Gà con mới mua về cần được giữ trong quây úm có nguồn sưởi khoảng ba đến bốn tuần đầu, tuỳ thời tiết và độ mọc lông, sau đó nới quây, giảm dần sưởi, tập ra sân từng chút rồi mới nhập chuồng lớn và thả vườn hẳn. Suốt quá trình, việc quan trọng nhất là nhìn hành vi của đàn để chỉnh ấm, giữ nước sạch, độn khô và tách ngay con yếu.
Chuyên mục này chỉ có một bài về giai đoạn úm, viết theo trình tự thời gian cho hộ nuôi vài chục con. Bạn sẽ thấy mỗi giai đoạn cần làm gì, khi nào chuyển sang giai đoạn sau, và những dấu hiệu cho biết đàn đang hao để xử lý sớm. Phần ấp trứng ra gà con thuộc chủ đề sinh sản, không bàn ở đây.
Trước khi gà về: quây úm sẵn sàng và đã ấm
Gà con một vài ngày tuổi chưa tự giữ được thân nhiệt. Trên đường từ nơi bán về nhà, gà đã mất sức vì lạnh, nóng hoặc xóc. Vì vậy quây úm phải dựng xong, sưởi trước khoảng vài giờ để nền và không khí đã ấm khi thả gà vào. Thả gà vào quây lạnh rồi mới cắm đèn là lỗi thường làm hao những con yếu ngay ngày đầu.
Quây úm cho vài chục con có thể làm bằng cót tre, tấm tôn, thùng các tông dày quây thành vòng tròn, đặt trong chuồng kín gió hoặc một góc nhà kho. Quây tròn tốt hơn quây vuông vì gà không dồn vào góc rồi đè nhau. Nền có lớp độn khô như trấu, phía trên có thể trải giấy hoặc bao tải sạch vài ngày đầu để gà con không mổ ăn trấu.
Nguồn sưởi phổ biến ở nông hộ là bóng đèn sưởi, đèn hồng ngoại, có nơi dùng bếp than đặt ngoài quây và dẫn hơi ấm vào. Bếp than, bếp củi đặt trong chuồng kín có nguy cơ khí độc và cháy, nên tránh. Dây điện phải treo cao, xa nước, có chỗ chắn để gà không đụng vào bóng. Máng ăn, máng uống loại nhỏ đặt xen kẽ quanh nguồn sưởi nhưng không ngay dưới bóng.
Chi tiết kỹ hơn về cách dựng quây và nhiệt độ cho từng tuần đã có nhiều tài liệu khuyến nông hướng dẫn; điều bài này muốn bạn nhớ là chuẩn bị xong mọi thứ, quây đã ấm, nước đã có sẵn trước khi mở hộp gà.
Lộ trình bốn đến sáu tuần đầu
Mốc tuần dưới đây là ví dụ giả định cho gà ta, gà lông màu nuôi thả vườn; mùa lạnh, vùng núi thường phải kéo dài thêm. Hành vi của đàn mới là thước đo, tờ lịch chỉ để nhắc việc:
| Giai đoạn | Gà ở đâu | Việc chính | Dấu hiệu sẵn sàng chuyển tiếp |
|---|---|---|---|
| Tuần đầu | Trong quây úm nhỏ, sưởi cả ngày đêm | Cho uống trước ăn sau, giữ ấm, nhìn đàn nhiều lần trong ngày | Gà tản đều quanh quây, ăn uống tốt, không chết rải rác |
| Tuần thứ hai đến thứ ba | Quây nới rộng dần | Giảm sưởi ban ngày, đổi máng lớn hơn, bỏ giấy lót | Lông cánh mọc rõ, gà ít chụm dưới đèn ban ngày |
| Tuần thứ ba đến thứ tư | Cả góc chuồng, bỏ quây | Chỉ sưởi ban đêm khi trời lạnh, tập dùng máng của gà lớn | Lông lưng mọc dần, gà ngủ đêm không chụm thành đống |
| Sau đó | Chuồng lớn và sân gần chuồng | Cai sưởi hẳn, cho ra sân vài giờ sáng nắng ấm, tăng dần | Gà về chuồng tự giác chiều tối, không con nào run lạnh |
Đừng vội thả vườn chỉ vì lịch đã hết bốn tuần. Một đợt gió mùa, một tuần mưa dầm có thể kéo lùi cả đàn. Ngược lại, mùa hè ở miền Nam, gà mọc lông nhanh, có khi phải bỏ sưởi ban ngày sớm hơn để gà không bị nóng.
Đọc đàn gà để chỉnh ấm thay vì đoán
Gà chụm thành đống dưới nguồn sưởi, kêu chiêm chiếp liên tục. Đàn đang lạnh. Hạ thấp bóng, thêm nguồn sưởi hoặc che chắn gió. Gà chụm lâu dễ đè nhau chết ở giữa đống, nhất là ban đêm.
Gà tản ra sát mép quây, há mỏ, xoè cánh. Đàn đang nóng. Nâng bóng lên, bớt nguồn sưởi, mở thêm thoáng. Nóng kéo dài làm gà uống nhiều, ăn ít, phân lỏng.
Gà dồn về một phía quây, tránh hẳn phía kia. Thường là có gió lùa hoặc ánh sáng chói từ phía bị tránh. Kiểm tra khe hở, che lại.
Gà tản đều, con ăn con ngủ, tiếng kêu nhỏ và đều. Mức ấm đang vừa. Đây là hình ảnh bạn muốn thấy mỗi lần nhìn vào quây.
Ban ngày ổn nhưng sáng sớm thấy đàn chụm. Nhiệt độ giảm mạnh về khuya. Giữ sưởi ban đêm lâu hơn ban ngày, nhất là khi trời chuyển mùa.
Một vài con đứng riêng, mặc kệ nhiệt độ. Nếu cả đàn ổn mà vài con vẫn đứng co ro, xù lông, không theo đàn tới máng ăn, đó không còn là chuyện ấm lạnh. Tách những con đó ra góc riêng có sưởi, theo dõi phân, cách thở, và ghi lại để báo thú y nếu số con như vậy tăng lên.
Nước, thức ăn và chuyện đổi thức ăn khi lớn
Ngày đầu, việc quan trọng nhất là gà con tìm được nước. Nhiều người nuôi nhúng nhẹ mỏ vài con vào máng để cả đàn bắt chước. Nước nên sạch, không lạnh buốt, máng nông để gà con không ngã vào ướt lông. Thay nước và rửa máng mỗi ngày; máng có phân, có trấu bẩn là nguồn bệnh đường ruột.
Thức ăn cho gà con phải mịn, giàu đạm hơn hẳn thức ăn của gà lớn. Với hộ nhỏ, cám hỗn hợp dành riêng cho gà con là lựa chọn đỡ rủi ro nhất trong mấy tuần đầu, vì tự phối cho gà con khó cân đối. Rải thức ăn ít một, nhiều lần trong ngày để luôn tươi; thức ăn bị phân dính, bị ướt thì bỏ.
Khi gà được khoảng ba bốn tuần, bắt đầu chuyển dần sang thức ăn của gà lớn, có thể kèm cám tự phối, rau xanh băm nhỏ. Đổi trong khoảng một tuần, trộn tăng dần phần mới. Đổi đột ngột thường làm gà bỏ ăn vài ngày hoặc đi phân lỏng. Rau xanh cho gà con phải rửa sạch, thái nhỏ, không lấy rau vừa phun thuốc ở ruộng bên.
Nếu bạn có ý định cho gà ăn giun, trùn quế, dế để thêm đạm, nên chờ gà lớn hơn và chỉ dùng nguồn nuôi sạch, không bắt giun ở chỗ đất ẩm bẩn gần chuồng cũ, vì giun đất có thể mang trứng ký sinh trùng. Bài về thức ăn tự phối trong chuyên mục nói kỹ hơn về các nguồn đạm.
Tập ra sân và nhập chuồng lớn: làm sao để gà không hoảng
Ngày đầu tiên ra sân là một cú sốc với gà con: ánh sáng mạnh, gió, tiếng động, chó mèo, chim trên cao. Gà hoảng thường chạy dồn vào một góc rào, đè nhau, hoặc chui vào bụi rậm không chịu ra. Vì vậy lần đầu chỉ nên mở một khoảng sân nhỏ sát chuồng, có quây lưới tạm, vào buổi sáng nắng nhẹ, khô ráo, ít gió.
Cho gà ra khi bụng đói một chút và rải ít thức ăn ngoài sân để gà có lý do bước ra. Sau một hai giờ, rải thức ăn trong chuồng để gà tự quay về. Lặp lại vài ngày, gà sẽ học được đường về chuồng, và đây là thói quen quý nhất của một đàn gà thả vườn: chiều tối tự về, bạn chỉ việc đếm và đóng cửa.
Khi chuyển từ góc úm sang chuồng lớn, mang theo máng ăn, máng uống quen thuộc trong vài ngày đầu, đặt gần chỗ gà ngủ. Gà lạ chỗ thường tìm không ra nước, và một đàn khát nửa ngày đầu ở chuồng mới có thể chậm lớn cả tuần. Nếu chuồng lớn có sào đậu cao, kê thêm vài sào thấp để gà nhỏ tập nhảy lên.
Nếu nhà đã có đàn gà lớn, không thả chung ngay. Cho hai đàn nhìn thấy nhau qua lưới vài ngày, sau đó mới nhập lúc chiều tối, thêm máng ăn máng uống ở nhiều chỗ để gà nhỏ không bị đuổi khỏi máng. Theo dõi kỹ vài ngày đầu, con nào bị mổ chảy máu thì tách ra ngay, vì máu đỏ làm cả đàn xúm lại mổ.
Phòng bệnh ở giai đoạn gà con: những gì nên hỏi và nên làm
Gà con dễ mắc bệnh hơn gà lớn, và một số bệnh nguy hiểm nhất của gà đều phòng bằng vắc-xin từ khi gà còn nhỏ. Bạn không cần thuộc lịch, nhưng cần làm đủ những việc sau:
- Hỏi nơi bán gà đã được làm những loại vắc-xin nào tại trại ấp, vào ngày nào, ghi lại vào sổ.
- Hỏi thú y xã hoặc cán bộ khuyến nông lịch phòng bệnh phù hợp với vùng của bạn và mùa nuôi; làm theo hướng dẫn của họ về loại vắc-xin, cách dùng.
- Không tự mua thuốc kháng sinh trộn vào nước "cho chắc" khi gà không có bệnh; dùng thuốc phải theo chỉ định của người có chuyên môn.
- Giữ quây úm kín với chim sẻ, chuột, mèo; không cho gà lớn của đàn cũ đi vào khu gà con.
- Người chăm gà con nên chăm gà con trước, gà lớn sau, rửa tay và đổi dép giữa hai khu.
- Gà con chết thì gom, ghi số, cho vào túi kín và xử lý theo hướng dẫn của xã, không vứt ra vườn cho chó mèo tha đi.
Hai bệnh gà con mà người nuôi lâu năm vẫn sợ là Newcastle và Gumboro; nhiều tài liệu thú y đã có bài riêng về từng bệnh. Ở đây bạn chỉ cần nhớ: phòng bằng vắc-xin theo hướng dẫn thú y quan trọng hơn mọi cách chữa sau khi đã mắc.
Dấu hiệu đàn gà con đang hao và khi nào gọi thú y
Trong tuần đầu, chết vài con yếu là chuyện có thể gặp, thường là những con vốn còi, hở rốn, què từ lúc nhận. Điều đáng lo là chết rải rác mỗi ngày không dứt, hoặc chết dồn nhiều con trong một hai ngày. Đó là lúc phải ngừng tự xử lý.
Những dấu hiệu nên chú ý gồm: gà ủ rũ, xù lông, nhắm mắt khi đàn đang ăn; phân trắng dính bết quanh hậu môn; phân lẫn máu hoặc phân sáp nâu; thở khò khè, vẩy mỏ; gà đi loạng choạng, nghẹo đầu; bụng chướng to. Mỗi dấu hiệu có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, từ lạnh, nóng, thức ăn hỏng tới bệnh truyền nhiễm, nên không thể đoán qua một dấu hiệu.
Gọi thú y xã hoặc người có chuyên môn khi: số gà chết tăng dần qua từng ngày; nhiều con cùng có một dấu hiệu bất thường; gà chết đột ngột không rõ lý do; trong xóm, trong xã có tin dịch gia cầm. Mang theo sổ ghi chép, cho biết gà mua ở đâu, ngày nào, đã làm vắc-xin gì, đã cho ăn uống những gì.
Trong lúc chờ, tách những con ốm sang một góc riêng có sưởi, giữ đàn khoẻ ấm và khô, không mua thuốc về thử. Thử thuốc lung tung vừa tốn kém vừa làm người chẩn đoán khó nhận ra bệnh thật, và với những bệnh phải báo như cúm gia cầm, việc chậm báo có thể làm dịch lan ra cả xóm.
Câu hỏi thường gặp
Gà con mới mua về có nên cho uống nước đường không?
Nhiều người nuôi cho gà con uống nước pha chút đường ở cữ đầu để gà lấy lại sức sau đường xa. Điều quan trọng hơn là nước sạch, không lạnh và gà tìm được máng ngay. Nếu nơi bán gà có hướng dẫn riêng về nước uống ngày đầu, nên làm theo hướng dẫn đó.
Úm gà con bao lâu thì thả ra vườn được?
Với gà ta, gà lông màu, thường sau khoảng ba đến bốn tuần úm và thêm một thời gian tập ra sân gần chuồng thì mới thả vườn hẳn. Mùa lạnh, vùng núi phải lâu hơn. Dấu hiệu sẵn sàng là lông lưng đã mọc, gà ngủ đêm không chụm và tự về chuồng chiều tối.
Ban ngày trời nóng có cần bật đèn sưởi cho gà con không?
Tuỳ tuổi gà và nhiệt độ thực tế. Gà một tuần tuổi thường vẫn cần nguồn ấm, nhưng mùa hè có khi chỉ cần bật nhỏ hoặc nâng bóng cao. Nhìn đàn: gà tản ra mép quây, há mỏ là đang nóng, cần giảm sưởi.
Có thể nuôi gà con chung với gà lớn không?
Không nên. Gà lớn mổ, giành ăn, giẫm gà con và có thể mang mầm bệnh mà bản thân không biểu hiện. Gà con nên ở khu riêng cho tới khi đủ lớn, đủ lông, rồi mới nhập dần, theo dõi vài ngày đầu để tách những con bị bắt nạt.
Gà con bị dính phân trắng ở hậu môn là bệnh gì?
Phân trắng dính bết hậu môn có thể do lạnh, do thức ăn, nước uống không hợp, hoặc do một số bệnh truyền nhiễm ở gà con. Không đoán được qua một dấu hiệu. Giữ ấm, giữ khô, tách con bị và hỏi thú y xã, nhất là khi nhiều con cùng bị.
Gà con có cần tắm nắng không?
Gà con trong quây úm không cần ra nắng những tuần đầu, quan trọng là đủ ấm và khô. Khi đã cai sưởi, cho gà ra sân lúc nắng sớm, ấm, ít gió là tốt cho gà. Tránh cho ra lúc nắng gắt trưa hoặc khi sân còn ướt sau mưa.