Khi bò, dê ăn đủ mà vẫn gầy, lông xơ xác, đi phân lỏng kéo dài, mí mắt nhợt hoặc gãi cọ liên tục, nguyên nhân hay gặp là ký sinh trùng: giun sán bên trong, ve, ghẻ, ruồi hút máu bên ngoài. Phòng chủ yếu bằng cách chăn thả luân phiên, giữ chuồng khô sạch, ủ phân, diệt côn trùng quanh chuồng, và tẩy giun, trị ve định kỳ theo hướng dẫn của thú y.
Ký sinh trùng hiếm khi làm con vật chết ngay, nên người nuôi dễ xem nhẹ. Nhưng chúng âm thầm lấy đi phần thức ăn mà lẽ ra biến thành thịt, làm bò dê yếu đi và dễ mắc bệnh khác. Bài này giúp nhận biết những dấu hiệu sớm, hiểu ký sinh trùng lây qua đường nào để chặn, và biết khi nào phải gọi thú y. Bài không kê thuốc hay liều; việc đó cần người có chuyên môn.
Vì sao ký sinh trùng làm bò dê "ăn mà không lớn"
Giun tròn trong dạ dày, ruột hút máu hoặc lấy chất dinh dưỡng ngay tại chỗ, làm tổn thương niêm mạc nên con vật hấp thu kém. Sán lá gan sống trong ống mật, làm gan tổn thương, con vật tiêu hoá kém, gầy dần. Ve, ruồi hút máu bên ngoài làm mất máu, ngứa ngáy, con vật không yên để ăn và nằm nhai lại; một số loài còn truyền các bệnh ký sinh trùng đường máu nguy hiểm hơn nhiều so với vết cắn.
Kết quả chung là một con bò, con dê có vẻ vẫn ăn, vẫn đi lại, nhưng lên cân chậm hơn hẳn những con khoẻ cùng đàn. Với bò vỗ béo, điều này nghĩa là bao nhiêu thức ăn tinh thêm vào cũng không ra thịt. Với dê, nhiễm giun nặng có thể dẫn tới thiếu máu và chết, nhất là dê non.
Ký sinh trùng cũng lây rất nhanh trong đàn. Trứng giun theo phân ra bãi, nở thành ấu trùng bám trên cỏ, con khác ăn phải và nhiễm. Một bãi chăn chung của cả xóm có thể trở thành nơi lây chéo giữa các đàn. Vì vậy phòng ký sinh trùng là việc của cả cách chăn chứ không chỉ là chuyện uống thuốc.
Các nhóm ký sinh trùng hay gặp ở bò, dê
Bảng dưới đây giới thiệu ở mức nhận biết. Loại cụ thể trong đàn nhà mình và cách xử lý cần thú y xác định, có khi phải xét nghiệm phân hoặc máu:
| Nhóm | Sống ở đâu, lây thế nào | Dấu hiệu hay gặp |
|---|---|---|
| Giun tròn đường tiêu hoá | Trong dạ dày, ruột; trứng theo phân ra bãi, ấu trùng bám cỏ | Gầy, lông xơ, phân lỏng, chậm lớn; dê có thể thiếu máu nặng |
| Sán lá gan | Trong gan, ống mật; vòng đời cần ốc nước ngọt; lây khi ăn cỏ ở chỗ trũng, ven ao, ruộng nước | Gầy dần, có thể phù dưới hàm, tiêu hoá kém, hay gặp ở trâu bò vùng ruộng nước |
| Ve | Bám ngoài da, nhiều ở tai, bẹn, nách, dưới đuôi; sống trong bụi cỏ, khe chuồng | Thấy ve bám, da mẩn đỏ; một số loài ve truyền bệnh ký sinh trùng đường máu |
| Ghẻ | Cái ghẻ sống trong da; lây qua tiếp xúc, cọ xát, dụng cụ chung | Ngứa, gãi cọ vào thành chuồng, rụng lông thành mảng, da dày, đóng vảy |
| Ruồi, mòng hút máu | Sinh sản ở phân, bùn, bụi rậm quanh chuồng | Con vật quẫy đuôi, giậm chân liên tục, mất máu; có loài truyền bệnh đường máu |
| Ký sinh trùng đường máu | Do ve, ruồi, mòng truyền | Sốt, thiếu máu, có khi nước tiểu sẫm màu, bỏ ăn; cần thú y ngay |
Nhiều con vật nhiễm cùng lúc vài loại, và dấu hiệu chồng lên nhau. Đó là lý do không nên tự đoán rồi mua thuốc về dùng: một loại thuốc tẩy giun tròn có thể không có tác dụng với sán lá gan, và ngược lại.
Dấu hiệu nhận biết sớm khi nhìn từng con
Mỗi tuần dành một lúc xem kỹ từng con khi chúng đứng ở máng hoặc trong chuồng. Những chỗ cần nhìn:
- Mí mắt dưới. Lật nhẹ mí mắt dưới: màu hồng đỏ là bình thường, hồng nhạt đến trắng nhợt là dấu hiệu thiếu máu, rất hay gặp ở dê nhiễm giun dạ múi khế. Một số nước dùng thẻ so màu mí mắt để quyết định con nào cần tẩy giun.
- Vùng dưới hàm. Sưng phù mềm dưới hàm, nhất là buổi sáng sau khi chăn, có thể liên quan giun sán nặng hoặc sán lá gan.
- Lông và da. Lông xơ, dựng, mất bóng; rụng từng mảng, da dày đóng vảy là dấu hiệu ghẻ; vạch lông ở tai, bẹn, dưới đuôi xem có ve bám.
- Phân và vùng quanh đuôi. Phân lỏng kéo dài, bết quanh đuôi và chân sau.
- Dáng và thể trạng. Sờ dọc sống lưng và xương sườn: con gầy hơn hẳn bạn cùng đàn dù ăn cùng máng.
- Hành vi. Gãi cọ liên tục vào thành chuồng, cột; quẫy đuôi, giậm chân không ngừng khi ruồi bâu.
Ghi lại con nào có dấu hiệu, ngày nào thấy, để khi thú y tới có thông tin cụ thể. Con vật được đánh dấu theo dõi riêng, tách ra nếu nghi ghẻ để không lây cho cả đàn.
Phòng qua bãi chăn và cách chăn
Luân phiên bãi chăn. Chia bãi thành vài khu, thả lần lượt để mỗi khu có thời gian nghỉ, ấu trùng trên cỏ chết bớt dưới nắng. Thả mãi một chỗ là tự làm đàn nhiễm lại liên tục.
Tránh chăn ở chỗ trũng, ngập nước. Ven ao, bờ ruộng nước, chỗ đọng nước là nơi có ốc trung gian truyền sán lá gan. Cỏ ở những chỗ này nếu cắt về nên phơi héo hoặc ủ chua thay vì cho ăn tươi ngay.
Không thả sớm khi sương còn đẫm. Ấu trùng giun thường bò lên ngọn cỏ ướt vào sáng sớm và chiều tối; đợi cỏ ráo mới thả giúp giảm lượng ăn vào.
Tách con non khỏi bãi bẩn nhất. Dê, bê non nhạy cảm hơn với giun sán; nên cho chúng ăn ở khu bãi sạch hoặc cỏ cắt về.
Cách ly con mới mua. Con mới về có thể mang theo ký sinh trùng của nơi khác, kể cả loại đã kháng thuốc; nhốt riêng, nhờ thú y kiểm tra trước khi thả chung bãi.
Đừng để bò dê nhà mình chung bãi với đàn lạ không rõ tình trạng. Bãi chung của xóm nên được các hộ thoả thuận cùng tẩy giun, cùng nghỉ bãi khi cần.
Chuồng, phân và côn trùng quanh chuồng
Phân là nơi trứng giun thoát ra ngoài và là chỗ ruồi đẻ trứng. Dọn phân hằng ngày, đưa vào hố ủ có che đậy là cách chặn cả hai cùng lúc: nhiệt sinh ra trong đống ủ làm chết phần lớn trứng giun, phân hoai bón ruộng an toàn hơn phân tươi. Không rải phân tươi lên chính bãi chăn hoặc mảnh cỏ đang trồng cho gia súc ăn.
Chuồng khô, thoáng làm ve, ghẻ và ruồi khó sinh sôi. Với chuồng bò, nền không đọng nước, rãnh thoát thông; với chuồng dê, gầm sàn được dọn và rắc vôi. Phát quang bụi rậm, cỏ cao quanh chuồng vì đó là chỗ ve trú. Lấp vũng nước, bùn quanh chuồng để giảm ruồi, muỗi, mòng.
Khi trong đàn đã có con bị ghẻ hoặc ve nhiều, chuồng và dụng cụ cũng cần được xử lý theo hướng dẫn của thú y, nếu không thì vừa trị xong con vật đã nhiễm lại từ khe chuồng. Không tự pha hoá chất diệt côn trùng theo lời mách để phun lên con vật hoặc trong chuồng; nhiều loại thuốc diệt côn trùng dùng cho cây trồng rất độc với gia súc và người.
Tẩy giun, trị ve: làm cùng thú y thế nào
Thuốc tẩy giun, trị ve là thuốc thú y, cần được chọn và dùng đúng. Vai trò của người nuôi là phối hợp tốt với thú y:
- Kể cho thú y những gì đã thấy và đã ghi: con nào, dấu hiệu gì, từ bao giờ, đàn chăn ở đâu, lần tẩy giun gần nhất khi nào, bằng thuốc gì.
- Nếu thú y đề nghị lấy mẫu phân xét nghiệm, làm theo hướng dẫn lấy mẫu; kết quả giúp chọn đúng thuốc cho đúng loại ký sinh trùng.
- Ước lượng trọng lượng từng con càng sát càng tốt, vì liều thuốc thú y thường tính theo trọng lượng; dùng thiếu thì không hiệu quả và dễ làm giun kháng thuốc.
- Dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của thú y và nhãn thuốc; thuốc cho bò không tự ý dùng cho dê hay ngược lại.
- Ghi ngày dùng, tên thuốc vào sổ; nhớ thời gian ngừng thuốc trước khi bán hoặc giết mổ để không còn tồn dư trong thịt, sữa.
- Sau khi tẩy giun, chuyển đàn sang khu bãi sạch nếu có thể, tránh nhiễm lại ngay.
- Theo dõi kết quả: con vật có lên cân, mí mắt có hồng lại không; nếu không cải thiện, báo lại thú y.
Tẩy giun quá dày, dùng một loại thuốc mãi, dùng thiếu liều là những nguyên nhân chính làm giun kháng thuốc, khi đó thuốc gần như mất tác dụng với cả đàn. Lịch tẩy giun hợp lý cho vùng mình nên do thú y địa phương tư vấn.
Những hiểu lầm hay gặp về giun sán ở bò dê
"Con nào béo là không có giun." Con vật béo vẫn có thể mang giun và thải trứng ra bãi, làm cả đàn nhiễm. Chỉ là nó chịu đựng tốt hơn những con khác.
"Tẩy giun càng dày càng tốt." Tẩy quá dày, nhất là bằng cùng một loại thuốc, là con đường nhanh nhất dẫn tới giun kháng thuốc. Khi đó cả đàn mất đi công cụ phòng bệnh.
"Một loại thuốc trị được mọi loại giun." Giun tròn, sán lá gan, sán dây cần những nhóm thuốc khác nhau; dùng sai thì như không dùng.
"Bò nhốt chuồng thì không nhiễm giun." Nhiễm ít hơn chăn thả, nhưng cỏ cắt về từ chỗ trũng, ven ao vẫn mang ấu trùng sán, và chuồng bẩn vẫn là nơi ve, ghẻ sinh sôi.
"Thấy ve thì xịt thuốc trừ sâu là xong." Thuốc cho cây trồng không dành cho gia súc, có thể gây ngộ độc cho con vật và người phun, để lại tồn dư trong thịt sữa.
Khi nào phải gọi thú y ngay
Phần lớn vấn đề ký sinh trùng tiến triển chậm, nhưng có những dấu hiệu cho thấy con vật đang nguy hiểm:
- Sốt cao, bỏ ăn, nằm nhiều, nhất là trong mùa có nhiều ve, ruồi, mòng.
- Nước tiểu sẫm màu, niêm mạc mắt, miệng nhợt hoặc vàng.
- Dê thở dốc khi đi lại, mí mắt trắng bệch, phù dưới hàm.
- Tiêu chảy nặng, phân có máu, con vật suy kiệt nhanh.
- Nhiều con trong đàn cùng có dấu hiệu, hoặc có con chết không rõ nguyên nhân.
- Ghẻ lan rộng khắp đàn, con vật lở loét, nhiễm trùng da.
Những dấu hiệu sốt, nước tiểu sẫm màu, thiếu máu nặng thường gợi ý bệnh ký sinh trùng đường máu do ve, ruồi truyền, có thể làm bò chết trong vài ngày nếu chậm xử lý; đây không phải chuyện để chờ phiên chợ hỏi người quen. Trong khi chờ thú y, tách con ốm ra chỗ khô, mát, có nước uống, không tự tiêm thuốc. Nếu có con chết, không mổ xẻ hay vứt xác ra ngoài; giữ nguyên và báo thú y xã để được hướng dẫn xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên tẩy giun cho bò, dê một lần?
Không có lịch chung cho mọi nơi; tần suất phụ thuộc cách chăn, mùa mưa nắng, mức nhiễm của vùng và loại ký sinh trùng. Nên nhờ thú y địa phương tư vấn lịch phù hợp, và ưu tiên tẩy cho những con có dấu hiệu thay vì tẩy tràn lan quá dày.
Vì sao dê hay bị thiếu máu do giun?
Một số loài giun sống ở dạ múi khế của dê hút máu rất mạnh, nhất là khi dê chăn thả trên bãi ẩm, dày phân. Dê non và dê gầy dễ bị nặng. Mí mắt trắng nhợt, phù dưới hàm là dấu hiệu cần báo thú y.
Sán lá gan ở bò có liên quan gì đến ốc?
Sán lá gan cần ốc nước ngọt để hoàn thành vòng đời. Ấu trùng từ ốc bám lên cỏ ven nước, bò ăn phải thì nhiễm. Vì vậy trâu bò ở vùng ruộng nước, ven ao dễ nhiễm hơn; tránh chăn và cắt cỏ tươi ở chỗ trũng giúp giảm nguy cơ.
Có nên bắt ve bằng tay cho bò không?
Bắt vài con ve bám có thể giúp giảm ngứa, nhưng khi bò có nhiều ve cần thú y hướng dẫn cách xử lý cả đàn và chuồng. Khi bắt nên đeo găng, kéo nhẹ cả đầu ve, không bóp nát ve bằng tay trần.
Ghẻ ở dê có lây sang người không?
Một số loại ghẻ ở gia súc có thể gây ngứa tạm thời cho người tiếp xúc gần. Khi chăm dê bị ghẻ nên đeo găng, mặc áo dài tay, giặt quần áo và rửa tay kỹ sau đó. Ngứa kéo dài thì đi khám bác sĩ.
Có thể dùng thuốc tẩy giun của người cho bò dê không?
Không nên. Thuốc thú y được bào chế và tính liều riêng cho từng loài, có quy định về thời gian ngừng thuốc trước giết mổ. Dùng thuốc của người hoặc thuốc không rõ nguồn có thể không hiệu quả, gây độc hoặc để lại tồn dư.