Nuôi gà đẻ trứng ở nhà cần năm thứ: chọn gà mái khoẻ sắp tới tuổi đẻ, ổ đẻ kín và sạch đặt ở chỗ tối, đủ thời gian chiếu sáng trong ngày, khẩu phần đủ đạm và canxi, và thói quen nhặt trứng ít nhất hai lần mỗi ngày. Với chừng đó, vài con gà mái có thể cho nhà bạn trứng ăn đều đặn phần lớn thời gian trong năm, trừ những giai đoạn gà nghỉ đẻ tự nhiên như thay lông hay đòi ấp.
Bài viết cho hộ nuôi từ vài con đến vài chục con gà mái lấy trứng ăn hoặc bán ít cho hàng xóm. Phần chọn trống, cho phối, ấp trứng nở ra gà con thuộc chủ đề sinh sản vật nuôi, không bàn ở đây.
Chọn gà nuôi lấy trứng và tuổi bắt đầu đẻ
Có ba hướng chọn gà cho hộ nhỏ. Gà ta, gà nội địa đẻ ít trứng hơn nhưng khoẻ, chịu kham khổ, tự kiếm ăn tốt và hay đòi ấp. Các giống gà chuyên trứng đẻ nhiều trứng hơn hẳn nhưng cần thức ăn tốt, chuồng trại ổn định, ít chịu được thả rông kham khổ. Gà lông màu kiêm dụng nằm ở giữa. Không có giống nào tốt nhất cho mọi nhà; điều kiện chăm và mục đích quyết định lựa chọn.
Hộ mới nuôi thường mua gà hậu bị, tức là gà mái đã lớn, gần tới tuổi đẻ, thay vì mua gà con. Cách này rút ngắn thời gian chờ trứng và tránh giai đoạn úm hay hao. Khi mua, chọn con lanh lợi, mào đỏ tươi dần lên, lông mượt, bụng mềm, hậu môn sạch, chân vững. Tránh con mào tái nhợt, lông xơ, chảy nước mũi.
Tuổi bắt đầu đẻ khác nhau theo giống và cách nuôi. Gà chuyên trứng thường vào đẻ sớm hơn gà ta. Dấu hiệu gà mái sắp đẻ là mào và tích to, đỏ tươi, gà hay ngồi thử vào ổ, kêu cục tác. Trứng đầu thường nhỏ, có khi vỏ mỏng hoặc không đều, sau vài tuần mới ổn định.
Nếu bạn muốn hiểu sâu về từng giống, bao gồm các giống gà bản địa quý, site chuyên về giống quý có các bài riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: mua ở nơi có nguồn gốc rõ, hỏi gà đã được phòng bệnh những gì theo hướng dẫn thú y.
Ổ đẻ: chỗ gà chọn đẻ quyết định trứng sạch hay bẩn
Gà mái thích đẻ ở chỗ kín, tối, yên tĩnh. Nếu ổ không vừa ý, gà sẽ tự tìm bụi rậm, đống rơm ngoài vườn, và bạn mất trứng. Một ổ đẻ tốt có những điểm sau:
- Đặt ở góc tối nhất của chuồng, tránh lối đi, tránh chỗ gà trống hay đứng.
- Thấp hơn sào đậu để gà không ngủ trong ổ và ỉa vào ổ ban đêm.
- Đủ rộng cho một con gà ngồi xoay người, có thành chắn để trứng không lăn ra.
- Lót rơm khô, trấu sạch hoặc mùn cưa, thay ngay khi bẩn hoặc có trứng vỡ.
- Số ổ ít hơn số gà mái, vì gà hay đẻ chung vài ổ quen. Khi thấy gà xếp hàng chờ ổ hoặc tranh nhau, làm thêm ổ.
- Có thể để một quả trứng giả hoặc trứng đã luộc chín trong ổ mới để "dạy" gà mới đẻ biết chỗ.
Nếu gà quen đẻ ngoài vườn, hãy nhốt gà trong chuồng vào buổi sáng tới khi đẻ xong rồi mới thả ra, làm vậy vài ngày để gà quen ổ trong chuồng. Gà thường đẻ vào buổi sáng đến đầu giờ chiều, nên giờ mở chuồng muộn hơn một chút không làm gà thiệt gì.
Ánh sáng và nhịp đẻ theo mùa
Vì sao ánh sáng ảnh hưởng tới đẻ trứng. Ở gà mái, độ dài ngày tác động lên tuyến nội tiết điều khiển buồng trứng. Ngày dài kích thích đẻ, ngày ngắn làm gà đẻ thưa hoặc nghỉ. Đây là lý do gà ở miền Bắc thường đẻ ít đi vào những tháng mùa đông ngày ngắn.
Bổ sung ánh sáng ở nông hộ. Tài liệu chăn nuôi gà đẻ thường nhắc mức khoảng mười bốn đến mười sáu giờ sáng mỗi ngày, cộng cả ánh sáng tự nhiên và đèn. Hộ nhỏ có thể bật một bóng đèn ánh sáng ấm vào sáng sớm trước bình minh để kéo dài ngày, tắt khi trời sáng hẳn.
Giữ nhịp đều, không thay đổi đột ngột. Bật tắt đèn thất thường, hôm có hôm không, làm gà rối nhịp còn tệ hơn không bổ sung. Nếu dùng, nên có giờ cố định, có thể dùng ổ cắm hẹn giờ.
Không ép gà già. Gà mái đẻ giảm dần theo tuổi. Bổ sung ánh sáng không làm một con gà đã già đẻ lại như hồi trẻ, chỉ giữ nhịp cho gà đang tuổi đẻ.
An toàn điện trong chuồng. Dây điện treo cao, bóng có lồng chắn, xa nước và chất độn khô. Chuồng gà đầy bụi và rơm là nơi cháy rất nhanh.
Khẩu phần cho gà đang đẻ
Mỗi quả trứng là một gói đạm, mỡ và canxi gà mái lấy từ chính khẩu phần hằng ngày. Gà thiếu đạm thì đẻ thưa, trứng nhỏ; thiếu canxi thì vỏ mỏng, dễ vỡ, có khi đẻ trứng non không vỏ. Vì vậy gà đẻ cần khẩu phần tốt hơn gà nuôi chơi, kể cả khi được thả vườn.
Với hộ nhỏ, cách đơn giản là dùng cám hỗn hợp dành cho gà đẻ, hoặc cám đậm đặc cho gà đẻ trộn với ngô, tấm theo tỷ lệ in trên bao. Rau xanh, bèo, cỏ non giúp lòng đỏ đậm màu tự nhiên hơn, không cần chất tạo màu. Canxi nên để riêng trong khay vỏ sò nghiền, vỏ trứng rang giòn nghiền cho gà tự ăn, vì gà đẻ biết tự ăn thêm khi cần.
Nước sạch quan trọng không kém. Quả trứng phần lớn là nước; gà thiếu nước một buổi trưa nắng có thể đẻ giảm vài hôm sau. Máng nước phải luôn đầy, đặt trong bóng râm.
Bài về thức ăn tự phối trong chuyên mục nói kỹ về các nhóm chất và cách phối. Ở đây chỉ nhấn mạnh: đừng tiết kiệm ở thức ăn của gà đẻ rồi trông chờ trứng nhiều, vì gà không thể đẻ ra thứ mà nó không được ăn vào.
Nhặt, làm sạch và giữ trứng
Trứng gà nhà nuôi ngon hay không phụ thuộc nhiều vào khâu sau khi gà đẻ. Bảng dưới gom những việc nên và không nên:
| Việc | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Nhặt trứng | Ít nhất hai lần mỗi ngày, trưa và chiều | Để trứng qua đêm trong ổ, gà ngồi đè, trứng bẩn và nứt |
| Trứng dính phân, đất | Lau khô bằng khăn sạch, giấy nhám mịn | Ngâm nước, rửa rồi để lâu ở nhiệt độ phòng |
| Trứng bẩn nhiều buộc phải rửa | Rửa nhanh bằng nước sạch ấm hơn trứng, lau khô, dùng sớm và cất lạnh | Rửa bằng nước lạnh để nước thấm qua vỏ |
| Trứng nứt, vỡ | Dùng ngay trong ngày và nấu chín kỹ, hoặc bỏ | Để lẫn với trứng lành |
| Cất trứng | Nơi mát, khô, đầu to hướng lên, ghi ngày nhặt | Để gần bếp, dưới nắng, trong chuồng |
| Kiểm trứng cũ | Thả vào bát nước: trứng tươi chìm nằm ngang, trứng để lâu dựng đứng | Dùng trứng nổi hẳn trên mặt nước |
Vỏ trứng có một lớp màng mỏng tự nhiên giúp hạn chế vi khuẩn thấm vào. Rửa nước làm mất lớp màng này, nên trứng đã rửa phải dùng sớm. Trứng gà, dù là gà nhà nuôi, vẫn có thể mang vi khuẩn như Salmonella ở vỏ; rửa tay sau khi nhặt trứng và nấu chín trứng trước khi cho trẻ nhỏ, người già, phụ nữ mang thai ăn.
Vì sao gà ngừng đẻ: các nguyên nhân tự nhiên và khi nào cần lo
Gà đòi ấp. Gà mái, nhất là gà ta, sau khi đẻ một lứa trứng thường nằm lì trong ổ, xù lông, kêu cục cục, mổ khi bạn thò tay vào. Lúc đó gà ngừng đẻ. Nếu không muốn cho ấp, nhặt trứng ngay, đưa gà ra khỏi ổ, cho ở một chỗ thoáng mát, có ánh sáng, đủ thức ăn nước uống vài ngày cho gà bỏ ấp. Không ngâm nước, không trói, không làm gà đau.
Gà thay lông. Mỗi năm gà thường thay lông một lần, hay gặp vào cuối năm. Trong thời gian này gà rụng nhiều lông, trông xơ xác, ngừng đẻ để dồn dinh dưỡng mọc lông mới. Đây là chuyện tự nhiên; giữ khẩu phần đủ đạm, gà sẽ đẻ lại sau đó.
Ngày ngắn, trời lạnh hoặc nắng nóng kéo dài. Như phần ánh sáng đã nói, mùa đông ngày ngắn gà đẻ thưa. Nắng nóng làm gà ăn ít, uống nhiều, vỏ trứng mỏng và đẻ giảm.
Stress. Chuyển chồng, nhập gà lạ, chó mèo rượt, bị chồn vào chuồng ban đêm đều có thể làm gà ngừng đẻ vài ngày đến vài tuần.
Khi nào cần lo. Nếu cả đàn ngừng đẻ đột ngột cùng lúc kèm theo ủ rũ, bỏ ăn, khò khè, mào tím tái, phân lạ, hoặc trứng đẻ ra méo mó, vỏ sần nhiều bất thường, đó có thể là dấu hiệu bệnh. Tách những con có biểu hiện và gọi thú y xã, nhất là khi trong vùng có dịch gia cầm.
Đọc sức khoẻ của đàn qua quả trứng và cuốn sổ
Quả trứng là bản tin hằng ngày về đàn gà. Trứng vỏ mỏng, vỏ sần, trứng méo, trứng non không vỏ xuất hiện rải rác là chuyện có thể gặp, nhất là ở gà mới vào đẻ hoặc gà già. Nhưng khi tỷ lệ những quả trứng như vậy tăng lên rõ trong vài ngày, đàn đang có chuyện: thiếu khoáng, nóng, stress, hoặc bệnh.
Hộ nuôi vài chục con gà đẻ nên có một cuốn sổ đơn giản: mỗi ngày ghi số trứng nhặt được, số trứng vỡ, bẩn, méo, và vài chữ về thời tiết hay việc lạ trong ngày như đổi cám, có chó vào vườn, cắt bớt cây che bóng. Sau một hai tháng, bạn sẽ thấy được nhịp đẻ bình thường của đàn mình. Số trứng giảm một phần nhỏ trong một hai hôm có thể chỉ là thời tiết; giảm mạnh và kéo dài là tín hiệu phải tìm nguyên nhân.
Cuốn sổ cũng giúp bạn quyết định chuyện thay đàn. Khi số trứng của những con gà già đã giảm nhiều mà thức ăn chúng ăn vẫn vậy, bạn có cơ sở để tính nuôi gối đầu thêm gà hậu bị. Khi gọi thú y vì đàn có biểu hiện lạ, cuốn sổ cho họ biết đàn bắt đầu giảm đẻ từ ngày nào, sau sự việc gì, thông tin quý hơn nhiều so với lời kể theo trí nhớ.
Ghi chép không cần cầu kỳ, một quyển vở treo cạnh cửa chuồng là đủ. Điều quan trọng là ghi đều mỗi ngày, kể cả những ngày không có gì đặc biệt.
Câu hỏi thường gặp
Gà mái không có gà trống có đẻ trứng không?
Có. Gà mái đẻ trứng theo chu kỳ của cơ thể, không cần gà trống. Trứng không có trống phối thì không có phôi và không nở được, nhưng ăn bình thường. Ở xóm đông nhà, nuôi toàn gà mái lấy trứng còn tránh được tiếng gáy sáng sớm.
Một con gà mái đẻ bao nhiêu trứng một năm?
Phụ thuộc rất nhiều vào giống, tuổi, khẩu phần và cách nuôi nên không có con số chung. Gà chuyên trứng đẻ nhiều hơn hẳn gà ta; gà ta hay đòi ấp nên đẻ theo từng lứa. Muốn biết đàn nhà mình, hãy ghi số trứng nhặt mỗi ngày trong vài tháng.
Trứng gà nhà nuôi có cần để tủ lạnh không?
Trứng chưa rửa, sạch, có thể để nơi mát vài ngày. Muốn giữ lâu hơn hoặc trứng đã rửa nước thì nên cất tủ lạnh. Đã cho vào tủ lạnh thì giữ lạnh luôn, tránh lấy ra để ngoài lâu rồi lại cho vào vì trứng đọng hơi nước trên vỏ.
Vì sao gà mổ ăn trứng của chính mình?
Thường gặp khi trứng vỡ trong ổ và gà nếm thấy, khi gà thiếu đạm hoặc canxi, khi ổ quá sáng hoặc quá ít ổ. Nhặt trứng thường xuyên, làm ổ tối hơn, bổ sung khẩu phần và dọn ngay trứng vỡ. Chuyện gà mổ nhau, ăn trứng có bài riêng trong chuyên mục.
Gà nuôi lấy trứng bao nhiêu năm thì nên thay đàn?
Gà mái đẻ nhiều nhất trong một hai năm đầu, sau đó giảm dần. Hộ lấy trứng thương mại thường thay đàn sớm hơn, hộ nuôi cho nhà ăn có thể giữ lâu hơn nếu gà còn khoẻ. Nhiều nhà nuôi gối đầu, mỗi năm thêm vài con gà hậu bị để đàn không ngừng đẻ cùng lúc.
Lòng đỏ trứng gà nhà nuôi nhạt màu là sao?
Màu lòng đỏ chủ yếu do thức ăn: gà được ăn ngô vàng, rau xanh, cỏ non thì lòng đỏ đậm hơn. Lòng đỏ nhạt không có nghĩa là trứng kém an toàn. Không nên dùng chất tạo màu không rõ nguồn gốc để làm đậm màu lòng đỏ.