Chướng hơi dạ cỏ là khi khí sinh ra trong dạ cỏ của bò, dê không thoát ra được, làm hông trái căng phồng, con vật khó thở, đứng nằm không yên và có thể chết trong vài giờ nếu không xử lý. Khi thấy dấu hiệu này: ngừng cho ăn, gọi thú y ngay, giữ con vật đứng ở tư thế đầu cao hơn đuôi và không để nó nằm nghiêng; không tự chọc hông, không đổ các thứ vào miệng khi con vật đang khó thở.
Chướng hơi phần lớn bắt nguồn từ cách cho ăn: cỏ non ướt sương, cây họ đậu non ăn nhiều, thức ăn tinh tăng đột ngột, dê bò ăn vụng cám. Hiểu nguyên nhân thì phòng được gần hết. Bài này giúp nhận biết sớm, biết việc cần làm trong lúc chờ thú y và cách cho ăn để tránh tái diễn. Bài không thay cho việc khám và xử lý của thú y.
Chướng hơi dạ cỏ là gì
Dạ cỏ là túi lớn nhất trong dạ dày bốn túi của bò, dê, nơi vi sinh vật lên men thức ăn. Quá trình lên men luôn sinh ra khí, và bình thường con vật tống khí ra ngoài bằng cách ợ hơi liên tục mà người nuôi ít để ý. Chướng hơi xảy ra khi khí sinh ra nhanh hơn khả năng ợ, hoặc khi đường ợ bị cản trở.
Người ta thường chia làm hai dạng. Dạng thứ nhất là khí tự do: khí tụ thành túi phía trên dạ cỏ nhưng không ra được, vì thực quản bị tắc (mắc củ, quả, túi nilon), con vật nằm nghiêng lâu, hoặc dạ cỏ ngừng co bóp. Dạng thứ hai là chướng hơi dạng bọt: khí bị giữ lại trong vô số bọt nhỏ bền vững trộn lẫn với thức ăn, con vật không ợ ra được dù đường thực quản thông. Dạng bọt thường gặp sau khi ăn nhiều cây họ đậu non, cỏ non mọng nước hoặc nhiều thức ăn tinh xay mịn.
Phân biệt hai dạng là việc của thú y, vì cách xử lý khác nhau. Điều người nuôi cần nhớ: dạ cỏ căng lên chèn ép phổi và tim, nên con vật có thể chết vì ngạt rất nhanh. Đây là bệnh cấp cứu, không phải chuyện để theo dõi qua đêm.
Những nguyên nhân hay gặp ở nông hộ
Hỏi lại xem con vật đã ăn gì trong mấy giờ trước là cách nhanh nhất để thú y đoán dạng chướng hơi. Những tình huống hay gặp:
- Ăn nhiều cỏ non, cỏ ướt sương, nhất là khi vừa thả ra bãi sau mấy ngày nhốt đói.
- Ăn nhiều cây họ đậu non như lá đậu, cỏ họ đậu, keo dậu non trong một lần.
- Tăng thức ăn tinh đột ngột: cám, bột ngô, sắn xay mịn cho ăn một lần nhiều, hoặc đổi khẩu phần quá nhanh khi vỗ béo.
- Ăn vụng: bò dê sổng dây vào kho cám, bao ngô, ruộng đậu, vườn rau.
- Ăn thức ăn ôi, mốc, lên men: bã bia, bã đậu để lâu, cỏ ủ hỏng.
- Mắc dị vật ở thực quản: củ khoai, củ sắn, quả xoài non, bắp ngô, túi nilon.
- Nằm nghiêng lâu do ốm, bị buộc dây quá ngắn trên nền dốc, hoặc sau khi bị vật ngã để làm thủ thuật.
Nhiều trường hợp là sự cộng dồn: con vật đói, được thả ra đúng lúc sáng sớm sương đẫm, gặp ruộng đậu non. Biết những tình huống này là đủ để phòng phần lớn ca chướng hơi.
Dấu hiệu nhận biết theo mức độ
Nhìn từ phía sau con vật, hông bên trái (phía dạ cỏ) là chỗ thay đổi rõ nhất. So sánh với hông bên phải sẽ thấy:
| Mức độ | Dấu hiệu hay gặp | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Nhẹ | Hông trái hơi căng, gõ vào nghe bùm bụp; con vật ăn ít, ngừng nhai lại, đứng lên nằm xuống | Cần gọi thú y và theo dõi sát, không cho ăn thêm |
| Vừa | Hông trái căng rõ, nhô cao hơn sống lưng; khó chịu, đá vào bụng, quẫy đuôi, thở nhanh, chảy dãi | Gọi thú y ngay, làm các việc sơ cứu trong lúc chờ |
| Nặng | Bụng trái căng cứng như trống; thở há miệng, lè lưỡi, cổ duỗi; đi loạng choạng, run | Nguy kịch, có thể chết trong thời gian ngắn |
| Nguy kịch | Ngã quỵ, nằm không dậy được, niêm mạc tím tái | Gần như chỉ thú y can thiệp tại chỗ mới cứu được |
Dê nhỏ hơn bò nên diễn biến thường nhanh hơn: từ lúc thấy bụng phồng đến lúc nguy kịch có khi rất ngắn. Với cả bò và dê, đừng đợi đến mức nặng mới gọi; gọi ngay từ khi thấy hông trái căng bất thường kèm bỏ ăn, ngừng nhai lại.
Việc làm ngay trong lúc chờ thú y
Những việc dưới đây giúp con vật dễ ợ hơi hơn và giảm nguy cơ ngạt trong lúc chờ người có chuyên môn tới. Chúng không thay thế việc xử lý của thú y:
- Gọi thú y xã hoặc người làm thú y gần nhất ngay, nói rõ con vật đã ăn gì và dấu hiệu đang thấy.
- Ngừng cho ăn, cất hết thức ăn trong máng; vẫn để nước sạch nhưng không ép uống.
- Giữ con vật đứng, dắt lên chỗ đất cao sao cho chân trước cao hơn chân sau; tư thế này giúp khí dồn về phía trước, dễ ợ ra.
- Không để con vật nằm nghiêng; nếu nó cố nằm, giữ cho nằm sấp, ngực chạm đất.
- Nếu con vật còn đi được, dắt đi chậm trên đường bằng; vận động nhẹ có thể giúp dạ cỏ co bóp lại.
- Xoa bóp nhẹ, đều tay vùng hông trái theo vòng tròn.
- Theo một số hướng dẫn khuyến nông, buộc một đoạn gỗ tròn, sạch ngang miệng như hàm thiếc để con vật nhai, chảy nước bọt và dễ ợ hơn; làm nhẹ nhàng, không làm con vật hoảng.
Trong lúc làm, quan sát nhịp thở. Nếu con vật thở há miệng, tím tái, sắp ngã, hãy báo cho thú y đang trên đường tới biết tình trạng để họ chuẩn bị dụng cụ cấp cứu.
Vì sao không tự chọc hông, không đổ thuốc vào miệng
Chọc hông cần đúng vị trí và dụng cụ. Chọc dạ cỏ để xả khí là thủ thuật thú y dùng khi cấp cứu, với dụng cụ vô trùng, đúng điểm và đúng dạng chướng hơi. Tự chọc bằng dao, que nhọn dễ đâm sai chỗ, gây viêm phúc mạc và con vật chết sau đó vài ngày dù qua được cơn chướng.
Chướng hơi dạng bọt không xả được bằng chọc. Khí bị giữ trong bọt, chọc vào chỉ ra bọt chứ không xả được; cần thuốc phá bọt do thú y chọn.
Đổ vào miệng khi con vật khó thở dễ sặc. Con vật đang thở dốc, đầu ngóc, dễ hít phải chất lỏng vào phổi, gây viêm phổi hít, nguy hiểm thêm.
Thuốc mách miệng không rõ liều. Các loại "thuốc dân gian", thuốc người, rượu, dầu đổ cho bò theo lời mách không rõ lượng, có thể gây ngộ độc hoặc che mất dấu hiệu khiến thú y khó xử lý.
Dị vật ở thực quản cần người có kinh nghiệm. Tự thò tay hay que vào họng để móc củ, quả mắc có thể làm rách thực quản. Báo thú y để được xử lý an toàn.
Phòng chướng hơi qua cách cho ăn
Không thả đói ra bãi cỏ non. Cho ăn một ít rơm, cỏ khô trước khi thả, để con vật không ăn ngấu nghiến cỏ non ướt.
Đợi sương ráo mới thả hoặc mới cắt cỏ. Cỏ cắt về buổi sáng nên rải ra cho ráo trước khi cho ăn.
Cây họ đậu cho ăn từ ít đến nhiều. Trộn lá họ đậu với cỏ hoà thảo, rơm; không cho ăn riêng một lượng lớn cây họ đậu non.
Đổi khẩu phần từ từ. Mọi thay đổi về thức ăn tinh, cỏ ủ, phụ phẩm nên kéo dài vài ngày đến cả tuần, nhất là khi bắt đầu vỗ béo.
Chia nhỏ thức ăn tinh. Chia làm vài bữa, cho sau khi đã ăn một ít thức ăn thô.
Giữ kho thức ăn và vườn rau kín. Rào kho cám, buộc dây chắc, kiểm tra chuồng buổi tối để không có con nào sổng ra ăn vụng.
Băm củ quả trước khi cho ăn. Củ sắn, khoai, quả xoài, bắp ngô cắt nhỏ để không mắc ở thực quản; không để túi nilon, dây nhựa trong bãi chăn.
Sau khi qua cơn: theo dõi và cho ăn lại
Con vật qua được cơn chướng hơi chưa phải là xong chuyện. Dạ cỏ vừa bị rối loạn cần thời gian để hệ vi sinh ổn định lại, và có trường hợp tái phát trong vài ngày. Trình tự chăm sau đó:
- Làm đúng hướng dẫn thú y về thuốc, theo dõi và thời gian tái khám nếu có.
- Trong ngày đầu, chỉ cho uống nước sạch và một ít rơm hoặc cỏ khô; quan sát con vật có ợ hơi, nhai lại trở lại không.
- Những ngày sau, tăng dần thức ăn thô; chưa cho ăn cỏ non ướt, cây họ đậu, thức ăn tinh cho tới khi con vật ăn uống và đi phân bình thường.
- Mỗi buổi nhìn hông trái hai, ba lần; thấy căng lên trở lại thì báo thú y ngay.
- Tìm ra nguyên nhân: con vật đã ăn gì, vì sao ăn được thứ đó; sửa chuồng, buộc dây, rào kho, đổi giờ thả bãi.
- Ghi lại ca bệnh vào sổ: ngày, nguyên nhân nghi ngờ, cách xử lý, để lần sau cả nhà biết tránh.
Một con bò, con dê từng bị chướng hơi nhiều lần dù cách cho ăn đã đúng có thể có vấn đề khác ở dạ cỏ hoặc thực quản; nên nhờ thú y kiểm tra kỹ hơn.
Bò và dê khác nhau thế nào khi chướng hơi
Cơ chế chướng hơi ở bò và dê giống nhau vì cả hai đều là loài nhai lại. Khác biệt nằm ở tốc độ và hoàn cảnh hay gặp. Dê nhỏ, dạ cỏ nhỏ nên một lượng thức ăn sai lầm vừa phải đã đủ gây chướng nặng, và diễn biến nhanh hơn bò. Dê lại tò mò, leo trèo giỏi, hay chui vào kho cám, ăn vụng vỏ rau, lá đậu non của hàng xóm, nên nhiều ca chướng hơi ở dê bắt đầu từ chuyện chuồng không chắc.
Bò thì hay chướng khi đổi bãi chăn, khi được thả vào ruộng đậu, ruộng lạc vừa thu hoạch còn sót lá non, hoặc trong đợt vỗ béo tăng thức ăn tinh quá nhanh. Bò lớn chịu được lâu hơn dê nhưng khi đã nặng thì việc giữ con vật đứng, không ngã, cũng khó hơn nhiều.
Với cả hai, một thói quen đơn giản giúp phát hiện sớm: chiều nào cũng nhìn từ phía sau từng con, so hai bên hông. Hông trái căng khác thường lúc chiều tối mà không xử lý, sáng hôm sau người nuôi có thể chỉ còn thấy con vật nằm chết. Phát hiện sớm vài giờ quyết định sống chết trong bệnh này.
Câu hỏi thường gặp
Bò bị chướng hơi có tự khỏi không?
Trường hợp rất nhẹ có thể tự giảm khi con vật ợ được hơi, nhưng không thể biết trước ca nào sẽ nặng lên. Thấy hông trái căng bất thường kèm bỏ ăn, ngừng nhai lại thì nên gọi thú y ngay thay vì chờ xem.
Vì sao chỉ hông trái bị phồng?
Dạ cỏ nằm chủ yếu ở phía bên trái ổ bụng của bò, dê. Khi khí tích lại trong dạ cỏ, phần hõm hông bên trái căng lên đầu tiên và rõ nhất, nên đây là chỗ người nuôi cần nhìn khi nghi chướng hơi.
Có nên cho bò bị chướng hơi uống dầu ăn không?
Một số chất chống bọt được thú y dùng cho dạng chướng hơi bọt, nhưng chọn chất gì, lượng bao nhiêu là việc của thú y. Tự đổ vào miệng khi con vật đang thở dốc dễ gây sặc vào phổi. Hãy gọi thú y và làm các việc sơ cứu an toàn trong lúc chờ.
Dê bị chướng hơi thường do ăn gì?
Hay gặp là ăn nhiều lá đậu non, cỏ non ướt sương, ăn vụng cám, bột ngô, vỏ rau, hoặc đổi thức ăn đột ngột. Dê nhỏ nên một lượng không lớn đã có thể gây chướng nặng.
Làm sao biết bò đang nhai lại bình thường?
Bò khoẻ dành nhiều thời gian trong ngày để nhai lại, thường lúc nằm nghỉ, hàm nhai đều, thỉnh thoảng thấy viên thức ăn chạy lên cổ. Bò ngừng nhai lại, đứng ủ rũ là dấu hiệu tiêu hoá có vấn đề.
Sau khi khỏi chướng hơi, cho bò ăn lại thế nào?
Theo hướng dẫn của thú y; thường bắt đầu bằng rơm, cỏ khô, lượng ít, rồi tăng dần trong vài ngày. Tránh ngay cỏ non, cây họ đậu và thức ăn tinh cho tới khi con vật ăn uống, nhai lại bình thường.