Gà mổ nhau thường không phải vì gà "hư" mà vì môi trường nuôi có vấn đề: chuồng quá chật, quá nóng hoặc quá sáng, khẩu phần thiếu đạm hay thiếu muối khoáng, gà không có gì để bới, hoặc trong đàn có con bị thương chảy máu. Cách xử lý là tách ngay con bị thương, tìm và tách con đầu têu, rồi sửa những nguyên nhân trong chuồng; chỉ trị con bị mổ mà không sửa chuồng thì vài ngày sau chuyện sẽ lặp lại.
Mổ nhau là thói quen lan rất nhanh trong đàn gà: một con bắt đầu, vài con bắt chước, máu đỏ làm cả đàn xúm lại. Bài này giúp bạn nhận ra các kiểu mổ khác nhau, tìm nguyên nhân theo thứ tự hay gặp và chặn thói quen này sớm.
Các kiểu mổ nhau và mức độ nguy hiểm
Mổ nhẹ để giữ thứ bậc. Trong mọi đàn gà đều có trật tự trên dưới; con mạnh mổ nhẹ con yếu khi giành máng, giành sào. Đây là hành vi bình thường, thường lắng xuống sau vài ngày khi thứ bậc đã rõ, nhất là sau khi nhập gà mới.
Mổ lông. Gà nhổ lông của con khác, hay gặp ở lưng, đuôi, cánh. Con bị mổ trụi lông, da đỏ lên. Chưa chảy máu nhưng là tín hiệu đàn đang thiếu gì đó hoặc đang căng thẳng.
Mổ chảy máu, mổ hậu môn. Nguy hiểm nhất. Máu và da đỏ kích thích cả đàn mổ theo; gà mái đang đẻ có hậu môn đỏ, lòi ra sau khi đẻ trứng to rất dễ bị mổ. Gà bị mổ hậu môn có thể chết trong thời gian ngắn nếu không tách ra.
Ăn trứng. Thường bắt đầu từ một quả trứng vỡ trong ổ; gà nếm thấy và nhớ. Sau đó gà chủ động mổ vỡ trứng để ăn. Thói quen này khó bỏ nếu đã lan ra nhiều con.
Gà trống đá nhau. Gà trống tranh giành mái, giành lãnh thổ, có thể đá nhau tới chảy máu mào, mù mắt. Đây là chuyện khác với mổ lông, chủ yếu do số trống quá nhiều so với số mái hoặc chuồng chật.
Nguyên nhân hay gặp và cách kiểm tra
Thường có nhiều nguyên nhân cùng lúc. Hãy kiểm tra lần lượt theo bảng, sửa từng thứ một:
| Nguyên nhân | Kiểm tra thế nào | Sửa thế nào |
|---|---|---|
| Chuồng, sân quá chật | Gà chen nhau trên sào, ở máng; nền ướt nhanh | Giảm số gà, mở rộng sân, thêm máng và sào |
| Nóng, chuồng bí | Gà há mỏ thở, mùi khai khi mở cửa | Tăng thông gió, che nắng mái, nước mát |
| Ánh sáng quá mạnh | Bóng đèn trắng sáng gắt, chuồng nắng chiếu thẳng vào | Dùng ánh sáng dịu, che bớt nắng gắt, ổ đẻ đặt chỗ tối |
| Thiếu đạm, thiếu khoáng | Khẩu phần chủ yếu thóc, ngô; gà hay mổ lông rụng, ăn lông | Bổ sung nguồn đạm, khoáng cân đối |
| Buồn chán, không có gì để bới | Gà nhốt hoàn toàn, nền trơn, không có rau cỏ | Thêm rơm, rau treo, khay đất cát cho gà bới, tắm |
| Thiếu máng, thiếu nước | Gà xếp hàng chờ ăn, đánh nhau ở máng | Thêm máng, đặt nhiều chỗ |
| Ký sinh trùng ngoài da | Rận, mạt ở chân lông, gà ngứa ngáy, rỉa lông liên tục | Vệ sinh chuồng, khay tắm cát, hỏi thú y về cách xử lý |
Đừng chỉ sửa một thứ rồi kết luận không có tác dụng. Gà cần vài ngày đến vài tuần để thay đổi thói quen, và thói quen mổ đã hình thành thì thường phải kết hợp nhiều biện pháp.
Một mẹo kiểm tra nhanh là ngồi yên quan sát đàn khoảng mười lăm phút vào giữa buổi sáng và lúc nắng gắt nhất trong ngày. Nếu chuyện mổ tăng hẳn lúc trưa nắng, nguyên nhân nhiều khả năng là nóng và sáng; nếu mổ nhiều quanh máng lúc cho ăn, nguyên nhân là thiếu chỗ ăn; nếu gà mổ cả lúc chuồng mát và máng rộng, hãy xem lại khẩu phần và chỗ cho gà bới.
Xử lý ngay khi thấy gà bị mổ chảy máu
Khi đã có máu, phải hành động trong ngày:
- Tách con bị thương ra khu riêng, yên tĩnh, có nước và thức ăn. Máu đỏ là thứ kích thích cả đàn mổ tiếp, nên tuyệt đối không để con bị thương ở lại.
- Giữ con bị thương sạch sẽ, khô ráo cho tới khi vết thương lành, lông mọc lại phủ kín. Vết thương sâu, sưng, có mùi thì hỏi thú y về cách chăm sóc, không tự bôi những thứ không rõ.
- Quan sát đàn trong một hai ngày để tìm con đầu têu: thường là một vài con luôn đi theo mổ, mổ mạnh và lặp lại. Tách những con này ra một thời gian.
- Kiểm tra ngay chuồng theo bảng nguyên nhân ở trên, sửa những thứ sửa được trong ngày: giảm sáng, tăng thoáng, thêm máng, thêm rơm rau cho gà bới.
- Khi vết thương đã lành, nhập con bị thương trở lại vào lúc chiều tối, theo dõi kỹ. Nếu bị mổ tiếp, giữ riêng lâu hơn.
Có những cơ sở nuôi lớn dùng biện pháp cắt bớt đầu mỏ do người được đào tạo thực hiện. Với hộ nhỏ, đây không phải việc nên tự làm; sửa chuồng và khẩu phần là cách bền hơn và ít ảnh hưởng tới phúc lợi của gà.
Mổ nhau ở gà con trong quây úm
Mổ nhau không chỉ có ở gà lớn. Gà con vài tuần tuổi trong quây úm có thể mổ ngón chân, mổ chóp cánh, mổ quanh hậu môn của nhau, và vì da gà con mỏng nên dễ chảy máu, kéo theo cả quây xúm vào. Nhiều đợt hao gà con mà người nuôi tưởng là bệnh hóa ra bắt đầu từ một vết mổ nhỏ.
Nguyên nhân ở gà con thường là quây quá nóng hoặc quá sáng, quây chật khi gà đã lớn mà chưa nới, thiếu máng làm gà tranh ăn, thức ăn chuyển loại đột ngột. Đèn sưởi trắng sáng gắt bật suốt ngày đêm vừa làm gà nóng vừa làm mọi vết đỏ trên da hiện rõ, nên những quây dùng bóng sưởi ánh sáng ấm, dịu ít gặp chuyện này hơn.
Khi thấy gà con mổ nhau, nới quây ngay, giảm bớt độ sáng, thêm máng, rải ít rau thái nhỏ hoặc treo bó rau cho gà có việc để mổ. Gà con bị thương tách ra quây nhỏ riêng có sưởi. Theo dõi kỹ trong vài ngày vì thói quen ở gà con hình thành rất nhanh và đi theo chúng khi lớn.
Chuyện gà con mổ nhau cũng là lời nhắc rằng quây úm cần được nới theo tốc độ lớn của gà, không phải theo lịch cố định. Bài về lộ trình gà con mới mua về trong chuyên mục có hướng dẫn cách đọc đàn để nới quây đúng lúc.
Chặn thói quen ăn trứng
Ăn trứng là kiểu mổ khó bỏ nhất vì gà được thưởng ngay bằng thứ nó thích. Vì vậy phòng là chính: nhặt trứng ít nhất hai lần mỗi ngày để trứng không nằm lâu trong ổ; ổ đẻ đặt chỗ tối, có lót dày để trứng rơi không vỡ; đủ ổ để gà không chen nhau đạp vỡ trứng.
Nếu đã có trứng vỡ, dọn sạch ngay lòng trứng, vỏ trứng và thay lót ổ. Đừng để gà nhìn thấy và nếm phần trứng vỡ. Vỏ trứng dùng làm canxi cho gà phải được rang giòn và nghiền nhỏ, không cho gà ăn vỏ nguyên mảnh còn dính lòng trứng, vì gà sẽ nhận ra đó là trứng.
Trứng vỏ mỏng dễ vỡ thường là dấu hiệu gà thiếu canxi hoặc bị nóng kéo dài. Bổ sung khay vỏ sò nghiền cho gà tự ăn giúp vỏ trứng chắc hơn, và trứng chắc thì ít vỡ hơn trong ổ.
Khi tìm ra con hay ăn trứng, bạn có thể giữ riêng con đó một thời gian. Một số người nuôi đặt trứng giả bằng đá, bằng gỗ trong ổ để gà mổ vào thấy cứng, chán dần. Nếu một con đã thành thói quen nặng và không bỏ, nhiều hộ chọn loại con đó ra khỏi đàn để thói quen không lan sang con khác.
Gà trống đá nhau và chuyện tỷ lệ trống mái
Ở đàn gà thả vườn nuôi thịt, gà trống tới tuổi bắt đầu gáy, tranh mái và đá nhau. Đàn nuôi chung trống mái càng gần ngày bán càng hay có những trận đá làm gà rách mào, sưng mắt, bỏ ăn. Nhiều hộ tách trống và mái ra hai khu khi gà lớn, hoặc bán trống sớm hơn.
Ở đàn gà đẻ, nếu nuôi kèm gà trống, số trống quá nhiều so với số mái sẽ làm trống tranh nhau và làm gà mái bị đạp trụi lông lưng, đầu. Nếu bạn không cần trứng có phôi, nuôi toàn mái là đơn giản nhất. Nếu cần trống, hỏi thêm về tỷ lệ hợp lý ở site chuyên về phối giống.
Không nên thả hai con trống lạ vào cùng một chỗ đột ngột. Nếu phải nhập, cho nhìn thấy nhau qua lưới vài ngày trước, nhập lúc chiều tối và có đủ chỗ để con yếu chạy trốn.
Gà trống bị đá rách mào, sưng mắt nên được tách ra, giữ chỗ sạch, yên tĩnh cho tới khi lành; vết thương sâu hoặc mắt sưng đục thì hỏi thú y. Những cuộc chọi gà tổ chức cho người xem là chuyện khác hẳn chăn nuôi và không thuộc phạm vi của site.
Giữ đàn không tái phát: những việc làm thường xuyên
Sau khi đã xử lý đợt mổ nhau, những nếp sau giúp đàn ổn định lâu dài:
- Giữ mật độ hợp lý, không nhồi thêm gà khi chuồng đã vừa.
- Cho gà có việc để làm: rải rơm, treo bó rau, để khay đất cát tắm, thả sân nếu có.
- Khẩu phần cân đối đạm và khoáng, không chỉ thóc ngô.
- Ánh sáng dịu trong chuồng, ổ đẻ tối, không để bóng đèn trắng sáng gắt suốt đêm.
- Thông gió tốt, chống nóng mùa hè.
- Đủ máng ăn, máng uống, đặt nhiều chỗ để con yếu cũng ăn được.
- Nhặt trứng thường xuyên, dọn trứng vỡ ngay.
- Kiểm tra rận, mạt định kỳ ở chân lông vùng hậu môn, dưới cánh.
- Mỗi ngày nhìn qua lưng, đuôi của đàn; thấy chỗ trụi lông mới là xử lý ngay khi chưa chảy máu.
Phần lớn các đàn từng bị mổ nhau ổn định trở lại khi những việc trên được giữ đều tay. Điều dễ quên nhất là những thay đổi nhỏ mà người nuôi không để ý: nhồi thêm vài con mua lẻ, thay bóng đèn sáng hơn, đổi nhãn cám, cắt bớt cây che bóng sân. Mỗi khi đàn bắt đầu mổ lại, hãy hỏi gần đây mình đã thay đổi gì trong chuồng, câu trả lời thường nằm ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Gà mổ lông nhau có phải do thiếu muối không?
Thiếu muối khoáng là một trong những nguyên nhân được nhắc tới, nhưng không phải duy nhất và không nên tự cho thêm nhiều muối vì gà dễ bị ngộ độc muối. Thường gặp hơn là chuồng chật, nóng, thiếu đạm và gà không có gì để bới. Dùng khẩu phần cân đối là cách an toàn.
Có nên dùng đèn đỏ để giảm gà mổ nhau không?
Một số người nuôi dùng ánh sáng đỏ hoặc ánh sáng mờ trong chuồng vì gà khó nhìn thấy màu đỏ của máu, da. Cách này có thể giúp giảm mổ, nhưng không thay được việc sửa nguyên nhân như chật, nóng, thiếu đạm. Với gà đẻ, cần lưu ý ánh sáng còn ảnh hưởng tới nhịp đẻ.
Gà bị mổ trụi lông lưng bao lâu thì mọc lại?
Nếu không bị mổ tiếp và được ăn đủ đạm, lông thường mọc lại sau vài tuần, nhanh hay chậm tuỳ tuổi gà và mùa. Gà đang thay lông tự nhiên vào cuối năm cũng trông trụi, cần phân biệt với bị mổ bằng cách xem da có đỏ, có vết thương không.
Vì sao gà mới nhập đàn bị mổ nhiều?
Gà mới là thành viên lạ, cả đàn mổ để xếp lại thứ bậc. Nhập vào lúc chiều tối, cho nhìn thấy nhau qua lưới vài ngày trước, thêm máng ăn uống ở nhiều chỗ giúp giảm căng thẳng. Nếu gà mới bị mổ chảy máu, tách ra ngay.
Gà ăn lông là thiếu chất gì?
Gà ăn lông, mổ lông rụng thường được liên hệ với khẩu phần thiếu đạm, nhất là đạm chất lượng tốt, nhưng cũng có thể do buồn chán, chật chội. Bổ sung nguồn đạm và tạo chỗ cho gà bới thường giúp giảm. Nếu không cải thiện, hỏi cán bộ khuyến nông hoặc thú y.
Có nên loại bỏ con gà hay mổ nhau ra khỏi đàn?
Trước hết hãy sửa chuồng và khẩu phần, vì nếu nguyên nhân còn đó thì con khác sẽ thay vào vị trí đầu têu. Nếu đã sửa mà một con vẫn liên tục mổ chảy máu hoặc ăn trứng, nhiều hộ chọn tách hẳn hoặc bán con đó để bảo vệ cả đàn.