lý chuột bắt được ngay, rửa tay kỹ sau khi làm.
Nuôi mèo cũng giúp giảm chuột quanh nhà, nhưng mèo có thể bới luống và chơi với dế thoát ra ngoài. Khu nuôi vẫn nên kín, mèo chỉ là lớp bảo vệ bên ngoài.
Thằn lằn, thạch sùng, cóc và rết
Thằn lằn và thạch sùng tìm tới nơi có côn trùng. Kho nuôi dế có ánh đèn ban đêm thu hút côn trùng bay, thạch sùng kéo tới, rồi phát hiện ra thùng dế. Nắp lưới kín khắp mép, không có khe hở ở góc, là cách chặn chính. Thùng bị thạch sùng vào thường có số dế giảm đều mà không thấy xác.
Thằn lằn có thể vào lúc mở nắp. Khi chăm dế, mở nắp từng thùng, làm xong đóng ngay, không mở cả dãy cùng lúc rồi đi làm việc khác.
Cóc là khách quen của luống trùn. Cóc ngồi chờ ở mép luống vào ban đêm, có khi chui hẳn vào nằm trong nền ẩm. Thành luống cao hơn một chút, lưới che mặt luống ban đêm, và rãnh nước không có chỗ cho cóc ngồi đều giúp giảm. Cóc có ích cho vườn nên chỉ cần bắt ra thả xa, không cần diệt.
Rết ưa chỗ ẩm, tối. Bạn hay gặp rết khi bới luống hoặc nhấc vỉ trứng. Rết cắn đau, nên đeo găng khi làm. Thấy rết thì gắp ra bằng kẹp, kiểm tra quanh khu nuôi có đống gạch, đống gỗ ẩm nào là chỗ ở của chúng để dọn.
Giữ khu nuôi gọn là chống được nhiều loại cùng lúc. Đống gạch vụn, ván cũ, bao bì để quanh kho là chỗ trú của chuột, rết, thằn lằn. Dọn gọn những thứ đó đi giúp giảm cùng lúc nhiều kẻ hại.
Gà vịt nhà, chim và những kẻ hại ban ngày
Nhà có gà thả vườn mà luống trùn để hở thì sớm muộn gà cũng phát hiện. Một đàn gà bới vào luống chỉ trong một buổi đã cào tung lớp che, lớp thức ăn, mổ đi rất nhiều trùn và làm khô mặt luống. Vịt thì thích luống ẩm, có khi lội vào giẫm nát. Cách đơn giản là rào khu luống bằng lưới, hoặc làm khung lưới đậy lên mặt luống, và nhốt gà ở một khu tách biệt.
Chim như sáo, chích choè, chim sẻ cũng xuống mổ trùn khi mặt luống bị lật hở, nhất là sáng sớm. Lớp che bằng bao tải, rơm, lá chuối vừa giữ ẩm vừa che trùn khỏi mắt chim. Thùng dế đã có nắp lưới thì gần như không bị chim hại.
Một điểm hay quên: khi thu trùn hoặc cho gà ăn trùn ngay cạnh luống, gà quen dần và coi khu luống là chỗ có ăn. Nên cho gà ăn ở khu riêng, cách xa luống, để gà không gắn khu luống với bữa ăn.
Kẻ hại nhỏ trong thùng dế: mạt, ruồi giấm, giòi
Không phải kẻ hại nào cũng to như chuột. Trong thùng dế ẩm, thức ăn thừa nhiều, đôi khi xuất hiện mạt, những chấm li ti bò trên vỉ trứng, trên mép khay cám. Mạt thường đi cùng thức ăn ẩm mốc và giá thể cũ. Cách xử lý là làm khô thùng: thay vỉ mới, dọn cám vón, giảm rau ướt, tăng thông gió. Sau khi thu đợt dế, rửa thùng và phơi nắng kỹ trước khi dùng lại.
Ruồi giấm bay quanh thùng là có trái cây, rau củ đang lên men. Giòi xuất hiện là có thức ăn thối hoặc xác dế để lâu. Cả hai đều là dấu hiệu thùng bẩn hơn mức nên có, và chỉ cần dọn đúng nguồn là hết, không cần thuốc.
Với luống trùn, một ít côn trùng nhỏ sống chung trong nền là chuyện bình thường của một hệ phân huỷ. Chỉ khi chúng xuất hiện dày đặc, kèm mùi chua thối, mới là dấu hiệu luống đang cho ăn quá tay hoặc quá ướt.
Lịch kiểm tra hằng tuần cho khu nuôi
Một vòng kiểm tra ngắn mỗi tuần giúp phát hiện đường vào của kẻ hại trước khi chúng gây hao hụt lớn:
- Đi quanh kho và khu luống, tìm đường kiến mới, lỗ chuột mới, dấu bới.
- Kiểm tra khay nước dưới chân kệ còn nước không, có lá, rác làm cầu không.
- Xem nắp lưới từng thùng có rách, có khe hở ở góc không; lưới che mặt luống có bị lật không.
- Nhìn rãnh nước quanh luống có bị bùn lấp không.
- Kiểm tra bẫy chuột, dọn bao bì, gạch, gỗ vụn mới dồn quanh khu nuôi.
- Ghi vào sổ những gì thấy được để biết kẻ hại nào hay trở lại vào mùa nào.
Vòng kiểm tra này chỉ mất một khoảng ngắn nhưng nên làm vào cùng một ngày trong tuần để thành thói quen. Đầu mùa mưa và đầu mùa khô nên kiểm kỹ hơn: mùa mưa kiến dọn tổ lên chỗ cao, có khi chính là kệ thùng dế; mùa khô chuột tìm tới kho vì ngoài đồng thiếu ăn. Khi thấy hao hụt mà vòng kiểm tra không tìm ra nguyên nhân, thử đặt một thùng dế hoặc một khay trùn nhỏ làm mồi theo dõi qua đêm, sáng ra xem dấu vết quanh đó.
Câu hỏi thường gặp
Có loại thuốc diệt kiến nào an toàn cho dế không?
Không nên tìm loại thuốc an toàn để rải gần thùng dế, vì dế và kiến đều là côn trùng. Chặn đường vào bằng khay nước, dọn thức ăn ngọt và xử lý tổ ở xa khu nuôi là cách giữ đàn chắc chắn hơn.
Nuôi mèo có đủ để chống chuột cho khu nuôi dế không?
Mèo giúp giảm chuột quanh nhà nhưng không đủ một mình. Chuột vẫn vào được ban đêm khi mèo không có mặt, và mèo đôi khi bới luống hoặc phá thùng. Bít đường vào và dùng thùng chắc chắn vẫn là chính.
Cóc trong luống trùn có độc cho trùn không?
Cóc không làm độc luống, nhưng ăn trùn khá nhiều. Bạn bắt cóc ra thả xa khu nuôi là đủ, vì cóc có ích cho vườn. Khi bắt cóc nên đeo găng và rửa tay sau đó, vì da cóc tiết chất có thể gây kích ứng.
Thấy kiến trong luống trùn thì có cần dời luống không?
Chưa cần. Kiến tới luống trùn thường do mặt luống khô hoặc có thức ăn ngọt. Tưới giữ ẩm đủ, dọn thức ăn ngọt và làm rãnh nước quanh luống thường đẩy được kiến đi. Chỉ dời khi tổ kiến nằm ngay dưới luống.
Thùng dế bị mạt có phải bỏ cả đàn không?
Thường không cần. Mạt đi cùng ẩm và thức ăn mốc, nên làm khô thùng, thay vỉ, dọn cám vón và tăng thông gió là giảm được. Sau đợt nuôi thì vệ sinh thùng kỹ và để nghỉ trước khi thả đàn mới.