Lở mồm long móng và viêm da nổi cục là hai bệnh truyền nhiễm do virus, lây nhanh, gây thiệt hại lớn cho đàn trâu bò; khi nghi ngờ, người nuôi phải cách ly con bệnh và báo ngay cho thú y xã, không bán chạy, không giết mổ, không vứt xác. Lở mồm long móng nhận biết qua sốt, chảy dãi, mụn nước ở miệng và kẽ móng; viêm da nổi cục qua những nốt sần cứng nổi khắp da. Cả hai đều có vắc-xin, tiêm theo đợt do thú y địa phương tổ chức.
Hai bệnh này không phải chuyện của riêng một chuồng: một con bệnh bán chạy ra chợ có thể đưa dịch đi cả vùng. Bài này giúp nhận biết sớm, biết việc phải làm trong những giờ đầu, và hiểu những biện pháp phòng ở mức nông hộ. Chẩn đoán xác định và xử lý dịch là việc của cơ quan thú y theo quy định của Luật Thú y 2015 và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Vì sao hai bệnh này phải báo
Luật Thú y 2015 đặt ra trách nhiệm của chủ vật nuôi khi phát hiện động vật mắc bệnh, chết, có dấu hiệu bệnh truyền nhiễm: phải báo cho nhân viên thú y cấp xã hoặc chính quyền địa phương, không được giấu dịch, không mua bán, vận chuyển, vứt xác con vật bệnh. Danh mục các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, bệnh phải công bố dịch do cơ quan quản lý nông nghiệp ban hành; người nuôi nên hỏi cán bộ thú y để nắm danh mục hiện hành.
Lý do rất thực tế. Virus lở mồm long móng lây cực nhanh, không chỉ qua tiếp xúc giữa các con vật mà qua người, xe, dụng cụ, thức ăn, thịt và sản phẩm từ con vật bệnh. Viêm da nổi cục lây chủ yếu qua côn trùng hút máu như muỗi, ruồi, ve, nên một chuồng có bệnh có thể lan sang cả xóm theo đàn ruồi muỗi. Khi được báo sớm, thú y khoanh vùng, tiêm phòng bao vây, hướng dẫn tiêu độc, và dịch dừng lại ở vài chuồng thay vì lan cả xã.
Giấu dịch, bán chạy con bệnh cho thương lái thường bắt đầu từ nỗi lo mất trắng. Nhưng cái giá của cả vùng, kể cả chính nhà mình ở lứa sau, luôn lớn hơn. Trong một số trường hợp, Nhà nước có chính sách hỗ trợ người chăn nuôi bị thiệt hại do dịch bệnh theo quy định; điều kiện hỗ trợ thường gắn với việc báo dịch và làm theo hướng dẫn của cơ quan thú y, nên hỏi rõ ở xã.
Nhận biết lở mồm long móng
Lở mồm long móng gặp ở trâu, bò, heo, dê, cừu. Ở trâu bò, dấu hiệu thường rõ; ở dê, cừu có khi nhẹ hơn và dễ bị bỏ sót. Những điểm cần để ý:
- Sốt, bỏ ăn, ủ rũ, sụt sữa nhanh ở bò đang cho sữa.
- Chảy nhiều nước dãi, dãi dài thành sợi, con vật chép miệng.
- Mụn nước ở lưỡi, lợi, mặt trong môi; mụn vỡ thành vết loét đỏ, con vật đau không ăn được.
- Mụn nước, vết loét ở kẽ móng, vành móng; con vật đi khập khiễng, ngại đứng, nằm nhiều; nặng có thể bong móng.
- Mụn ở núm vú ở con cái đang tiết sữa.
- Bê non có thể chết đột ngột dù không thấy rõ mụn loét.
- Nhiều con cùng mắc trong thời gian ngắn, hoặc vùng lân cận đang có dịch.
Virus lở mồm long móng có nhiều type khác nhau, nên vắc-xin phải đúng type đang lưu hành trong vùng; đây là lý do lịch và loại vắc-xin do thú y quyết định. Bệnh hầu như không gây bệnh cho người, nhưng người lại là phương tiện mang virus từ chuồng này sang chuồng khác qua quần áo, giày dép, tay chân.
Nhận biết viêm da nổi cục
Viêm da nổi cục là bệnh của trâu bò, xuất hiện ở nước ta từ khoảng năm 2020 và đã lan ra nhiều tỉnh. Dê không mắc bệnh này. Dấu hiệu hay gặp:
- Sốt, giảm ăn, chảy nước mắt, nước mũi.
- Nốt sần trên da: những cục tròn, cứng, nổi lên khắp người, nhiều ở đầu, cổ, vai, bầu vú, bẹn, cỡ từ đầu ngón tay đến lớn hơn; về sau có thể hoại tử ở giữa, bong vảy để lại vết loét.
- Sưng hạch ở trước vai, trước đùi, sờ thấy rõ.
- Phù chân, phù ức, con vật đi lại khó khăn.
- Giảm sữa mạnh ở bò sữa, gầy sút nhanh.
- Bệnh lan theo mùa côn trùng: thường bùng lên vào mùa mưa nóng, khi muỗi, ruồi, ve nhiều.
Viêm da nổi cục không phải bệnh lây sang người. Tỷ lệ chết thường không cao như một số bệnh khác, nhưng con vật gầy sút, da bị hỏng, giảm sữa, có khi kéo dài nhiều tháng mới hồi phục, và bệnh lây lan rộng nếu không kiểm soát côn trùng và tiêm phòng.
Phân biệt nhanh với vài tình trạng dễ nhầm
Bảng dưới đây chỉ giúp người nuôi biết lúc nào cần nghĩ tới bệnh dịch để báo; chẩn đoán xác định phải dựa vào thú y và có khi cần xét nghiệm:
| Thấy gì | Có thể là | Dễ nhầm với | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Chảy dãi, loét miệng, khập khiễng, nhiều con cùng lúc | Lở mồm long móng | Vết thương miệng do cỏ cứng, mắc dị vật, thối móng do nền ẩm | Cách ly, báo thú y ngay |
| Nốt cục cứng nổi khắp da, sốt, sưng hạch | Viêm da nổi cục | Ve bám thành cục, mụn do côn trùng đốt, nấm da | Cách ly, diệt côn trùng, báo thú y |
| Sốt cao, khó thở, sưng hầu | Bệnh truyền nhiễm khác như tụ huyết trùng | Say nắng, viêm phổi | Báo thú y ngay |
| Một con khập khiễng, kẽ móng hôi, không sốt | Thối móng, chấn thương | Giai đoạn đầu lở mồm long móng | Vẫn nên hỏi thú y nếu trong vùng có dịch |
Nguyên tắc an toàn: trong mùa dịch hoặc khi vùng lân cận có thông báo dịch, mọi dấu hiệu nghi ngờ đều nên được báo. Báo nhầm không mất gì; bỏ sót một ca có thể mất cả đàn của cả xóm.
Khi nghi có bệnh: việc làm trong 24 giờ đầu
Những giờ đầu sau khi phát hiện quyết định dịch dừng ở một chuồng hay lan ra cả vùng. Trình tự nên làm:
- Tách con nghi bệnh ra chỗ riêng, xa đàn, dùng dụng cụ, máng ăn uống riêng.
- Báo ngay cho nhân viên thú y xã, trưởng thôn hoặc ủy ban nhân dân xã; nói rõ số con, dấu hiệu, thời điểm bắt đầu.
- Không bán, không cho, không giết mổ con vật nghi bệnh và cả đàn cùng chuồng; không đưa ra chợ, không gọi thương lái.
- Không cho người lạ, thương lái, người đi tiêm thiến vào chuồng; người nhà chăm con bệnh thì thay quần áo, rửa tay, nhúng ủng trước khi sang chỗ khác.
- Rắc vôi bột ở lối ra vào, quanh chuồng; vệ sinh theo hướng dẫn của thú y.
- Nếu có con chết, không vứt xác ra ao, sông, suối, bãi đất trống; giữ nguyên, che đậy và chờ hướng dẫn xử lý xác theo quy định.
- Ghi lại diễn biến từng con để cung cấp cho thú y; làm theo hướng dẫn về lấy mẫu, tiêm phòng bao vây, tiêu độc.
Trong thời gian vùng có dịch, hạn chế tối đa việc mua bò dê mới, đưa bò đi chăn chung, đi thăm chuồng nhà khác. Thông tin về vùng dịch và các biện pháp áp dụng do chính quyền và cơ quan thú y địa phương thông báo.
Tiêm phòng và an toàn sinh học thường ngày
Tiêm phòng đủ đợt. Lở mồm long móng và viêm da nổi cục đều có vắc-xin. Loại vắc-xin, lịch tiêm, tiêm nhắc do thú y địa phương tổ chức theo tình hình dịch; người nuôi giữ giấy chứng nhận tiêm phòng và không bỏ đợt.
Kiểm soát côn trùng. Với viêm da nổi cục, giảm muỗi, ruồi, ve quanh chuồng là phần quan trọng của phòng bệnh: dọn phân, phát bụi, lấp vũng nước, căng lưới ban đêm nếu có điều kiện.
Cách ly con mới mua. Mua bò có nguồn gốc rõ, có giấy kiểm dịch khi vận chuyển, nhốt riêng vài tuần trước khi nhập đàn.
Hạn chế người, xe ra vào chuồng. Thương lái, người đi mua bán gia súc là con đường lây quen thuộc của lở mồm long móng.
Không cho ăn thức ăn thừa từ lò mổ, chợ. Sản phẩm từ con vật bệnh có thể mang virus.
Theo dõi thông báo dịch của xã. Khi vùng lân cận có dịch, tăng cường tiêu độc, không chăn thả chung và chủ động báo thú y khi thấy dấu hiệu lạ.
Bệnh vào chuồng qua những đường nào
Con vật mới mua. Bò mua từ chợ, từ vùng có dịch, chưa tiêm phòng hoặc đang ủ bệnh mà chưa biểu hiện là con đường phổ biến nhất đưa lở mồm long móng vào một xóm.
Người và xe. Thương lái, người thiến hoạn, người đi tiêm dạo, xe chở gia súc đi qua nhiều chuồng trong ngày mang virus theo giày dép, quần áo, bánh xe.
Côn trùng hút máu. Muỗi, ruồi, mòng, ve bay hoặc bám từ chuồng bệnh sang chuồng lành; đây là đường chính của viêm da nổi cục và giải thích vì sao bệnh lan theo mùa côn trùng.
Bãi chăn và nguồn nước chung. Đàn của nhiều nhà gặp nhau ở bãi, ở bến uống nước; một con bệnh có thể lây cho cả đàn khác.
Thịt, sản phẩm và chất thải. Thịt, da, xương của con vật bệnh, nước rửa lò mổ, xác vứt ra sông suối đều có thể mang virus đi xa.
Dụng cụ dùng chung. Dây thừng, máng, xô, xe cải tiến mượn qua lại giữa các nhà trong mùa dịch.
Sau dịch: chăm con khỏi bệnh và nuôi lại
Con vật mắc bệnh được giữ lại để điều trị theo hướng dẫn của thú y cần chăm kỹ: cho ăn thức ăn mềm, cỏ non băm nhỏ, cháo cám loãng khi miệng còn loét; nước sạch để gần; chuồng khô, nền mềm, lót rơm để móng đau đỡ cấn. Vết loét được vệ sinh theo cách thú y chỉ dẫn, tránh ruồi đậu vào gây dòi. Không dùng các loại thuốc, lá đắp theo lời mách lên vết loét mà chưa hỏi thú y.
Con vật khỏi bệnh thường hồi phục chậm, gầy sút nhiều, nên cần thời gian bồi dưỡng trước khi tính đến chuyện bán hay vỗ béo. Bò sữa sau bệnh có thể giảm sữa lâu dài. Việc bán, vận chuyển con vật đã từng mắc bệnh tuân theo hướng dẫn của cơ quan thú y trong thời gian vùng còn dịch.
Nuôi lại chỉ nên bắt đầu khi chính quyền, cơ quan thú y cho phép và chuồng đã được vệ sinh, tiêu độc kỹ theo hướng dẫn, để trống một thời gian. Con giống mới phải được tiêm phòng, có nguồn gốc rõ ràng. Đây cũng là dịp tốt để sửa những gì đã làm dịch dễ vào chuồng: lối ra vào tự do, bãi chăn chung với đàn lạ, chuồng ẩm nhiều ruồi muỗi.
Câu hỏi thường gặp
Thịt bò bị lở mồm long móng có ăn được không?
Không được giết mổ, mua bán con vật mắc hoặc nghi mắc bệnh dịch. Việc giết mổ, xử lý con vật bệnh tuân theo hướng dẫn của cơ quan thú y. Đưa thịt con bệnh ra thị trường là con đường lan dịch và vi phạm quy định về thú y, an toàn thực phẩm.
Viêm da nổi cục có lây sang người không?
Viêm da nổi cục là bệnh của trâu bò, không phải bệnh lây sang người. Dù vậy khi chăm con bệnh vẫn nên đeo găng, rửa tay, thay quần áo để không mang virus sang chuồng khác qua côn trùng và dụng cụ.
Dê có bị lở mồm long móng không?
Có. Dê, cừu, heo đều có thể mắc lở mồm long móng; ở dê, cừu dấu hiệu đôi khi nhẹ, dễ bị bỏ sót nên càng cần theo dõi khi vùng có dịch. Dê không mắc viêm da nổi cục.
Bò đã tiêm phòng rồi có còn mắc bệnh không?
Vắc-xin giảm rất nhiều nguy cơ nhưng không bảo vệ tuyệt đối, nhất là khi tiêm chưa đủ mũi, quá hạn tiêm nhắc, hoặc type virus lưu hành khác. Vì vậy vẫn phải giữ an toàn sinh học và báo thú y khi thấy dấu hiệu nghi ngờ.
Báo dịch thì có bị phạt hay mất bò không?
Báo dịch là trách nhiệm của chủ vật nuôi theo Luật Thú y. Việc xử lý con vật bệnh theo hướng dẫn của cơ quan thú y; trong một số trường hợp có chính sách hỗ trợ thiệt hại theo quy định hiện hành. Giấu dịch, bán chạy mới là hành vi bị xử lý.
Mùa nào bệnh viêm da nổi cục hay bùng phát?
Bệnh thường tăng vào mùa mưa nóng, khi muỗi, ruồi, ve sinh sôi nhiều, vì côn trùng hút máu là đường lây chính. Trước mùa này nên hỏi thú y lịch tiêm phòng và tăng cường vệ sinh, diệt côn trùng quanh chuồng.