Một chuồng gà sau nhà tốt chỉ cần bốn điều: đặt ở chỗ cao ráo cách xa nhà ở và nguồn nước, đủ rộng để gà không chen nhau, nền khô thoát nước, mái che được mưa nắng mà vẫn thoáng khí. Vật liệu đắt hay rẻ không quyết định gà khoẻ; chuồng bằng tre lá dựng đúng cách vẫn tốt hơn chuồng gạch kín bưng, ẩm thấp.
Bài này viết cho hộ nuôi từ vài con đến vài chục con gà thả vườn hoặc gà lấy trứng, chuồng làm bằng vật liệu sẵn có ở quê. Mặt bằng tổng thể của cả trang trại, điện nước, đường đi trên đất nông nghiệp không thuộc phạm vi ở đây; bài chỉ nói chuyện cái chuồng.
Đặt chuồng ở đâu trong vườn
Chỗ đặt chuồng quyết định một nửa chuyện gà khoẻ hay ốm. Chỗ tốt là chỗ cao, đất thoát nước nhanh sau mưa, không đọng vũng quanh chân chuồng. Nếu vườn bằng phẳng, bạn đắp nền cao hơn mặt vườn và đào rãnh quanh chuồng để nước mưa chảy đi.
Chuồng nên đặt cách nhà ở, bếp, giếng nước và bể chứa nước sinh hoạt một khoảng hợp lý, ở phía cuối hướng gió so với nhà để mùi không bay vào. Ở nhiều vùng phía Bắc và Bắc Trung Bộ, mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh, nên mặt kín của chuồng quay về hướng đó, mặt thoáng quay về hướng nam hoặc đông nam để đón nắng sớm. Ở Nam Bộ và Tây Nguyên, mối lo chính là nắng gắt buổi chiều, nên tránh để mặt dài của chuồng hứng nắng tây.
Gần chuồng nên có cây cho bóng mát nhưng không để cành sát mái. Cành chạm mái là đường cho chuột, rắn, chồn leo lên, và lá rụng làm mục mái nhanh. Cũng tránh đặt chuồng sát hàng rào giáp nhà hàng xóm, sát ao chung hay mương nước cả xóm dùng.
Một điều người mới hay quên là lối đi chở thức ăn vào và chở phân ra. Chuồng đặt ở góc khuất cuối vườn nghe hợp lý, nhưng mỗi ngày gánh nước, mỗi tuần chở phân băng qua cả vườn rau thì sau vài tháng bạn sẽ ngại dọn. Chọn chỗ vừa xa nhà vừa có lối đi thẳng, khô ráo.
Diện tích chuồng theo số con và mục đích nuôi
Chuồng gà thả vườn chủ yếu là chỗ ngủ, tránh mưa, đẻ trứng; ban ngày gà ở sân. Vì vậy diện tích chuồng có thể nhỏ hơn chuồng gà nhốt hoàn toàn, nhưng không được chật đến mức gà chen nhau trên sào. Các mức dưới đây là ví dụ giả định để bạn tự tính, hãy hỏi thêm cán bộ khuyến nông địa phương:
| Kiểu nuôi | Gà ở chuồng khi nào | Cách nghĩ về diện tích | Dấu hiệu chuồng đang chật |
|---|---|---|---|
| Gà thả vườn, ban ngày ra sân | Ban đêm, ngày mưa bão | Tính theo chiều dài sào đậu đủ cho cả đàn, cộng chỗ máng và ổ đẻ | Gà tranh chỗ trên sào, con yếu phải ngủ dưới nền |
| Gà lấy trứng nuôi vài con | Ban đêm, lúc đẻ | Thêm khoảng trống cho ổ đẻ và chỗ gà đứng chờ đẻ | Gà đẻ ra ngoài ổ, mổ nhau ở cửa ổ |
| Gà nhốt trong chuồng có sân lưới | Gần như cả ngày | Rộng hơn hẳn hai kiểu trên vì gà ăn, uống, đi lại trong chuồng | Nền ướt nhanh, mùi khai, gà mổ lông nhau |
Cách kiểm đơn giản nhất là nhìn đàn lúc chiều tối khi đã vào chuồng. Gà đậu thành hàng, mỗi con có chỗ, không con nào bị đẩy xuống nền là đủ. Nếu một tuần sau nền chuồng đã ướt bết dù trời không mưa, hoặc bạn ngửi thấy mùi khai nặng khi vừa mở cửa, chuồng đang chật hoặc đang kém thoáng.
Khi định tăng đàn, tính chuồng trước khi mua gà. Nhồi thêm vài chục con vào chuồng cũ là con đường ngắn nhất dẫn tới bệnh hô hấp và mổ nhau.
Nền chuồng: khô là trên hết
Nền đất nện cao. Rẻ, mát, gà thích, nhưng phải cao hơn mặt vườn và được nện chặt. Mỗi lứa nên cuốc bỏ lớp mặt, rắc vôi, phơi nắng rồi nện lại. Nền đất trũng thì sau vài trận mưa sẽ thành bùn, là chỗ cầu trùng và giun sán sinh sôi.
Nền láng xi măng. Dễ quét dọn, dễ sát trùng, chuột khó đào lên. Nhược điểm là lạnh vào mùa đông và trơn khi ướt, nên luôn phải có lớp độn dày phía trên. Láng hơi dốc về một phía để nước rửa chuồng chảy ra rãnh.
Sàn tre hoặc sàn lưới kê cao. Phân rơi xuống dưới, gà đứng trên mặt khô, hợp với vùng ẩm thấp và gà lấy trứng nuôi ít. Phải làm sàn chắc, khe vừa đủ để phân lọt mà chân gà không kẹt, và phải dọn lớp phân bên dưới thường xuyên.
Lớp độn trên nền. Trấu, mùn cưa khô, rơm băm, lá khô là các lựa chọn phổ biến. Lớp độn hút ẩm từ phân, giữ ấm chân gà. Chỗ nào ướt bết dưới máng uống thì xúc bỏ thay ngay, không đợi tới lúc thay toàn bộ. Nếu muốn dùng đệm lót sinh học lên men để đỡ phải thay thường xuyên, xem bài riêng về đệm lót trong chuyên mục.
Mái, vách và gió: thoáng mà không lùa
Mái chuồng phải che được mưa tạt và nắng gắt. Mái lá cọ, lá dừa, rơm rạ mát nhưng mau mục và là chỗ chuột làm tổ; mái tôn bền nhưng nóng hầm vào trưa hè. Người nuôi hay làm mái tôn có lớp lót bên dưới bằng lá, xốp hoặc lưới che nắng, hoặc trồng giàn dây leo phủ lên mái. Mái nên đua ra khỏi vách một khoảng để mưa không hắt vào nền.
Chuồng gà thả vườn không cần kín bưng. Gà thải nhiều hơi ẩm và khí amoniac từ phân; chuồng kín làm khí đó đọng lại, gà dễ mắc bệnh đường hô hấp. Cách làm phổ biến là vách dưới kín một đoạn để chắn gió lùa sát nền, phần trên là lưới thép hoặc nan tre thưa để khí nóng thoát ra ở phía trên.
Vào mùa lạnh ở miền Bắc hay những đêm gió mùa ở vùng cao, bạn có thể che bạt hoặc bao tải phía hướng gió, nhưng chỉ che phần dưới và chừa khe thoáng phía trên. Che kín toàn bộ là lỗi rất hay gặp: gà không bị lạnh nhưng sáng ra chuồng đầy hơi khai, vài hôm sau cả đàn khò khè.
Muốn biết chuồng có đủ thoáng không, bạn ngồi xổm trong chuồng ngang tầm đầu gà vài phút lúc sáng sớm trước khi mở cửa. Mắt cay, mũi ngửi thấy mùi khai rõ là chuồng thiếu thông gió, cần mở thêm khe phía trên hoặc dọn độn sớm hơn.
Sào đậu, ổ đẻ, máng và cửa: các chi tiết bên trong
Bên trong chuồng chỉ cần vài thứ, nhưng đặt sai chỗ thì gà dùng không được:
- Sào đậu làm bằng tre hoặc gỗ tròn, mặt hơi tròn để chân gà bám được, không quá nhẵn. Các sào đặt so le như bậc thang, sào cao nhất không quá cao để gà lớn nặng không bị đau chân khi nhảy xuống. Không đặt sào ngay trên máng ăn, máng uống, vì phân rơi xuống ban đêm.
- Ổ đẻ đặt ở chỗ tối hơn, kín đáo, thấp hơn sào đậu để gà không ngủ trong ổ. Lót rơm sạch hoặc trấu, thay khi bẩn. Số ổ ít hơn số gà mái, vì gà thường đẻ chung vài ổ quen.
- Máng ăn treo hoặc kê cao ngang lưng gà để gà không bới thức ăn ra nền. Máng uống đặt ở góc riêng, kê trên một tấm ván hoặc khay để nước rớt không làm ướt độn.
- Cửa gà nhỏ vừa cho gà ra vào, có then chắc từ phía ngoài. Cửa người đủ rộng để bạn mang xẻng, xe rùa vào dọn.
- Khe hở mọi chỗ nối giữa vách, mái, nền nên bịt kín bằng lưới mắt nhỏ, vì chồn, chuột chui qua những khe nhỏ hơn bạn nghĩ.
Chuồng cho vùng hay ngập, vùng nắng gió và vùng núi lạnh
Không có một mẫu chuồng dùng chung cho cả nước. Ở vùng trũng của Đồng bằng sông Cửu Long, ven sông ở Đồng Tháp, Vĩnh Long, An Giang hay những xã hay ngập mùa lũ ở miền Trung, điều đầu tiên là nền phải cao hơn mức nước bạn từng thấy trong những năm gần đây. Nhiều nhà làm chuồng sàn kê trên cọc, có cầu thang nhỏ cho gà lên xuống, và luôn có phương án dồn gà lên chỗ cao khi nước lên nhanh. Trước mùa mưa bão, kiểm tra cọc, buộc lại mái và chuẩn bị sẵn bao thức ăn để ở chỗ cao.
Ở vùng nắng gió như ven biển Nam Trung Bộ, Khánh Hòa hay vùng đất cát Quảng Trị, mối lo là nắng gắt, gió mang cát và nhiệt độ trong chuồng tăng vọt buổi trưa. Mái nên thấp vừa phải, đua dài, có lớp lót cách nhiệt; quanh chuồng trồng hàng cây chắn gió, giàn dây leo. Nước uống phải để trong bóng râm, vì máng nước phơi nắng trưa có thể nóng tới mức gà bỏ uống.
Ở vùng núi phía Bắc như Lào Cai, Sơn La, Tuyên Quang, Lai Châu, những đêm mùa đông có thể rất lạnh, có nơi có sương muối. Chuồng ở đây nên thấp, vách dưới kín hơn, nền có độn dày, hướng cửa tránh gió bấc. Nhiều nhà vùng cao vẫn làm chuồng gà dưới gầm nhà sàn để tận dụng hơi ấm; cách này ấm nhưng phải dọn phân thường xuyên vì người ở ngay phía trên.
Dù ở vùng nào, hãy hỏi những nhà nuôi gà lâu năm trong xóm xem chuồng của họ hay gặp chuyện gì vào mùa nào. Kinh nghiệm của người ở đúng mảnh đất đó thường sát thực tế hơn mọi bản vẽ mẫu.
Dọn và sát trùng chuồng giữa hai lứa
Chuồng mới cũng như chuồng cũ, trước mỗi lứa gà mới nên làm đủ các bước:
- Đưa hết gà ra, dọn sạch độn cũ, phân, lông, mạng nhện, chở ra chỗ ủ phân xa nguồn nước.
- Cạo phân bám trên sào, ổ đẻ, máng; ngâm và cọ máng ăn, máng uống bằng nước sạch.
- Rửa nền, vách bằng nước; để khô rồi quét hoặc rắc vôi theo hướng dẫn khuyến nông địa phương. Nếu dùng thuốc sát trùng, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì, đeo găng, khẩu trang, không tự pha trộn nhiều loại với nhau.
- Để chuồng trống, mở cửa phơi nắng gió vài ngày. Thời gian để trống càng dài thì mầm bệnh của lứa trước càng giảm.
- Rải độn mới, lắp lại máng, sào, ổ đẻ, kiểm tra và vá chỗ hở rồi mới đưa gà mới về.
Ngày dọn chuồng cũng là ngày tốt để nhìn lại thiết kế: chỗ nào hay ướt, chỗ nào gà không chịu đậu, chỗ nào chuột đào. Sửa ngay khi chuồng trống dễ hơn nhiều so với lúc đã có gà.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng gà nên làm bằng tre hay xây gạch?
Cả hai đều dùng được. Chuồng tre, gỗ rẻ, thoáng, dựng nhanh nhưng mau mục và nhiều khe cho chuột chui. Chuồng xây bền, dễ sát trùng nhưng dễ bị bí nếu xây kín. Điều quan trọng hơn vật liệu là nền khô, mái che tốt và đủ thông gió.
Chuồng gà có cần đèn không?
Gà thả vườn nuôi thịt thường không cần đèn trong chuồng, trừ giai đoạn úm gà con. Gà lấy trứng vào mùa ngày ngắn có thể được người nuôi bổ sung ánh sáng để giữ nhịp đẻ. Nếu kéo điện vào chuồng, đi dây an toàn, cao khỏi tầm gà và tránh nước.
Có nên đặt chuồng gà dưới gốc cây lớn cho mát không?
Đặt gần cây để có bóng mát là tốt, nhưng không nên để cành chạm hoặc sát mái. Cành sát mái là đường cho chuột, rắn, chồn leo vào chuồng, lá rụng làm mục mái và cành gãy khi bão có thể làm sập chuồng.
Mùa đông miền Bắc có nên che kín chuồng gà không?
Chỉ nên che phần dưới về phía gió lùa và chừa khe thoáng phía trên. Che kín hoàn toàn làm hơi ẩm và khí amoniac từ phân đọng lại, gà dễ mắc bệnh hô hấp. Gà chịu lạnh khá tốt nếu được tránh gió lùa và nền khô.
Bao lâu nên thay chất độn nền chuồng?
Không có lịch cố định cho mọi chuồng. Chỗ nào ướt bết, đóng mảng thì xúc bỏ thay ngay, thường là quanh máng uống. Toàn bộ lớp độn nên thay khi có mùi khai nặng, khi nền ẩm lan rộng, và luôn thay sạch giữa hai lứa gà.
Ổ đẻ nên làm bao nhiêu cái cho một đàn gà mái?
Thường số ổ ít hơn số gà mái vì gà hay đẻ chung vài ổ quen. Quan trọng hơn là ổ đặt ở chỗ tối, kín, thấp hơn sào đậu và lót rơm sạch. Nếu thấy gà xếp hàng chờ ổ hoặc đẻ ra ngoài nền, hãy làm thêm vài ổ.