Thức ăn tự phối cho gà muốn đủ chất phải có bốn nhóm: nhóm năng lượng như ngô, tấm, cám gạo; nhóm đạm như đậu tương đã nấu chín hoặc rang, khô dầu, bột cá, giun, trùn; nhóm khoáng như bột vỏ sò, vỏ trứng nghiền; và nhóm vitamin từ rau xanh, bèo. Tỷ lệ giữa các nhóm thay đổi theo tuổi gà và mục đích nuôi: gà con cần nhiều đạm hơn, gà đẻ cần nhiều khoáng hơn, gà thịt thả vườn giai đoạn cuối cần nhiều năng lượng hơn.
Tự phối giúp tận dụng nông sản sẵn có, nhưng cũng là chỗ người nuôi hay sai nhất: chỉ cho gà ăn thóc, ngô rồi thắc mắc vì sao gà chậm lớn, đẻ ít; hoặc dùng ngô, cám để lâu bị mốc. Bài này giải thích nguyên lý để bạn tự điều chỉnh, kèm cách phối đơn giản cho hộ nhỏ.
Bốn nhóm chất trong khẩu phần của gà
Mỗi nhóm có vai trò riêng, thiếu nhóm nào thì gà có biểu hiện riêng của nhóm đó. Bảng dưới liệt kê nguồn sẵn có ở nông thôn:
| Nhóm | Vai trò | Nguồn sẵn có | Lưu ý khi dùng |
|---|---|---|---|
| Năng lượng | Cho gà sức hoạt động, tích mỡ, giữ ấm | Ngô, tấm, thóc, cám gạo, sắn khô | Sắn phải phơi khô, ủ kỹ để giảm độc tố tự nhiên; cám gạo mau ôi dầu |
| Đạm | Xây cơ, lông, trứng; quyết định tốc độ lớn | Đậu tương rang hoặc nấu chín, khô dầu đậu, khô dầu lạc, bột cá, giun, trùn quế, dế, ốc luộc | Đậu tương sống có chất cản tiêu hoá; bột cá có thể mặn; khô lạc dễ mốc |
| Khoáng | Xương chắc, vỏ trứng cứng | Bột vỏ sò, vỏ hến, vỏ trứng rang giòn nghiền, bột xương | Vỏ trứng phải rang hoặc luộc kỹ rồi nghiền nhỏ để gà không học ăn trứng |
| Vitamin, chất xơ | Tiêu hoá tốt, lông mượt, lòng đỏ đậm | Rau muống, rau lang, bèo tấm, cỏ non, lá keo dậu với lượng ít | Rau sạch, không lấy rau vừa phun thuốc; không cho quá nhiều làm gà no bụng mà thiếu năng lượng |
Ngoài bốn nhóm này, gà cần sạn: những hạt cát, sỏi nhỏ gà nuốt vào mề để nghiền thức ăn hạt. Gà thả vườn tự tìm được sạn trong đất; gà nhốt nền xi măng thì nên để sẵn một khay sạn sạch.
Vì sao chỉ cho ăn thóc, ngô thì gà chậm lớn và đẻ kém
Thóc và ngô là thức ăn giàu tinh bột, cho năng lượng tốt, gà rất thích. Nhưng hàm lượng đạm trong chúng thấp hơn nhiều so với nhu cầu của gà đang lớn hay gà đang đẻ. Khi khẩu phần thiếu đạm, gà vẫn ăn no, vẫn trông khoẻ, nhưng lớn chậm, lông xơ, chân dài mà ngực lép. Gà đẻ thì đẻ thưa, trứng nhỏ.
Một dấu hiệu hay gặp ở đàn thiếu đạm là gà mổ lông nhau, mổ lông rụng, thậm chí ăn trứng. Gà đi tìm thứ cơ thể đang thiếu. Khi bổ sung đủ nguồn đạm, nhiều đàn giảm hẳn chuyện mổ nhau, dù nguyên nhân mổ nhau còn có nhiều thứ khác.
Gà thả vườn tự kiếm thêm được một phần đạm từ sâu bọ, giun, mối trong vườn. Nhưng lượng này thay đổi theo mùa: mùa mưa vườn nhiều sâu bọ, mùa khô gần như không có gì. Vì vậy cùng một khẩu phần, mùa khô gà thường chậm lớn hơn mùa mưa.
Ngược lại cũng có lỗi cho quá nhiều đạm đắt tiền, như bột cá, mà không đủ năng lượng; gà dùng đạm làm năng lượng, vừa phí vừa làm phân nặng mùi hơn. Cân đối giữa các nhóm mới là điều quan trọng, không phải nhiều một thứ.
Khẩu phần khác nhau theo tuổi và mục đích nuôi
Gà con trong mấy tuần đầu. Cần đạm cao, thức ăn mịn, ít xơ. Đây là giai đoạn khó tự phối cho đúng nhất; hộ nhỏ nên dùng cám hỗn hợp dành cho gà con, chỉ bổ sung rau thái nhỏ.
Gà đang lớn, thả vườn. Có thể chuyển dần sang thức ăn tự phối, nền là ngô, tấm, cám gạo, cộng một nguồn đạm và ít khoáng. Gà tự kiếm thêm rau, sâu bọ trong vườn.
Gà thịt giai đoạn vỗ béo trước khi bán. Tăng phần năng lượng như ngô, tấm để gà tích mỡ, thịt chắc. Không dùng bất cứ chất kích thích tăng trọng, chất tạo màu nào không rõ nguồn gốc; đó là vi phạm và gây hại cho người ăn.
Gà mái đang đẻ. Cần đủ đạm và đặc biệt là canxi để tạo vỏ trứng. Khay vỏ sò nghiền hoặc vỏ trứng rang nghiền để riêng cho gà tự ăn theo nhu cầu là cách nông hộ hay dùng. Trứng vỏ mỏng, dễ vỡ thường là dấu hiệu đầu tiên của thiếu khoáng.
Gà trống, gà không đẻ. Không cần nhiều canxi như gà đẻ; cho quá nhiều canxi kéo dài cho gà trống, gà chưa đẻ không có lợi. Đây là lý do nên để canxi ở khay riêng thay vì trộn nhiều vào thức ăn chung của cả đàn.
Cách phối đơn giản cho hộ nhỏ
Với hộ vài chục con, không cần cân đo như nhà máy. Có hai cách phổ biến, đều làm được ở nhà:
- Cách thứ nhất: dùng cám đậm đặc. Cám đậm đặc là loại thức ăn có hàm lượng đạm, khoáng, vitamin cao, được làm để trộn với ngô, tấm, cám gạo sẵn có. Trên bao luôn in tỷ lệ trộn cho từng loại gà; bạn làm đúng theo tỷ lệ đó, không tự giảm phần đậm đặc cho đỡ tốn.
- Cách thứ hai: tự phối từ nguyên liệu nhà. Nền là ngô nghiền và tấm hoặc cám gạo; thêm một nguồn đạm đã xử lý chín như đậu tương rang nghiền, khô dầu, bột cá nhạt; thêm chút bột vỏ sò. Ví dụ giả định để hình dung: phần lớn khẩu phần là nhóm năng lượng, nhóm đạm chiếm phần nhỏ hơn hẳn, khoáng chỉ một nhúm. Tỷ lệ cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông, vì mỗi loại nguyên liệu có hàm lượng khác nhau.
- Nghiền ngô, đậu vừa đủ vỡ, không quá mịn như bột để gà không bị dính mỏ, cũng không để nguyên hạt to với gà nhỏ.
- Trộn đều từng mẻ đủ dùng trong vài ngày, không trộn một lần cho cả tháng, vì cám gạo, khô dầu đã nghiền dễ ôi, mốc.
- Rau xanh thái nhỏ cho ăn riêng hoặc trộn ngay trước bữa, không trộn sẵn để qua đêm.
- Theo dõi gà trong một hai tuần: tốc độ lớn, lông, phân, trứng. Có gì bất thường thì điều chỉnh từng thứ một, không đổi cả công thức một lúc.
Bảo quản nguyên liệu: mốc là kẻ thù số một
Ngô, lạc, cám gạo để ẩm rất dễ mốc. Một số loại nấm mốc sinh ra độc tố, trong đó được biết nhiều nhất là aflatoxin, gây hại cho gan của gà và cả người. Thức ăn mốc làm gà chậm lớn, giảm đẻ, dễ mắc bệnh khác, và mắt thường không phải lúc nào cũng nhìn thấy hết.
Quy tắc đơn giản: ngô, lạc có mùi mốc, có hạt đổi màu xanh đen, vón cục là bỏ, không cố trộn ít vào cho gà ăn. Cám gạo có mùi ôi, mùi dầu khét là đã hỏng. Đừng nghĩ thức ăn hỏng cho gà ăn thì không sao; tiền tiết kiệm được không bằng một đàn gà chậm lớn.
Nguyên liệu nên được phơi thật khô trước khi cất, chứa trong thùng, phuy có nắp, kê cao khỏi nền, đặt nơi khô ráo, không sát vách ẩm. Mua cám gạo, khô dầu vừa đủ dùng, không mua dồn cho rẻ rồi để cả tháng mùa nồm. Chuột vào kho thức ăn vừa ăn mất vừa để lại phân, nước tiểu mang mầm bệnh, nên kho phải kín.
Cơm thừa, thức ăn thừa của nhà cũng cho gà ăn được nếu còn tươi, không ôi thiu, không quá mặn. Cơm nguội để qua ngày có mùi chua, có mốc là bỏ. Thức ăn nhiều muối, nhiều dầu mỡ, đồ cay không có lợi cho gà.
Tận dụng phụ phẩm trong nhà và trong vườn cho đúng
Lợi thế lớn nhất của nông hộ là có sẵn nhiều thứ gà ăn được: rau thừa sau khi nhặt, vỏ bí, bèo tấm trong ao, cỏ non ven bờ, chuối chín nẫu, tấm vỡ sau khi xay gạo, cá vụn sau buổi đi chợ, ốc trong ruộng. Dùng khéo, phần mua ngoài giảm đáng kể; dùng ẩu, chính những thứ đó mang bệnh và độc vào chuồng.
Nguyên tắc đầu tiên là nấu chín những thứ có nguồn gốc động vật: cá vụn, ốc, nội tạng, tôm tép thừa. Đồ sống để lâu mau thối, và ốc ruộng có thể mang ký sinh trùng. Nguyên tắc thứ hai là không dùng thứ đã ôi thiu, lên men chua, có mốc. Nguyên tắc thứ ba là không để phụ phẩm chiếm hết khẩu phần: rau, bèo, vỏ bí nhiều nước, gà ăn no bụng mà thiếu năng lượng và đạm.
Bèo tấm vớt từ ao nhà nuôi cá là nguồn rau xanh tốt, nhưng ao nhận nước thải, ao gần ruộng phun thuốc thì không nên dùng. Cỏ ven đường, ven bờ ruộng trông sạch nhưng có thể vừa được phun thuốc diệt cỏ; hỏi người làm ruộng bên cạnh hoặc chỉ lấy từ vườn nhà.
Nếu muốn có nguồn đạm tự chủ, nhiều hộ nuôi thêm trùn quế trên phân chuồng đã ủ, hoặc nuôi dế, ruồi lính đen ở quy mô nhỏ. Cách nuôi những con này có chuyên mục riêng trên site; điểm cần nhớ ở đây là nguồn trùn, dế phải sạch, và lượng thu hoạch thay đổi theo mùa nên luôn cần nguồn đạm dự phòng.
Những lỗi tự phối người nuôi hay mắc
Phần lớn các lỗi dưới đây không làm gà chết ngay, mà làm gà lớn chậm, đẻ kém, khiến người nuôi tưởng giống xấu:
- Chỉ có ngô, thóc, không có nguồn đạm, hoặc nguồn đạm quá ít.
- Cho ăn đậu tương sống nghiền; đậu tương cần được rang hoặc nấu chín trước khi cho gà ăn.
- Dùng bột cá mặn với lượng lớn làm gà uống nhiều, phân ướt.
- Trộn canxi nhiều vào thức ăn chung của cả đàn có gà con, gà trống.
- Đổi thức ăn đột ngột từ cám hỗn hợp sang tự phối trong một ngày.
- Trộn sẵn thức ăn cho cả tháng, để ẩm.
- Cho gà ăn rau, cỏ lấy từ ruộng vừa phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc bờ ruộng vừa phun thuốc diệt cỏ.
- Không có nước sạch đầy đủ cạnh máng ăn; gà thường uống lượng nước nhiều hơn lượng thức ăn, ngày nóng còn nhiều hơn.
Cách sửa hiệu quả nhất là ghi chép. Mỗi lần đổi nguyên liệu hay tỷ lệ, ghi ngày đổi và nhìn đàn trong hai tuần sau đó: gà có ăn hết khẩu phần không, phân có đổi màu, đổi độ ướt không, gà đẻ có tăng giảm không. Sau vài lứa, cuốn sổ đó cho bạn biết công thức nào hợp với giống gà, với nguyên liệu và với mùa ở chính nhà mình, điều mà không bảng tỷ lệ in sẵn nào làm được.
Câu hỏi thường gặp
Cho gà ăn cơm nguội hằng ngày có được không?
Được nếu cơm còn tươi, không chua, không mốc và chỉ là phần bổ sung. Cơm chủ yếu là tinh bột, thiếu đạm và khoáng, nên không thay được khẩu phần chính. Cơm có mùi chua hoặc lấm tấm mốc thì bỏ, đừng tiếc cho gà ăn.
Có nên cho gà ăn sắn (khoai mì) không?
Sắn khô có thể dùng làm một phần nguồn năng lượng, nhưng sắn tươi, nhất là vỏ và lá, có độc tố tự nhiên. Sắn phải được bóc vỏ, thái lát, phơi thật khô hoặc xử lý kỹ trước khi dùng, và chỉ chiếm phần nhỏ trong khẩu phần. Nếu không chắc, hỏi cán bộ khuyến nông.
Trùn quế, giun có thay được bột cá cho gà không?
Trùn quế, giun, dế là nguồn đạm tốt và gà rất thích, có thể thay một phần nguồn đạm mua ngoài. Nên dùng trùn, giun nuôi sạch, không bắt ở chỗ đất bẩn gần chuồng cũ. Lượng trùn tự nuôi thường không đều theo mùa, nên vẫn cần nguồn đạm dự phòng.
Gà đẻ trứng vỏ mỏng có phải do thiếu canxi không?
Thiếu canxi là nguyên nhân hay gặp, nhưng không phải duy nhất. Gà già, nắng nóng kéo dài, stress, một số bệnh cũng làm vỏ trứng mỏng. Trước hết hãy đặt khay vỏ sò hoặc vỏ trứng rang nghiền cho gà tự ăn; nếu không cải thiện, hỏi thú y.
Có nên mua thuốc bổ, thuốc tăng trọng trộn vào cám cho gà nhanh lớn không?
Không nên tự ý mua. Chất kích thích tăng trọng không rõ nguồn có thể là chất cấm, gây hại cho người ăn và vi phạm quy định. Gà lớn nhanh và khoẻ nhờ khẩu phần cân đối, nước sạch, chuồng khô, không nhờ thuốc. Mọi sản phẩm bổ sung nên hỏi thú y trước.
Một ngày nên cho gà ăn mấy bữa?
Hộ nuôi thả vườn thường cho ăn hai bữa chính, sáng sớm và chiều trước khi gà vào chuồng, ban ngày gà tự kiếm thêm trong vườn. Gà con trong quây úm thì cho ăn ít một, nhiều lần. Quan trọng là thức ăn luôn tươi, không để dư lâu trong máng.